
Class 

Book 



C. JULIUS V C;ESAR/S 



COMMENTARIES 



GALLIC WAR; 



FROM THE TEXT OF OUDENDORP 



A SELECTION OF NOTES 

FROM DIONYSIUS VOSSIUS, FROM DRS. DAVIES AND 

CLARKE, FROM OUDENDORP, AND OTHER 

EDITORS AND PHILOLOGISTS : 

TO WHICH ARE ADDED 



EXAMINATION QUESTIONS. 
BY E. H. BARKER, Esq. 

LATE OF TRIN. COLL., CAMB. 



V £*~ 



FOR THE USE OF COLLEGES AND SCHOOLS. 



SOLD BY LONGMAN & Co. ; BALDWIN & Co. ; WHITTAKER & Co. 
AND ALL OTHER BOOKSELLERS. 

1831. 






s> : 



T 



LONDON: 



VIUNTED BY A. J. VALl'Y, 
UED LION COURT, FLEET STREET. 



1831. 



PREFACE. 



The following work will, it is presumed, be found 
useful alike to Teachers and to Students, presenting in a 
small compass a large mass of philological information ; 
and in its detached form, acceptable from size to many, 
who do not require the other writings of Caesar for 
purposes of education, or are unwilling, and perhaps 
unable, to purchase more voluminous commentaries. 

The Editor lays no claim to originality, and is con 
tent with the minor merit of extracting from the labors 
of the Philologists and Editors within his reach, 
what seemed adapted to his object, and of offering such 
remarks as occurred to him at the moment. 



Vlll PREFACE. 

The production, such as it is, is now sent forth, and the 
Editor awaits the public decision with humble confi- 
dence from the consciousness that he has employed 
much and faithful diligence in the collection of materials, 
and that no small edition of these Commentaries on the 
Gallic War affords greater advantages to the Teacher and 
the Student. 

E. H. B. 

Thetford, May, 1831. 



C. JULII CiESARIS 

COM MENTARII' 



DE 



BELLO GALLICO. 



BOOK I. 



THE ARGUMENT. 

1. Description and division of Gaul ; 2. Design, by the Hel- 
vetians, of invading it ; 3. Preparations; 5. Difficulties; 
7. March ; 8. Caesar's resolution to hinder it ; 10. He at- 
tacks and defeats them at the river Arar; 11. Their era- 



1. CommentarW] " By commenta- 
ries are to be understood those nar- 
rations, which, without regard to 
style, treat drily of the events 
which they record, and thus furnish 
materials to those who are disposed 
to enter into fuller details, and to 
employ the ornaments of composi- 
tion. (Cic, de Orat. 2, 12. de Clar. 
Or?.t. 75.) Hence Hirtins, in an 
Epistle prefixed to the 8th book de 
Bello Gallico : ' Ca?saris Commen- 
tarii editi sunt, ne scientia tanta- 
rum rerum scriptoribus deesset.' 
Compare Cic. ad Oiv. 5, 12. The 
Greeks call works of this kind 
'fTTouvrifJ-aTa, "Tirofuvr] par iff /Mail, and 
'AvofivvfJ-ovevfiaTa, (Strabo 4. p. 177. 
'O Kdtffap iv Tots "TirofiP-fiiAaffi,) be- 
Casar. 



cause this kind of composition 
seeks only to preserve the memory 
of events, (Memoires). Without 
doubt these Commentaries might 
have been called 'EfrjuepCBes, and 
they are in truth so called by Plu- 
tarch Vit. Cses. c. 22.; but it is 
matter of donbt whether Ca?sar 
wrote no history of events besides 
these Commentaries, or two distinct 
works, the Commentaries and the 
Ephemerides. The latter opinion 
is maintained by Rualdus ad Plut. 
858. Reii-ke, because the ancient 
writers everywhere quote from the 
Ephemerides passages, which are 
not to be found in the extant Com- 
mentaries. This grave argument 
of Rualdus has found many sup- 
A 



DE BELLO GALLICO. 

bassy to Caesar, and his answer; 14. Caasar reduced to 
great straits for want of corn, by the perfidy of Dumnorix 
the .ZEduan, whom nevertheless he pardons ; 17. Caesar 
defeats the Helvetians in a second battle; 21. They sur- 
render, and are ohliged to return to their own country ; 

22. The Gauls congratulate Caesar upon his victory ; 

23. And complain to him of the irruption of the Germans 
into Gaul, under Ariovistus ; 24. Caesar's embassy to 
Ariovistus; 27. His answer; 28. Caesar leads his army 
against Ariovistus; 30. The consternation, that seizes his 
troops; 31. He animates them by a speech; 33. Interview 
between Caesar and Ariovistus ; 37. Breaks off by the 
approach of the German cavalry ; 3S. Perfidy and cruelty 
of Ariovistus; 39. Caesar and Ariovistus prepare for battle, 
— manner of fighting in use among the German horse ; 
41. Caesar defeats the Germans with great slaughter, 
obliges them to repass the Rhine, and by one battle puts an 
end to the war. ----- 



1. GALLIA est omnis 2 divisa in partes (res, quarum 
Jln'a'm incolunt Belgae, attain Aquitani, tertiam, qui ipso- 



'porters. Fabricins, however, in his 
-Bit)l. Lat. 1, 10, 2. so meets it as to 
contend that there are lacuna in 
the books of Caesar de Bello Gal- 
lico." Oberlin. G. J. Vossins de 
.Nat. Art. 2, 14, 5. considers that 
.'the term Commentaries cannot with 
propriety be applied to composi- 
tions written with so much ele- 
gance. Foicellinns : — (t Common- 
farms, ;md Commentarium, lihro di 
memorie, registro, giornale, v-nSixvyipta, 
,'a book in which events are de- 
scribed in continuation and with 
exactness, but simply and without 
ornamented language, briefly and 
'as by heads, to assist the memory; 
from commentor, aria. Hence Cnpsar 
intitled the books, which he wrote 
about the wars conducted by him- 
.self, Commentaries, ' quod nudi es- 
scnt omni ornatu orationis, tanqnam 
vestc, detracto,' Cic. in Brut'o c. 



75. : c. 44. ' Ipsa ilia r>on est ora- 
tio, sed quasi capita rerum et ora- 
tionis commentarium paulo plenius:' 
Fam, 5, 12. ' Conficere commenta- 
rios rerum omnium.' " J. A. Er- 
nesti : — " Commentarii in genere 
sunt libri,in quibns memoriae causa 
res perseribimns quascunque, unde 
de tabulis acceptorum et expenso- 
rnm, de tabulis Censoriis, libris 
Pontificum saepe dicitnr." 

2. Gallia est omnis] " He means 
only iliat part of Gaul, whirl) the 
Romans had not yet subdued ; for 
he makes 110 mention of the A 1 1 - 
broges, and the Gallia provinria, to 
say nothing of Cisalpina Gallia. 
Hut, if we believe Airnn. Marcell. 
15, 11. this was a very ancient di- 
vision of Gaul. Strabo also 4. p. 177. 
professes to follow it, but Is. C:i<an- 
bon lias pointed out his error in asr 
signing the limits." DA.VIES. 



LIBER L CAP. l. $ 

jum lingua Celtae, 3 nostra Galli, appellantur. Hi omnes 
jingua, institutis, Iegibus inter se difFerunt. Gallos ab 
Aquitanis Garumna flumeri, a Belgis Matrona et Se- 
quana dividit. Horum omnium fortissimi sunt Belga% 
propterea quod a cultu atque humanitate 4 Provincial 
longissime absunt, minirneque ad eos mercatores ssepe 
commeant atque ea, quae ad effceminandos animos per- 
tinent, important : proximique sunt Germanis, qui trans 
Rhenum incolunt, quibuscum continenter bellum gerunt: 
qua de causa Helvetii quoque reliquos Gallos virtute 
prsecedunt, quod fere quotidianis proeliis s cum Germa- 
nis contendunt, cum aut suis finibus eos prohibent, aut 
jpsi in eorum finibus bellum gerunt. Eorum una pars/ 



3. Celtae] " Hirtius de B. G. 8. : 

* Bellovacos, qui belli gloria Gallos 
cranes Belgasque praestabant.' The 
term Celtce, among ancient authors, 
comprises Spain, Gaul, and other 
nations, as is well known. But the 
more rare use is that which makes 
it signify Gaul only, and the whole 
of Gaul. So the Narbonensis Pro- 
vincia is called by Appian napenfi. 
irepl npe<r/3. 352. Celtica Romanorum: 
*E8vri Sio Tiyvpwwv teal 'EA./SjjTTfoi' els 
VTjv 'Peo/jLatuv •KeA/n/cV elaefiaXov." 
Dionys. Voss. 

4. A cultu atque humanitate] " He 
means a part of Gallia Narbonen- 
sis, which the Romans by way of 
distinction called Provincia. About 
this Pliny H. N. 3, 15. writes thus ; 

* Agrorum cultu, virorum morum- 
que dignatione, amplitudine opnra, 
nulli Provineiarnm postferenda, 
breviterque Italia verins quam Pro- 
vincia.' That part of Gaul, as we 
learn from Justin 43,4. was chiefly 
seduced into more poli-hed life by 
the inhabitants of Marseilles. 1 ' Da- 
vies. 

5. Quotidianis prosliis] " Bellis 
prceliisque, Mss. Carrar. Palat. Leid. 
sec. Duker. aliique cum Edd. Ro- 
man*, Mediolanensi, Veneta 1494. 
Heuce the suspicion of the cele- 
brated N. Heinsius that the word 
proeliis is a marginal gloss intro- 
duced into the text, and that it at 
length thrust out the word bellis. 



Bellnm for prcelium in truth fre* 
quently occurs, and the one is often 
exchanged for the other, as will 
sometimes be found to be the case 
even in Caesar. Yet this meaning 
of bellum very rarely occurs in the 
age of Caesar, and of the older wri- 
ters. Nay, it seems most probable 
that the transcribers, seduced by 
the practice of their own age, ge- 
nerally substituted bellum for pree- 
lium, as Drakenb. ad Li v. 3, 61, 2. 
shows. Here at least, as the most 
ancient and the most incorrupt 
Codd. retain the common reading, 
and as bellum precedes and follows, 
I should not dare to condemn prcs- 
liis. Bellis seems rather to have 
been added by him, who thought 
that the other term did not explain 
the thing itself with sufficient clear- 
ness." Oodenijorp. 

"6. Eorum una pars] " I. e. of the 
limits of Gaul, iuasmuch as it is di- 
vided into three parts. I wonder 
that the Interpreters have not ob- 
served this." Davses. " But by 
the fines,, which are soon afterwards 
mentioned, are meant those of Ger- 
many, not of Gaul. Therefore Rhel- 
Hcanus and Ciacconins more rightly 
refer the words to the more remote 
hi omnes, or horum omnium ; of all 
the Galli forsooth, the Aqnitani, 
Belga?, and Celtae or Galli. He 
has already begun to describe the 
last division. It sometimes happens 



4 DE BELLO GALLICO. 

quara Gallos obtinere dictum est, initiura capit a flumine 
Rhodano; continetur Garurana flumine, Oceano, finibus 
Belgarum ; attingit etiam ab Sequanis et Helvetiis 
flumen Rhenum ; vergit ad septentriones. Belgas ab 
extremis Galliae finibus oriuntur; pertinent ad inferio- 
rem partem fluminis Rheni ; spectant in septentriones 
et orientem solem. Aquitania a Garumna flumine ad 
Pyrenaeos montes et earn partem Oceani, quae est ad 
Hispaniam, pertinet, spectat inter occasum solis et 
septentriones. 

2. Apud Helvetios longe nobilissimus et ditissimus 
fuit Orgetorix. Is, M. Messala et M. Pisone Coss., 
regni cupiditate inductus, conjurationem nobilitatis fecit 
et civitati persuasit, 7 ut de finibus suis cum omnibus 
copiis exirent: perfacile esse, cum virtute omnibus 
praestarent, totius Galliae imperio potiri. Id hoc faci- 
lius eis persuasit, quod undique loci natura Helvetii 
continentur: 8 una ex parte flumine Rheno, latissimo 
atque altissimo, qui agrum Helvetium a Germanis 
dividit : altera ex parte monte Jura altissimo, qui est 
inter Sequanos et Helvetios ; tertia lacu Lemanno et 
flumine Rhodano, qui Provinciam nostram ab Helvetiis 
dividit. His rebus fiebat, ut et minus late vagarentur 
et minus facile finitimis bellum inferre possent : qua de 
causa homines bellandi cupidi magno dolore afficieban- 
tur. Pro multitudine autem hominum, et pro gloria 

that the pronouns hie and is have a tur,' where he is speaking of all ihe 

more remote reference; and on Helvetii: 2,1-1. ' Amicitia civitatis 

tills construction consult J. Perizon. iEdua?,' the same as omnium JEduo- 

ad Sanctii Minervam 2, 9. p. 212-3. rum. Nothing is mom frequent in 

and Cortina ad Sallust. B. J. 18. Caesar. Other writers use the word 

1 Medis autem et Armenia accessere in the same way. Sallust B. C. II. 

Libyes, (nam hi propius mare Afri- ' Ea res civitatem,' (li. e. the whole 

cum agitabant, Gsetnli snb sole ma- nation of the Allobroges.) 'are 

gis, hand procul ab ardoribus,) hi- alieno liberaret:' 41. (about the 

que mature oppida habuere,' sc. same people,) 'Itaque Qninto Fa- 

Blcdi et Armeni. If you wish for bio Sangie, cujus patrocinio civitas 

more information, consult the wri- plnrimum utebainr, rem oniium.ut 

ters referred to by Perizon. and cognoverant, aperinnt.' See Jos. 

Cortius, and turn to Nepos Ages. Scalig. in Anim. Euscb. 130." D.v- 

4,7.8." OUDEMJORP. VIES. 

7. Cicitati persuasit] " CivitasUerc 8. Continentur] "They are pre- 
signifies ' the inhabitants of a whole vented from wandering far. So B. 
district, who are under the same C. 1,51. ' Hos o nines ilumina con- 
civil government.' So I, 4. 'Civi- tinebant,' i.e. prevented from cross- 
tasarmisjus suutn exequi conare- ing." Davies. 



LIBEH L CAP. 3. - 5 

belli atque fortitudinis, angustos se fines habere arbitral 
bantur, qui in iongitudinem' millia passuum ccxl, in. 
latitudinem clxxx patebant. 

3, His rebus adducti, et auctoritate Orgetorigis per- 
moti, constituerunt, ea, quae ad proficiscendura perti- 
nerentj 10 comparare ; juraentorum et carrorum " quam 
maximum numerum coemere ; sementes quam maximas 
facere, ut in itinere copia frumenti suppeteret; cum 
proximis civitatibus pacem et amicitiam confirmare. 
Ad eas res conficiendas biennium sibi satis esse duxe- 
runt, in tertium annum profectionem lege confirmant. 
Ad eas res conficiendas Orgetorix deligitur ; is sibi 
iegationem ad civitates suscepit. In eo itinere persuadet 
Castico, Catamantaledis filio, Sequano, cujus pater reg- 
num in Sequanis multos annos obtinuerat, et a S. P. K, 
amicus appellatus erat, ut regnum in civitate sua oc- 
cuparer, quod pater ante habuerat : itemque Dumnorigi 
yEduo, fratri Divitiaci, qui eo tempore principatum in 
civitate obtinebat lz ac maxime plebi acceptus erat, ut 



9. In lougitudinem] Ph. CInverins 
Germ. 2, 4. has noticed the falsity 
of this measurement in respect both 
to length and to breadth ; but the 
error belongs to Caesar, not to the 
transcribers, as Julius Celsus de V. 
C. 1. p. 17. ed. Lond. has followed 
Caesar's calculation. 

10. Qua ad proficiscendum pertine* 
rent] I. e. " Qua* iter facientibns 
essent necessaria." Davies. " Eve- 
ry thing necessary for an expedi- 
tion." Duncan. 

11. Carrorum] " Cams, i, m. et 
Carrum, i, n. Ital, carra, carretta, 
apfia, a/xa|ct, Kappov, ' a kind of ve- 
hicle adapted for conveying heavy 
burdens,' (mercantile goods, or 
military baggage,) Sisenna ap. Non. 
c. 3. n. 35. ' Impedimenta collo- 
cant omnia, constmunt carros, et 
sarraca crebra disponunt,' Caes. B. 
G. 1, 26. ' Ad impedimenta et 
carros suossecontulerunt,' Li v. 10, 
28. Varro ap. Non. 1. c. In the 
neuter gender, Auctor B. Hispan. 
6. 'Per viarum angnstias carra 
complura, mnltasque ballistas re- 
traxit.' Nonius adds that the neu- 
ter gender, (in his ow-a age,) was 



usually employed." Forceilinus. 
The diminutive carrulus occurs in 
Ulpian Dig. lib. 17. tit. 2. leg. 52. 
' Carrulorum vecturas vel sui, vei 
sarcinarum suarum gratia, ve! mer- 
eitim recteimputabit.' 

12. Principatum in civitate obtine- 
bat] Ch. 16. ' Et Lisco, qui sit mora 
ntagistratu przeerat, quern Vergo- 
bretum adpellant /Edni, qui creatiiT 
annuus, et vitse necisque in suos 
habet potestatem.' " He is said 
principatum obtinere, who is the 
leader of his countrymen, but with- 
out the name oik'ng. Lactam. Div, 
Inst. 1, 13. 'Primis Uranus erni- 
nere inter cseteros potentia c«e pe- 
nt, et principatum habere, non 
regnum.' See also Caps. B. G. 7, 4, 
('Cujus pater principatum Gallia: 
totius obtinuerat, et ob earn cau- 
sam, quod regnum adpctebat, a!> 
civitate erat interfectus.') Yet 
Sulpicitis Severus Hist. Sacr. 1, 26. 
relates that Tliolas obtained the 
regnum, and JaYrus the principals, 
though both had the same power, 
so that these words are so met hues 
confounded." Davies. 



6 DE BELLO GALLICO. 

idem conaretur persuadet, eique filiam suatn in matri- 
monium dat. Perfacile factu esse, illis pro bat, conata 
perficere, propterea quod ipse suae civitatis imperiura 
obtenturus esset: non esse dubium, quin totius Gallise 
pluriraum Helvetii possent : se suis copiis suoque exer- 
citu illis regna conciliaturum, confirmat. Hac oratione 
adducti, inter se fidem et jusjurandum dant, et, regno 
occupato, 13 per tres potentissimos ac firmissimos ,4 po- 
pulos totius Galliae sese potiri posse sperant. 

4. Ea res ut est Helvetiis per indicium enunciata, 
moribus suis Orgetorigem ex vinculis causam dicere 
coegerunt: damnatum poenam IJ sequi oporlebat, ut igni 



13. Regno occupato] " Ciaceo- 
nius would eject occupato, and refer 
regno to Gallia; ; but incorrectly. 
By regno occupato we are to under- 
stand regno civitalum suarum; if 
Casticus and Dumnorix obtained 
this, they hoped that, by means of 
the three most powerful people, 
they could become masters of all 
Gaul." Oudendorp. 

14. Firmissimos] " Our ancient 
Ms. lias fortissimo*, which I find in a 
book published at Rome." Hoto- 
mannus. " Firmus is properly 
applied to inanimate things, when 
it signifies ' power of lesisting.' 
Here, however, it is transferred to 
men, as also in 5, 20. where Caesar 
relates that the Trinobantes, a Bii- 
tish nation, are ' firmissimam ea- 
rum regionum civitatem.' So also 
5, 54. the Senones, a people in Cel- 
tica, are described as ' civitas in- 
primis firina,' i. e. as men most 
brave and powerful ; for we have 
above remarked that civitas is put 
for ' the inhabitants of a district.' 
In like manner in Salliist Jug. 28. 
Calpurnius is represented as ' fir- 
missimus contra pericnla.' Now, 
as this sense of the word is not veiy 
common, the transcribers have, 
with their customary temerity, 
substituted a more familiar term of 
the same signification. J. F. do- 
ne. v. ad Liv. 23, 25. has restored 
this word to other passages in the 
ancient writers, from which it had 



been unjustly expelled." Davie*. 
" Forlissimos also occurs in the 
Edd. Medio!, and Ven. originating 
in a gloss, as lias often happened 
to this word. See my note on Ln- 
can 2, 473. and Front. 2,3, 12.; 
Cort. adSallust. B.J. 28, 5. Below. 
7, CO. we have « cohortes firmas,' 

B. C. 3, 88. The same confusion 
occurs in B. C. 3, 28. B. Afric. 45. 
Hence we everywhere read ' fir- 
mare aciem.' See ad Liv. 2,31." 
Oudendorp. 

15. Pcenam] " In my opinion, 
this kind of punishment was, among 
the Gauls and the Germans, in- 
flicted on the declared enemies of 
the state, or on those who enter- 
tained hostile thoughts. So, at i he 
close of litis book, we read about 

C. Val. Procillus : ' Is se prtesente, 
de se ter sortibns consuitum aie- 
bat, utrum igni statim necaretur, 
an in aliud tempus reservaretur.' 
For Ariovistus wished to punish 
him as a spy. Such were also by 
the Roman laws regarded as the 
enemies of the state: hence l'oly- 
jenus 8. p. 571. NS/jlov 'Pa>nalwv k«- 
Aevovros 7roAe/*iW KaTamtdirovs avat- 
pe'iadat. Even among the Uomans, 
as we leain from the book de I). 
Hisp., a slave was burnt alive, be- 
cause he had murdered his n;isiii 
And in this punishment I discern 
the same analogy ; for, as he, who 
aims at sovereign power, is an 
cnemv of the commonwealth, so he 



LIBER I. CAP. 5. 7 

cremaretur. Die constituta causa3 dictionis, Orgetorix 
ad judicium oranem suam familiam, ad hominum millia 
decern, undique coegit et omnes clientes obaeratosque 
suos, quorum magnum numerum habebat, eodem con- 
duxit : per eos, ne causam diceret, se eripuit. Cum 
civitas, ob earn rem incitata, armis jus suum exequi co- 
naretur multitudinemque hominum ex agris magistratus 
cogerent, Orgetorix mortnus est: neque abest suspicio, 
ut Helvetii arbitrantur, quin ipse sibi mortem consci- 
verit. 

5. Post ejus mortem nihilo minus Helvetii id, quod 
constituerant, facere conantur, ut e finibus suis exeant. 
Ubi jam se ad earn rem paratos esse arbitrati sunt, op- 
pida sua omnia, numero ad duodecim, vicos ad quadrin- 
gentos, reliqua privata aedificia incendunt, frumentum 
omne, prseter quod l6 secum portaturi erant, comburunt, 
ut, domum reditionis spe sublata, paratiores ad omnia 
pericula subeunda essent : trium mensum I7 molita ci- 



is an enemy to a private family, 
wlio kills its master. In the same 
way those Greeks, who had volun- 
tarily joined the Persians, were, on 
the conclusion of the war, by a 
public decree, decimated and im- 
molated to the gods, as we learn 
from Diod. S. Bibl. 11. p. 3." Dio- 
nys. Vossius. 

16. Prater quod] " Most Mss. 
exhibit praterqunm quod, which is 
here equivalent." Clarke. " It is 
the same indeed, but prater quod is 
more elegant, which reading was 
first restored from an ancient Ms. 
by Gifan. ad Lucr. v. Prater quam. 
See ad Gell. 1, 23. Sallust B.C. 
36. Justin 13, 5. Calpurn. Eel. 4, 
28. Flor. 2, 6. 'Prater quod in 
bnllis singulisque annulis era!.' 
Apnl. Metatu. 4. p. 82. Piic. ' Nam 
prater quod diuinae quietis ima- 
gines falsae perhibentnr :' Apoi. p. 
19. ' Praterquam quod non sum 
jurgioMis,' (where the. M«s. Flor. 
and Dorv. more correctly reject 
quam:) Met. 2. p. 33. ' Prater 
quod epulis voluptates meas ante- 
ferrem.' Mela 3, 6. ' Prater quod 
fabulis traditur,' so the Ms., not 



prater quam quod. Nepos,MiIt. 5. 
' Nulla civitas prater Plataeen- 
sium,' where others read Plataen- 
ses. So B. C. 3, 49. in the early 
Edd. we have, ' Commeatns omni 
genere prater frumenti ;' B. Hisp. 
24. in some Mss., ' Praeter quorum 
arma sunt adlata.' Most lightly, 
therefore, quam is not acknow- 
ledged in Cujac. Bong. 3. and the 
most ancient membranee Andina>, 
Leid. pr. Scalig. Voss. pr. et sec. 
and the Edd. Vase. R. Steph. and 
oiliers." Oudendorp. 

17. Menmm] *' The most ancient 
and the most incorrupt Ms. Bong. 
1. lias mensum, which fur the sake 
of the antiquity I could not reject, 
as proceeding from the author's own 
hand. For thus too Censorinns, 
Panlus Jurisconsultus, Ausonins, 
Seneca, and others declined this 
genitive; so also Ovid, both else- 
where, and in Met. 8, 500. ' bis 
mensum qninque labores,' where 
see Ciofan. and N. Heins., and G. 
J. Voss. de Analog. 2, 14. So too 
J. F. Gronov. found in the most 
ancient Cod. Puteanus of Livy 29, 
3. Lactam. Carm. de Phcenice v. 



3 DE BELLO GALLICO. 

baria iS sibi quemque domo efferre jabent. Persuadenfc 
Rauracis et Tulingis et Lalobrigis finitimis, nti, eodetn 
usi consilio, oppidis suis vicisque exustis, ana cam iis 
proficiscantnr : Boiosque, qui trans Rhenam incoluerant 
et in agrum Noricum transierant Norciauiquc oppugna- 
rant, receptos ad se socios sibi asciscant. 

6. Erant omnino itinera duo, qaibas itineribus domo 
exire possent : ana in per Sequanos, angustam et diffi- 
cile, inter montem Juram et flumen Rhodanum, vix qua 
singuli I9 carri dacerentur ; raons aatein altissimas im- 
pendebat, at facile perpaaci prohibere possent : alteram 
per Provinciam nostram, multo facilias atque expedi- 
tius, propterea quod Helvetioram inter fines et Allo- 
brogam, qui nuper pacati erant, Rhodanus flait, isqae 
nonnallis locis vado transitur. Extremum oppidum 
Allobrogum est, proximumque Belvetiorum finibus, Ge- 
neva. Ex eo oppido pons ad Helvetios pertinet. Al- 
lobrogibus sese vel persaasuros, quod nondum bono 
animo in Populum Romanam viderentur, existimabant ; 
vel vi coacturos, at per suos fines eos ire paterentur. 
Omnibus rebus ad prof'ectionem comparatis, diem di- 
cant, qua die ad ripam Rhodani omnes conveniant : is 
dies erat a. d. v. Kal. Apr. L. Pisone, A. Gabinio Coss. 

7. Csesari cum id nuntiatum esset, eos per Provinciam 
nostram iter facere conari, maturat ab urbe proficisci ; 
et, quam maximis potest itineribus, in Ga'liam ulterio- 



22. ' Per singula tempora mensuiti.' 
Mensum occurs also in a Ms. of Ve- 
getius 2, 5." Oudenuorp. 

18. Molita ciburia] " Cilareanus, 
Hotomannus, and others are much 
perplexed to discover the meaning 
of these words ; as if forsooth Ca- 
sar could mean any thing else than 
' ground corn,' or ' meal, which is 
fit for niiiking into bread ;' the 
Greek version rightly translates it 
&\<plTO, " Dionvs. Vossius. 

It). Vix qua singuli] I. e. " Qua 
parte, uii, even where a substantive 
of a different gender precedes. Cic. 
pro Capcina c. 8. ' Ad omnes iutroi- 
tus, qua adiri potent;' below c. 9. 
• Per Alpes, qua proximum iter 
erat,' 5, 44. as also B. C. 1, 25. 



Frontin. 1, 1, G. ' Per Zeugma tra- 
jicerent exercitnni, qua et brevissi- 
ninni iter est :' 3, 9, C. and very 
often in other writers. See Cort. 
ad Sallust. B. C. 57, 3. 'Sub ipsis 
radjeibns montium, qua illi descen- 
sus erat:' 8, 51. ' Locorum, qua 
Capsar itnrus erat.' Nepos Eum. 8. 
1 Dna? erant viae, qua ex Media 
posset perveniri.' Below 2, 8. 'Si 
qua opus esset,' where the common 
reading is quo and quid. Quo is also 
so put, where eorum precedes, as 5, 
U. ' F.oruin sunt liheri, quo virgo 
dedurta est,' 7, 73. ' Quini ordines, 
quo qui intraverant,' B. C 1, 81. 
* Eruption?*, quo desrenanros cx- 
istiinabat.'" Oudem)oi;i>. 



LIBER I. CAP. 8. 9 

rem contendit, et ad Genevam pervenit : Provincial toti 
quam maximum militum numerum imperat; (erat om- 
nino in Gallia ulteriore legio una:) pontem, qui erat 
ad Genevam, jubet rescindi. Ubi de ejus adventu Hel- 
vetii certiores facti sunt, legatos ad eum mittunt, nobi- 
lissimos civitatis, cujus legationis Nameius et Veru* 
doctius principem locum obtinebant, qui dicerent, ' sibi 
esse in animo, sine ullo maleficio iter per Provinciam 
facere, propterea quod aliud iter haberent nullum : 
rogare, ut ejus voluntate id sibi facere liceat.' Caesar, 
quod memoria tenebat, L. Cassium Consulem occisum, 
exercitumque ejus ab Helvetiis pulsum et sub jugum i0 
missum, concedendum non putabat: neque homines 
inimico animo, data facultate per Provinciam itineris 
faciundi, temperaturos ab injuria et maleficio existima- 
bat. Tamen, ut spatium intercedere posset, dum mi- 
lites, quos imperaverat, convenirent, legatis respondit, 
* diem se ad deliberandum 21 sumturum; si quid vellent, 
a. d. idus Apr. reverterentur.' 

8. Interea ea legione, quam secum habebat, militi- 
busque, qui ex Provincia convenerant, a lacu Lemanno, 
qui in flumen Rhodanum influit, ad montem Juram, qui 
fines Sequanorum ab Helvetiis dividit, millia passuum 
decern murum, in aititudinem pedum sedecim, i'ossam- 



20. Sub jugum] " Ancient Mss. 
have subjugo, which occurs in other 
writers also. Liv. 3, 28. ' Sub hoc 
jugo dictator jllquos misit :' so Ur- 
sin. See Festus vv. Jugum and 
Subjugo mitti." Davies. " I have 
found jugo in none of my Mss. ex- 
cept in Voss. pr. in a second hand- 
writing, perhaps corrupted from 
the ancient jugom. There are vari- 
ations in the Mss. of oilier writers. 
See Cort. ad Sallust. B. J. 38, 9. 
Dtiker ad Flor. 1, 11. Drakenb. ad 
Liv. 1,26. 3, 28. Apul. de Philos. 
265. ed. Colv., ' Ratione sub jugo 
missa.' So the Edd. vett.. but the 
Mss. Elmenh. and my own exhibit 
jugum." Oudendorp. Peihaps the 
philosophical way of accounting for 
the double phraseology is this: sub 
jugum mittere, ' to send under the 
yoke,' indicating ' motion towards 
the yoke ;' mittere sub jugo , ' to put 



under the yoke,' indicating ' that 
which is done after the movement 
in question, and after the arrival at 
the yoke,' so that mittere may be 
taken in a pregnant sense, ' to send 
for the purpose of putting,' and the 
notion of 'putting' predominating 
in the mind of the writer over the 
notion of 'sending' influences him 
in substituting sub jugo for sub ju- 
gum. Compare Poppo ad Xen. Cy- 
rop. 6, 1, 1. 

21. Diem se ad deliberandum]" Do 
not understand the natural or arti- 
ficial day, as astronomers say ; ' for 
' an indefinite space' is meant. So 
1, 40. ' Quod in longiorem diem 
collatnrus erat.' Virg. JEn. 11 ? 
425. 'Multa dies variique labor 
mutabilis sevi Rettulit in melius,' 
where Serv. 'Diesautem tenipus,' " 
Davies. 



10 



DE BELLO t^ALLICO. 



que pcrducit. Eo opere perfecto, praesidia disponit, 
castella communit, quo facilius, si se invito transire co- 
narentur, prohibere possit. zi Ubi ea dies, qnam con- 
stituent cum legatis, venit, et legati ad eum reverterunt, 
negat, ' se more ct exemplo Populi Horn an i posse iter 
ulli per Provinciam dare ; et, si vim facere conentur, 
prohibiturum ostendit.' Helvetii, ea spe dejecti, na- 
vibus junctis 2J ratibusque compluribus factis, alii vadis 



22. Prohibere pnssit] " For posset 
I have written possit on the autho- 
rity of Bong. pr. Petav. Cujac. 
Voss. pr. and sec. Leid. pr. and 
others; and yet posset may be de- 
fended : 1 ? 13. * Ut conseqni pos- 
set, pontem facinndum curat :' so 
above 1,3. ' Persuadet ut occupa- 
ret,' 'Persuadet ut conaretur:' 3, 
8. ' Sollicitant ut mallent,' but tliere 
also the Mss. vary : 5, 2. 7, 45. 
flmperat ut vagarentnr,' 7, 85. 
« Imperat, pugnaret,' but the best 
Mss. tliere differ. I shall write 
more in another place; but here 
the Mss. should be followed. Nay, 
Cortina defends the construction, 
and pronounces those ill-informed, 
who would everywhere change it, 
ad Sallust. Cat. 41. « Mittit uti 
confirmarent societatem,' and thus 
the Mss. and Edd. B. C. 1, 18. 
'Peiit ut mitteretur.' See al<o 
ch. 40. and B. Alex. 60." Ouoen- 
dorp. 

23. Navilms junctis] " A learned 
man, I think Gudius, wrote on the 
margin of his copy that, on account 
of the ambiguity in the writing, 
vinctis might be read. However 
true tills may lie, I should neverthe- 
less prefer retaining junctis, which 
is used in the same way as jungere 
rates, pontem, &e. See ad Frontin. 
1, 1, 6. Curt. 7, 8, 7. ' Tanta alacri- 
tate miiitum rates junctae sunt.' 
Ca?s. B. G. 1, 12. ' Ratihus ac. lin- 
tribus junctis :' 7, 58. ' Navibus 
r. celeriter conjunctis.'" Ouden- 
dorp, A distinction is here made 
between navis, 'a ship constructed 
pn scientific principles of building,' 
and talis, ' a raft consisting of pieces 
of timber joined together.' Cic. 



Verr. 7, 2. ' Cum aut navibus aut 
ratihus conarentnr accedere.' Fior. 
4, 2. ' Miss* in auxiliuin ejus rates, 
quales inopia navium feceiat.' 
Plant. Aul. 4, 1, 9. 'Quasi pueri, 
qui nare discnnt, scirpea induitur 
talis, Qui laborcnt minus, facilius 
ut nent, et moveant mantis.' Quin. 
til. 10, 2. ' Quid erat futurnm, si 
nemo plus eflfecisset eo, quern se- 
qnebatnr ? Ratibus adhuc navigare- 
mus ; non esset pictura, nisi quae 
lineas circumsci iberet.' Plin. 3, 5. 
' Tiberis propter aspera et confra- 
gosa, ne sic quidein navigabilis, 
pra?terqnam trabibus verius qnam 
ratihus.' Ratis is defined by For- 
cellinus : — ' Connexarum trabium 
compages, quee per aquam agitur, 
usnm navium pnvbens.' Plin. 7, 
5G. : — ' Nave primus in Graeciam 
ex /Fgypto Danaus ad venit: antea 
ratibus navigabatur, inventis in 
Maii Rubro inter insnlas a rege 
Erytlira. Reperiuntur qui Mysos 
et Trojanos priores excogitasse in 
Hellespont potent, cum transirent 
ndversns Thracas. Ktiam nunc in 
Britannico Oceano vitiles corio cir- 
cumsutee fiunt : in Nilo ex papyro, 
et scirpo, et arundine.' Isidorus : — 
' Rates primum ct anliquissimuoi 
genus navigii, e rudibus lignis 
asseribusque consertum.' They 
were used for crossing rivers ; 
for conveying merchandise; and 
occasionally in naval warfare. The 
Phoenicians, Ethiopians, Gerrhapans, 
and Sicilians employed them, and 
man, in an uncivilised or a civilised 
state, from the earliest times, from 
necessiiy or for convenience, has 
had recourse to these simpler and 
ruder specimens of naval architec- 



LIBER I. CAP. 10". ~ li 

Rhodani, qua minima altitndo fluminis erat, nonnun- 
quam interdiu, saepius noclu, si perrumpere possent; 
conati, operis munitione et militum concursu et telis 
repulsi, hoc conatu destiterunt. 

9. Relinquebatur una per Sequanos via, qua, Sequa- 
nis invitis, propter angustias ire non poterant. His cum 
sua sponte persuadere non possent, lcgatos ad Dumnori- 
gem iEduum mittunt, ut eo deprecatore a Sequanis im- 
petrarent. Durnnorix gratia et largitione apud Sequanos 
plurimum poterat, et Helvetiis erat amicus, quod ex ea 
civitate Orgetorigis filiam in matrimonium duxerat, et 
cupiditate regni adductus, novis rebus studebat, et quam 
plurimas civitates suo sibi beneficio habere obstrictas 
volebat. Itaque rem suscipit et a Sequanis impetrat, ut 
per fines suos ire Helvetios patiantur, obsidesque uti 
inter sese dent, perficit : Sequani, ne itinere Helvetios 
prohibeant ; Helvetii, ut sine maleficio et injuria trans- 
eant. 

10. Ceesari renuntiatur Helvetiis esse in anirno, per 
agrum Sequanorum et iEduorum iter in Santonum fines 
facere, qui non longe a Tolosatium finibus absunt, quae 
civitas est in Provincia. Id si fieret, intelligebat, magno 
cum Provincias periculo futurum, ut homines bellicosos, 
Populi Romani inimicos, locis patentibus maximeque 
frumentariis finitimos haberet. Ob eas causas ei mu- 
nitioni, quam fecerat, T. Labienum legatum praefecit : 
ipse in Italiam rnagnis itineribus contendit, duasque ibi 
legiones conscribit et tres, quae circum Aquileiam hye- 
mabant, ex hybernis educit et, qua proximum iter in 
ulteriorem Galliam per Alpes erat, cum his quinque le- 
gionibus ire contendit. Ibi Centrones et Graioceli i4 et 



tnre. "The Greek term for Ihpm be understood as applying to a cer- 

is (rxeSi'a. Sclinl. ad Enrip. S^eSta, tain kind of vessel made to resem- 

vavs aKaraffKevaa-Tos, airb %i\u>v /xdvcav b'e the rates. Festus defines the 

airspirTcas o-vPTsSrifievq. The Sch.nl. schedia to be ' geims navigii incon*- 

adds: Kara Se robs iraXaiovs tj abv diti trabibus tantnin inter se corr- 

rdxei yefofi.evri vavs ourte KaKelrai. nexis faeti, quomercimonia circum- 

Rightly; for bladders, stuffed with fernnt post amissain navem.'" Jo. 

bay and straw, which were nsed Scheffer de Mil. Nav. Vet. 1, 3. 

from necessity in crossing rivers, p. 22. 

are called by Xen. Cyrop. 1. 24. Graioceli] " No commentator 

cxeSiat. Gelliits 10, 25. and Isido- has observed that it Was against 

rus 19,1. term them ratarice ; though these people that Caesar nsed the 

the latter rather wishes this term to stratagem, which Polyaenus 8, 23, 



12 DE BELLO GALLICO. 

Caturiges, locis superioribus occupatis, itinere exer- 
citum prohibere conantur. Compluribus his proeliis 
pulsis, ab Ocelo, quod est citerioris Provincial 5 extre- 
mum, in fines Vocontiorum ulterioris Provinciae die 
sepiimo pervenit : inde in Allobrogum fines, ab Allo- 
brogibus in Segusianos exercitum ducit. Hi sunt extra 
Provinciam trans Rhodanum prirni. 

11. Helvetii jam per angustias et fines Sequanorum 
suas copias transduxerant et in iEduorum fines perve- 
nerant eorumque agros populabantur. JEdui, cum se 
sjaque ab iis det'endere non possent, legatos ad Caesarem 
inittunt rogatum auxilium : • ita se omni tempore de Po- 
pulo Romano meritos esse, 26 ut paene in conspectu exer- 
citus nostri agri vastari, liberi eorum in servitutem ab- 
duci, oppida expugnari non debuerint.' Eodem tempore 
iEdui Ambarri, necessarii et consanguinei JEdaomm, 
Caesarem certiorem faciunt, sese, depopulatis agris, non 
facile ab oppidis vim hostium prohibere: item Allo- 
broges, qui trans Rhodanum vicos possessionesque ha- 
bebant, f'uga se ad Caesarem recipiunt et demonstrant, 27 
sibi praster agri solum nihil esse reliqui. Quibus rebus 
adductus Caesar, non expectandum sibi statuit, dum, 
omnibus fortunis sociorum consumtis, in Santonos lS 
Helvetii pervenirent. 

12. Flumen est Arar, quod 29 per fines iEduorum et 



2. records; but he is mistaken, an oration, according to the rules 

when he adds, That Ca-sar crossed of art, llie narratio follows the pro- 

the Alps without a contest, as is cemium." Davies. 

evident from this place." Davies. 28. Santonos] The Mss. vary he- 

25. Citerioris Provincial "Thee/- tween Santones and Santonos, but 
terior Provincia, among the Romans, the better Mss. have Santonos. Both 
was Cisalpina ; the ulterior, Trans- forms are in use ; so in c. 10. ' Iter 
alpina. See Aldus Manutins de in Santonnm fines,' hut in 3, 11. 
Qnaest. per Epist. 2,2." Davies. ' Quas ex Pictonibus et Santonis 

26. DePopulo Romano ))ierilvs esse] convenire jusserai,' even in the re- 
" On account of their constant fi- ceived text. Thus we have Tcutoni 
delity to the Romans. See my note and Teutoncs. Lncan 1, 422. ' gall- 
on 1,43." Davies. detqne amotoSanlonushoste/where 

27. Demonstrant] I.e. "' Inform, see Oudendoi p. 

relate.' So constantly in our Author. 29. Flumen est Arar, quod] "The 

In like manner Cic. de Oiat. 1,31.: Cod. Dnker. exhibits a singular 

• Etiam ilia cognoram et acceperam, reading qui, referring to Arar, hut 

antequam de re diceremus, initio id follows. Sec, however, the VV. 

conciliandos eorum esse animos, LL. and my note in the Addenda 

qui audirent, deinde rem demon- ad Front. 2, 3, 22. ' Propter flumen 

itrandam,' i. e. to be stated. For in Enipea, qui et alveo suo et alluvie 



LIBER I. CAP. 12. 



13 



Sequanoruni in Rhodanuni influit incredibili lenitale, 30 
ita ut oculis, in utram partem fluat, judicari non possit. 
Id Helvetii ratibus ac lintribus junctis transibant. Ubi 
per exploratores Caesar certior factus est, ties jam co- 
piarum partes Helvetios id flumen transduxisse, quar- 
tam vero partem citra flumen Ararim reliquam esse: do 
tertia vigilia cum legionibus tribus e castris profectus, 
ad earn partem pervenit, quae nondum flumen transierat. 
Eos impeditos et inopinantes aggressus, magnam eorum 
partem concidit: reliqui fugas sese mandarunt atque in 
proximas sylvas abdiderunt. Is pagus appellabatur 
Tigurinus : nam omnis civitas Helvetia in quatuor pa- 
ges 31 divisa est. Hie pagus unus, cum domo exisset, 
patrum nostrorum memoria L. Cassium Consulera inter- 
i'ecerat et ejus exercitum sub jugum miserat. Ita, sive 
casu, sive consilio Deorum immortalium, quae pars civi- 
tatis Helvetiae insignem calamitatem Populo Romano 
intulerat, ea princeps 32 pcenas persolvit. Qua in re 



regionem iinpedierat.' Thus the 
Mss., but the received text is quod. 
Nay, above c. 2. our Author has 
flumine Rheno and flumine Rhodano, 
qui. Yet he generally subjoins 
quod. There is the same variation 
in Livy, 1, 3. ' Fluvius Albula, quem 
nunc Tiberim vocant,' where a Ms. 
has quam, which, however, I do not 
approve." Oudendorp. Probably 
the meddlesome and ill-informed 
copyists generally made the rela- 
tive refer to the name of the river, 
and not to the word expressing 
' river;' because the weight of au- 
thority seems to demonstrate that 
the ancient writers adopted the 
other practice. 

30. Lenitate] Plin. 3, 4. * Rhoda- 
nus fluvius ex Alpibus sese rapiens 
per Lemanum lacum, segnemque 
deferens Ararim, nee minus seipso 
torrentem Isarani et Druentiam.' 
Mela 3, 5. ' Araxes labitur placidus 
ac lenis, neque in utram partem 
eat, qnamvis intuearis, manifestus.' 
Eumenius thus speaks of the Arar : 
' Segnis ille et ennctabnndus am- 
nis nunquam fuisse tardior vide- 
batur.' Vibius Sequester : * Ita lene 
decurrit, nt vix possit intelligi de- 
Ccesar. 



cursus ejus.' " Levitate occurs in 
some Mss. and levis is sometimes 
used as an epilhet to ' water,' (N. 
Heins. ad Ovid. Art. Am. in fine :) 
hut it would be unsuitable to this 
place. For the Arar flows most 
placidly, and lenis is the proper 
word to express the gentleness of 
its course. Justin 44, 3. ' Cursus 
amnium non torrentes rapidique, 
ut noceant, sed lenes.' Curt. 5, 3. 
' Praeceps inter saxa devolvitur. 
Accipiunt deinde euro campi, quos 
clementiore alveo praeterit. DC 
stadia sunt mollioris soli, per quod 
leni tractu aquarnm Persico mari 
se insinuat.' Liv. 1, 4. * Lenibns 
stagnis,' and others, the poets es- 
pecially, Ovid, Lucan, Seneca, &c. 
See also J. F. Gronov. ad Tragic. 
Here. Git. 651." Oudendorp. 

31. In quatuor pagos] " Hence 
Gloss. Lat. Gr. : ' Pagus, ronapxia, 
X^pa, vofiSs.' The names of the pugi 
Helvetii, and their situation, are de- 
scribed by Ph. Clnverius Germ. 2, 
4. and Chr. Cellarius Geogr. Ant. 
2, 3. p. 175." Davies. 

32. Ea princeps] I. e. " Prima. 
Ca?s. B. G. 1, 41. ' Princepsque 
decima legio per tribunes militum 

B 



14 DE BELLO GALLICO. 

Caesar non solum publicas, sed etiam privatas injuries 
ultus est, quod ejus soceri L. Pisonis avuin, L. Piso- 
nem legatum, Tigurini eodem prcelio, quo Cassium, 
interfecerant. 

13. Hoc proelio facto, reliquas copias Helvetiorum ut 
consequi posset, pontem in Arare faciendum curat atque 
ita exercitum transducit. Helvetii, repentino ejus ad- 
ventu commoti, cum id, quod ipsi diebus viginti aeger- 
rime confecerant, ut flumen transirent, uno ilium die 
fecisse intelligerent, legatos ad eum mittunt : cujus lega- 
tionis Divico princeps futt," qui bello Cassiano dux 
Helvetiorum fuerat. Is ita cum Ceesare agit : ' Si pa- 
cem Populus Romanus cum Helvetiis faceret, in earn 
partem ituros atque ibi futuros Helvetios, ubi eos Caesar 
constituisset atque esse voluisset : sin bello persequi 
perseveraret, reminisceretur et veteris incommodi Populi 
Romani et pristinae virtutis Helvetiorum. Quod im- 
proyiso unum pagum adortus esset, cum ii, qui flumen 
transissent, suis auxilium ferre non possent, ne ob earn 
rem ant suae magno opere virtuti tribueret aut ipsos 
despiceret : se ita a patribus majoribusque suis didi- 
cisse, ut magis virtute, quam dolo contenderent ant in- 
sidiis niterentur. Qnare ne committeret, ut is locus, 
ubi constitissent, ex calamitate Populi Romani et in- 
temecione exercitus nomen caperet aut memoriam pro- 
deret.' J+ 

14. His Caesar ita respondit: ' Eo sibi minus dubita- 
tionis dan", quod eas res, quas legati Helvetii comme- 
morassent, memoria teneret : atque eo gravius ferre, quo 
minus merito Populi Romani accidissent : qui si ali- 

ei gratias egit.' Lucr. 1, 95. speak- and Caesars, or their relations, when 

ing of Iphigenia, ' Quod patrio they became masters of the Roman 

princeps donarat nomine regem ;' Empire, (Th. Gorall. ad Pedonis 

for she was the first-bom. See En- Albinovani Eleg. 1,285.:) whence 

rip. Iph. AnI. 1220." Davies. it appears that the signification, of 

33. Princrpsfuit] I. e. " Primum which I have supplied examples, is 

locum tenefiat, was the principal and far more ancient than the oilier." 

leading person. So in Phaedr. 5, I. Davies. 

principes is put for ' the leading men 34. Memoriam proderef] Gell. 1, 
in Alliens,' as Csr-s. B. G. 4, 11. 19. ' In antiquis annalihns memoria 
• Ubiorum principes,' 5,4. ' Trevi- super libris Sihyllinis hac prodita 
rorum principes,' for those who est.' Nepos Hannib. S. ' De ."Ma- 
were pre-eminent among their conn- gonis interitu duplex memoria pro- 
trymen. The word was at length, dita est.' 
by an abuse, applied to the Augnsti 



LIBER I. CAP. 15. 15 

cujus injurise sibi conscius fuisset, non fuisse difficile 
cavere ; sed eo deceptum, quod neque commissum a se 
intelligent, quare timeret; neque sine causa timendum 
putaret. Quod si veteris contumeliee oblivisci vellet ; 
num etiam recentium injuriarum, quod eo invito iter per 
Proviuciam per vim tentassent, quod iEduos, quod Am- 
barros, quod Allobrogas vexassent, memoriam deponere 
posse ? Quod sua victoria tarn insolenter gloriarentur, 
quodque tam diu se impune tulisse injurias admirareu- 
tur, eodem pertinere : consuesse enim 5S Deos immor- 
tales, quo gravius homines ex commutatione rerum 
doleant, quos pro scelere eorum ulcisci velint, his se- 
cundiores interdum * 6 res et diuturniorem itnpunitatem 
concedere. Cum ea ita sint, tamen, si obsides ab iis 
sibi dentur, uti ea, qua3 polliceantur, facturos intelligat, 
et si iEduis de injuriis, quas ipsis sociisque eorum intu- 
lerint, item si Allobrogibus satisfaeiant, sese cum iis 
pacem esse facturum.' Divico respondit : ' Ita Helve- 
tios a majoribus suis institutos esse, uti obsides acci- 
pere, non dare, consuerint : ejus rei Populum Romanum 
esse testem.' Hoc response dato, discessit. 

15. Posiero die castra ex eo loco movent: idem 
facit Caesar equitatumque omnem, ad numerum qua- 
tuor millium, quem ex omni Provincia et iEduis atque 
eorum sociis coactum habebat, praemittit, qui videant, 
quas in paries hostes iter faciant. Qui, cupidius novis- 
simum agmen insecuti, alieno loco cum equitatu Hel- 
vetiorum prcelium committunt : et pauci de nostris 
cadunt. Quo prcelio sublati Helvetii, 37 quod quingentis 
equifibus tantam multitudinem equitum propulerant, 
audacius subsistere, nonnunquam ex novissimo agmine 

35. Consuesse enirn] Herodian in 36. Interdniri] "There is none- 

the Life of Comniodus : Toiovrcp jj.\v cessity to read, wiih Casp. Barthius 

Sr; TeAei K\eav$p6s n «al ol irepl avrbu in Claud, c. Ruff. 1, 22., interim or 

iXfifoavTo, (tiLAoTip-ncratJLzvns, ws ai> tis intereadum ; for, besides the snit- 

ettroi, ttjs avOpomlvris (pvaecos iv kvl ableness of the common significa- 

8e?£ai, on in ttis ea-xar-ns evreKelas tion in this place, it sometimes has 

€is to (Jieyio-Tov vtyos apcu, Kal ir&Xiv even the same force as interim. See 

tov ap84i>Ta pfyai bxi-yt) Kal aveAirio-- Justin II, 9, 2." Davies. 

70s Uvarai tvxvs povh. Diod. S. 37. Sublati Helcetii] I. e. " Elali. 

Bibi. 20. : 'AM' olfiai to Sairfviov So 5, 37. ' Hac victoria Biihjaliw 

Sxrirep iiriT'nb'ls to7s inrepr)cpdi>a>s 8ia\o- Ambiorix:' see also B. C. 2, 37." 

yi£o//.4vois to TeAos t£>v KaTsAtrio'&iv- DAVIES. 
vxv els Tovvavriov weTftTiflijirir. 



J 6 DE BELLO GALLICO. 

proelio nostros lacessere, coeperunt. Caesar suos a 
proelio continebat ac satis habebat in praesentia, hostem 
rapinis, pabulationibus, populationibusque piobibere. 
lta dies circiter qaindecim iter fecerunt, uti inter no- 
vissimum hostium agmen et nostrum primum non am- 
plius quinis aut senis raillibns passuum * 8 interesset. 

16. Interim quotidie Caesar /Eduos frumentum, quod 
essent publico polliciti, flagitare : w nam propter frigora, 
quod Gallia sub septentrionibus, ut ante dictum est, po- 
sita est, non modo frumenta in agris rnatura non erant, 
sed ne pabuli quid era satis magna copia suppetebat : eo 
autem l'rumento, quod flumine Arare navibus subvex- 
erat, propterea uti minus poterat, quod iter ab Arare 
Helvetii averterant, a quibus discedere nolebat. Diem 
ex die ducere JEdui ; conferri, comportari, adesse di- 
cere. Ubi se diutius duci intellexit et diem instare, quo 
die frumentum militibus metiri oporteret ; convocatis 
eorum principibus, quorum magnam copiam in castris 
habebat, in his Divitiaco et Lisco, qui summo magi- 
stral praeerat, (quern Vergobretum appellant zEdui, qui 
creatur annuus, et vitae necisque in suos habet potes- 
tatem,) graviter eos accusat, quod, cum neque emi, 
neque ex agris sumi posset, tarn necessario tempore, 
tarn propinquis hostibus, ab iis non sublevetur: prae- 
sertim cum magna ex parte eorum precibus adductus 
bellum susceperit, multo etiam gravius, quod sit desti- 
tutus, queritur. 

17. Turn demum Liscus, oratione Caesaris adductus, 



38. Passuum] " Leid. pr. et Edd. trodnced passuum: an instance of 

Rom. Incerta, M^diol. Ven. Scali- this may be found, 8, 29." Ol'DEN- 

ger's, and others do uot acknowlege dorp. 

passuum; and it is true that it is 39. Flagitare] " A verb most ap- 
often understood, and sometimes propriate to this place; for it de- 
even in Caesar : 1, 41. 2, 30. (where notes a vehement demand, accom- 
see D. Voss.;) B. C. 1, 18. 48.64. panied with reproaches, (' vehe- 
See also ad B. G. 5,13.42.6,29. mentem non sine eotiviciis postula- 
' Millibusque amplius qningentis pa- tionem.') Cic. ad Fain. 9, 8. (an 
tet,' 7, 3. ' Spatium est millium cii- epistle, which is also prefixed to ihe 
eiter clx,' as the better Mss. exhi- first book of Acad. Quarst.) ' Metuo 
bit; 8,20. B. Afr. 79. where pus- ne te forte fiagitent, ego auiem 
suum is commonly read. The co- mandavi ut rogarent.' See G. J. 
pyists have so rashly obtruded pas- Voss. Etym. L. L. v. Flagiiium." 
suum, that sometimes, when a thou- Davies. 
sand men are meant, they have in- 



LIBER I. CAP. 18. 17 

quod antea tacuerat, proponit: ' Esse nonnullos, quo- 
rum auctoritas apud plebem plurimum valeat ; qui pri- 
vatim pl us possint, quam ipsi magistratus. Has sedi- 
tiosa atque iraproba oratione multitudinem deterrere, ne 
frumentum conferant, quod prasstare debeant. Si jam 
principatum Gallia? obtinere + 1 non possint, Gallorum, 
quam Romanorum imperia perferre, satius esse, neque 
dubitare, quin, si Helvetios superaverint Romani, una 
cum reliqua Gallia yEduis libertatem sint erepturi. Ab 
iisdem nostra consilia, quaequein castris gerantur, hosti- 
bus enunciari: hos a se coerceri non posse: quin etiam, 
quod necessario rem coactus Ceesari enuntiarit, intelli- 
gere sese, quanto id cum periculo fecerit, et ob earn 
causarn, quam diu potuerit, tacuisse.' 

18. Caesar hac oratione Lisci Dumnorigem, Divitiaci 
fratrera, designari sentiebat : sed, quod pluribus prae- 
sentibus eas res jactari nolebat, celeriter concilium di- 
mittit, Liscum retinet: queerit ex solo ea, quae in con- 
ventu dixerat. Dicit liberius atque audacius. Eadem 
secreto ab aliis queerit; reperit esse vera. ' Ipsum 
esse Dumnorigem, summa audacia, magna apud plebem 
propter liberalitatem gratia, cupidum rerum novarum : 
complures annos portoria reliquaque omnia iEduorum 
vectigalia parvo pretio redenita habere, propterea quod 
illo licente contra liceri audeat nemo. His rebus et 
suam rem familiarem auxisse, et facultates ad largien- 
dum magnas comparasse : magnum numerum equitatus 
suo sumtu semper alere et circum se habere: neque 
solum domi, sed eiiam apud finitimas civitates largifer 
posse: atque hujus potentiae causa matrem in Biturigi- 



40. Privati] " So R. Steph. first, also confounded in B.C. 1,6. 8.; 

as far as my knowlege goes, edited, and in Livy, 3, 24. 'Multi priva- 

with the approbation of Ciacconins, tim ferebant Volscio judices.' " 

and of all the other editors except Oudendorp. 

Ursinns. But the old Edd. and our 41. Obtinere] I.e. " Diutius le- 

Mss. exhibit privatim; which I nere ; for the iEdui, as Caesar says 

would- not rashly condemn. Cic.de B.G.I, 43. ' Omni tempore totius 

Fin. 5,28. 'Nam aut privatim Galliae principatum lenuissent.' It 

aliquid gerere malunt, ant capes- has the same force in Curt. 3,4,5. 

sunt remp. honoribus imperiisqne ' Proditos se rati ne conspectum 

adipisreudis.' Cass. B. G. 5, 3. quidem hostis snstinere voluerunt, 

' De suis privatim rebus ab eo pe- cum vel paucioi es locum obtinere 

tere ccepernnl,' where some Mss; potnissent.' (J. F. Gronov. ad Li v. 

have privatis. These words are 3, 36.)" Davies. 



18 DE BELLO GALLICO. 

bus homini illic nobilissimo ac potentissimo collocasse: 
ipsum ex Helvetiis uxorem habere : sororem ex matre 
et propinquas suas nuptum in alias civitates collocasse : 
favere et cupere Helvetiis propter earn affinitatem : 
odisse etiam suo nomine Caesarem et Romanos, quod 
eorum adventu potentia ejus diminuta et Divitiacus fra- 
ter in antiquum locum gratiae atque honoris sit restitutus. 
Si quid accidot Romanis, summam in spem per Hel- 
vetios regni obtinendi venire; imperio Populi Romani 
non modo de regno, sed etiam de ea, quam habeat, gra- 
tia desperare.' Reperiebat etiam in quaerendo Caesar, 
' quod prcelium equestre adversum paucis ante diebus 
esset factum, initium ejus fugae factum a Dumnorige 
atque ejus equitibus,' (nam equitatu, quern anxilio Cae- 
sari iEdui miserant, Dumnorix praeerat,) ' eorum fuga 
reliquum esse equitatum perterritum.' 

19. Quibus rebus cognitis, cum ad has suspicioncs 
certissimas res accederent, quod per fines Sequanorum 
Helvetios transduxisset, quod obsides inter cos dandos 
curasset, quod ea omnia non modo injussu suo et civi- 
tatis, sed etiam inscientibus ipsis fecisset, quod a 
magislratu iEduorum accusaretur : satis esse causae ar- 
bitrabatur, quare in eum aut ipse animadverteret, aut 
civitatem animadvertere juberet. His omnibus rebus 
unum repugnabat, quod Divitiaci fratris summum in 
Popnlum Romanum studium, summam in se volunta- 
tem, 4Z egregiam iidem, justitiam, temperantiam cogno- 
verat: nam, ne ejus supplicio Divitiaci animum offende- 
ret, verebatur. Itaque priusquam quicquam conaretur, 
Divitiacum ad se vocari jubet et, quotidianis interprc- 
tibus remotis, per C. Valerium Procillum, principem 
Gallice provincial, familiarem suum, cui summam omnium 
return fidem habebat, cum eo colloquitur: simul com- 
monefacit, quae ipso praesente in concilio Gallorum de 
Dumnorige sint dicta, et ostendit, quae separatim quis- 
que de eo apud se dixerit: petit atque hortalur, ut sine 
ejus offensione animi vel ipse de eo, causa cognita, 
statuar, vel civitatem statuere jubeat. 



42. Summam in se voltoitatem~} vnliintalem perspexisftet.' See al<o 
I. e. " Benecolentiam or amoran. Donat. aH Terent. Pliorm. Prol, v. 
So 5, 4. ' Cujus egregiam in se 30." Dames. 



LIBER I. CAP. 21. 19 

20. Divitiacus multis cum lacrymis, 4 * Caesarem corn- 
plexus, obsecrare ccepit, ' ne quid gravius in fratrem 
statueret : scire se, ilia esse vera, nee quenquam ex eo 
plus, quara se, doloris capere, propterea quod, cum ipse 
gratia plurimum dorni atque in reliqua Gallia, ille mi- 
nimum propter adolescentiam posset, per se crevisset 
quibus opibus ac nervis 44 non solum ad niinuendam 
gratiam, sed psene ad perniciem suam uteretur : sese 
tamen et amore fraterno et existimatione vulgi commo- 
veri. Quod si quid ei a Caesare gravius accidisset, 
cum ipse eum locum amicitiae apud eum teneret, nemi- 
nem existimaturum, non sua voluntate factum : qua ex 
re futurum, uti totius Gallic animi a se averterentur.' 
Haec cum pluribus verbis flens a Caesare peteret, Caesar 
ejus dextram prendit : consolatus rogat, finem orandi 
faciat: tanti ejus apud se gratiam esse ostendit, uti et 
reipublicas injuriam et suuni dolorem ejus voluntati ac 
precibus condonet. Dumnorigera ad se vocat ; fratrem 
adhibet; quae in eo reprehendat, ostendit; quae ipse 
inteliigat, quae civitas queratur, proponit ; monet, ut in 
reliquum tempus omnes suspiciones vitet; prseterita se 
Divitiaco fratri condonare dicit. Dumnorigi custodes 
ponit, ut, quae agat, quibuscum loquatur, scire possit. 

21. Eodem die ab exploratoribus certior factus, hostes 
sub monte consedisse millia passuum ab ipsius castris 
octo: qualis esset natura montis et qualis in circuitu 
ascensus, qui cognoscerent, misit. Renuntiatum est, 
facilem esse. De tertia vigilia T. Labienum, legatum 
pro praetore, cum duabus legionibus et iis ducibus, qui 
iter cognoverant, summumjugum montis ascendereju- 
bet ; quid sui consilii sit, ostendit. Ipse de quarta vi- 
gilia eodem itinere, quo hostes ierant, ad eos contendit, 
equitatumque omnem ante se mittit. P. Considius, qui 



43. Multis cum lacrymis] " In from animals, whose strength lies 
Leid. pr.multum appears: so Virg. in their nerves. Hence Cie. Acad. 
IEn- 3, 348. « Et multum lacrymas Qneest. 1, 10. ' Nervos virtntis in- 
verba inter singula fundit.' " Ou- cidere,' to take from it its force and 
dendorp. efficacy." Davies. " So Cic. often ; 

44. Nervis] I. e. " Power. Pedo /Eschines, ra veupa tSiv tt p ay ndraiv : 
Albinov. Eleg. 1, 48. 'Nee quen- some one, \fivxvs: Aristoph. Ran. 
quam nervos extimnisse tnos.' So 880. tt/s rpaytpBlas: imperii, Val. 
also Lactant. Inst. Div. 1,3. and Place. 2, 752." Wasse. 

others. The metaphor is taken 



20 



DE BELLO GALLICO. 



rei militaris peritissimus nabebatur, et in exercitu L. 
Sullae, et postea in M. Crassi fuerat, cum exploralori- 
bus praemittitur. 

22. Prima luce, cum summus mons a T. Labieno 
teneretur, ipse ab hostium castris non longius mille et 
quingentis passibus abesset, neque, ut postea ex capti- 
vis comperit, aut ipsius adventus, aut Labieni, coguitus 
esset: Considius equo admisso 45 ad earn accurrit; dicit, 
montem, quern a Labieno occupari voluerit, ab hostibus 
teneri ; id se a Gallicis armis atque insignibus 46 cogno- 
visse. Caesar suas copias in proximum collem subducif, 
aciem instruit. Labienus, ut erat ei praeceptum a Cas- 
sare, ne prcelium committeret, nisi ipsius copias prope 
hostium castra 47 visas essent, ut undique uno tempore in 
hostes impetus fieret, monte occupato nostros expecta- 
bat prcelioque abstinebar. Multo denique die 48 per 
exploratores Cassar cognovit, et montem a suis teneri, 
et Helvetios castra movisse, et Considium, timore pras- 
territum, quod non vidisset, pro viso sibi rcnuntiasse. 



45. Equo admisso~] I. e. " Con- 
citato. Cic. de Fin. 1,2.' Difficilem 
quandain temperantiam postu'ant 
in eo, quod semel admissum coer- 
ceri reprimique non potest.' So 
read with the Ms. Coll. Corp. Chr. 
Cantabr. and the Edd. vett. ; for 
Janus Gruterns wrongly corrected, 
jam missum. In Virg. /En. 11, 272. 
pennce admissce signify ' rapidity of 
motion.' In some copies of the 
Poet the reading is: • Amissis pe- 
tierunt aMhera pennis.' Which 
Serv. and Pieiius judge to be the 
hotter reading, but it is very wide 
of the mark. See Pedo Eleg. 1, 
250. 320. and Tib.ill. 1, 4, 44." Da- 
vies. " So B. C. 2, 34. admissis 
equis, and other writers often." Ou- 

»EN]X)RP. 

4C. Insignibus] " The interpre- 
ters understand ' the ornaments of 
the helmets,' &c. about which see 
Li pains Mil. D. 3, 2. ami Brantius. 
The Greek version has o-n/j-eiwv, 
which may seem rather to signify 
' military standards.' C.vs. B. G. 2, 
21. ' Temporis lanta fuit exiguitas, 
ut non modo ad insignia accomino- 



danda, sed et galeas induendas 
tempos defuetit.' Insignia ornamen- 
ia, proper for this or that: whence 
Horace Epod. 5. calls the ' purpu- 
ra pra?texta' insignia: ' Ut hapc 
treinenti questus ore cotistitit In- 
signibus raptis puer.' " Dionys. 
VossiD8. 

47. Prope hostium castra'] " The 
Oxford Ms. exhibits a singular 
reading, propter, which is undoubt- 
edly the genuine lection, and has 
everywhere been corrupted into 
prope, its glossarial interpretation. 
See Tennul. ad Fiontin. 2, 3,22. 
' Propter flunien Enipea,' Davies 
ad B. Afric. 37. and 73. ' propter 
hostium castra praetergressus,' 
Cort. ad Sallusi. Cat. 59. Tlie same 
variation occurs in the Mss. and 
Edd. of Justin 12, 9. ' Qui propter 
muruni stabat,' (where most of 
them have the false reading prope,) 
and elsewhere. I have given fur- 
ther information in Obss. Misc. ad 
Apul." Oi;dendohi'. 

IS. Multo denique die] I. e." ' Cum 
niultum diei processerat,' as Salltist 
B. J. 51. says." Davies. 



LIBER I. CAP. 24. 21 

Eo die, quo consuerat, intervallo hostes sequitur et 
millia passuum tria ab eorum castris castra ponit. 

23. Postridie ejus diei, quod omnino biduum super- 
erat, cum exercitu frumentum metiri oporteret, et quod 
a Bibracte, oppido /Eduorum longe maximo et copio- 
sissimo, non amplius millibus passuum xvm aberat, rei 
frumentariae prospiciendura existimavit, iter ab Hel- 
vetiis avertit ac Bibracte ire contendit. Ea res per 
fugitives L. iEmilii, deeurionis equitum Gallorum, hos- 
tibus nuntiatur. Helvetii, seu quod timore perterritos 
Romanos discedere a se existimarent, eo magis, quod 
pridie, snperioribus locis occupatis, prcelium non com- 
movissent ; sive eo, quod re frumentaria intercludi 
posse confiderent; commutato consilio atque itinere con- 
verso, nostros a novissimo agmine insequi ac lacessere 
cceperunt. 

24. Postquam id animum advertit, 4 ^ copias suas Cae- 
sar in proximum colleni subdueit, equitatumque, qui 
sustineret hostium impetum, misit. Ipse interim in colie 
medio triplicem aciem instruxit legionum quatuor vete- 
ranarum, ita, uti supra se in summo jugo duas legiones, 
quas in Gallia citeriore proxime conscripserat, et omnia 
auxilia collocaret: ac totum montem hominibus cora- 
pleri, et interea sarcinas in unura locum conferri, et eum 
ab his, qui in superiore acie constiterant, muniri jussit. 
Helvetii, cum omnibus suis carris secuti, impedimenta 

49. Id animum advertif] " So I Gronov. ad Liv. 28, 14. ' Ubi lieec 

have corrected from the Mss. Nor- obstinate credita animum adver- 

vic. Brant, and Ursin. For the tit ;' Davies ad Cie. Tusc. Qnasst. 

Edd. follow the lesselegant reading, 5,23. 'Animum adverti columel- 

Id animadvertit. Lucr. 2, 124. 'Hoc lam;' Cort. ad Sallust. B. J. 93. 

etiara magis haec animum te adver- 'Animum advertit coclileas,' &c. ; 

tere par est.' Plautus -often uses A. V. Staveren ad Nep. Epam. 6, 2. 

the same expression : Pseud. 1, 3, In Terence also it often occurs, 

43. ' Et id hoc quod te revoca- Heaut. 4, 1, 44. Phorm. 5, 7, 16. 

mus, quaeso animum advorte :' 1, 2, Eun. 2, 1, 7.; Davies has also 

10." Davies. " J. F. Gronov. ad rightly corrected Caes. B. G. 5, IS. ; 

Liv. 24, 48. had already corrected consult 1, 52. 4, 12. 25. 26. 7, 25. 

this passage after Ursin. and Brant, 57. 8, 11. 12. 14. 33. 34. 38. 40. B. 

whom see, and also many other C. 1, 69. 80. where we have res 

passages, from the Mss. Andin. Of animum adversa ; as also B. C. 2, 6. 

my own Mss. the right reading oc- 35. andc. 14. animum adverli.Aga'w, 

cars in Bong. pr. sec. Voss. duo, 3,41. 50. 88. 93. B. Ales. 30. 36. 

■Lovan. Oxon. and Gottorp. Of 45.46. 48. Afric. c. 10. 15. 40. B. 

this form of expression, several ex- Hisp. c. 4. 23." Oudendorp. 
amples may be seen in the note of 



22 DE BELLO GALLICO. 

in unum locum contulerunt: ipsi, confertissima acie 
rejecto uostro equitatu, phalange facta, sub primam 
nostram aciem successerunf. 

25. Caesar, primum suo, deinde omnium ex conspectu 
remotis equis, ut aequato omnium pcriculo spein fuga3 
tolleret, cohortatus suos, prceiium commisit. Milites, e 
loco superiore pilis missis, J0 facile hostium phalangem 
perfregerunt. Ea disjecta, gladiis destrictis 51 in eos 
impetum fecerunt. Gallis magno ad pugnam erat impe- 
diment©, quod, pluribus eorum scutis uno ictu pilorum 
transfixis et colligatis, cum ferrum se inflexisset, neque 
evellere, neque, sinistra impedita, satis commode pug- 
nare poterant ; multi ut diu jactato brachio prxeopta- 
rent scutum manu emittere et nudo corpore pugnare. 
Tandem vulneribus defessi et pedem referre et, quod 
mons suberat circiter mille passuum, eo se recipere cce- 
perunt. Capto monte et succedentibus nostris, Boii et 
Tulingi, qui hominum millibus circiter XV agmen hos- 
tium claudebant et novissimis prassidio erant, ex itinere 
nostros latere aperto aggressi, circumvenere : et id con- 
spicati Helvetii, qui in montem sese receperant, rursus 
instare et prceiium redintegrare cceperunt. Romani 
conversa signa bipartito intulerunt : prima ac secunda 
acies, ut victis ac summotis resisteret; tertia, ut ve- 
nientes exciperet. 

26. Ita ancipiti prcelio Ji diu atque acriter pugnatum 



50. Pilis missis'] " Ursinus and S, 23. B. C. 1, 46. 47. 75. See Gro- 
Ciacconius read emissis, but to no nov. ad Liv. 27, 13. and what I have 
purpose. Mittere for emiltere is written ad Ltican. 7, 313. ' Saevnm 
used by good authors. So radicem, destringere ferrum.' The same or- 
fruclus, folia mittere, Colum. and thography must be restored, from 
Plin. ; and Livy, ' Qui vocem libe- the most ancient Ms. Bonon., 
ram pro rep. mittere auderet.' So to Lactantius 1, 21. ' Utraqae 
Seneca Again. 3, 1. ' Sua qiiisque manu destrictos gladios exerentes,' 
mittunt tela, et infesti fretum Eino- not dis, and to Apul., from Mss., 
liiintnr.' Even Hirt. B. G. 8, 14. iu several places." Oldendorp. 

' Unde tormento missa tela in 52. Ancipili prcelio] I. e. " Uubio 

hostium cuneos conjici posscnt.' " ma>te, so that they were ignorant 

Dion vs. Voss. See Oudendorp ad to which side the victory inclined. 

B.G. 5,44. ' I'ilum in hoste* mittit.' So Curt. 8, 2, 10. But it may be 

51. Gladiis destrictis] " Bongars. that this engagement is called AM' 
pr. Voss. pr. Leid. pr. Egm. de- ceps, because it was fought in two 
strictis ; rightly, as learned men places. See Corn. Nep. Themist, 
have everywhere admonished. It 3. and Datam. 7." Davjes. 
occurs below sometimes: see 7, 12. 



LIBER I. CAP. 27. 23 

est. Diutius cum nostrorum impetus sustinere non pos- 
sent, alteri se, ut cceperant, in montera receperunt ; 
alteri ad impedimenta et carros suos se contulerunt. 
Nam hoc toto prcelio, cum ab hora seplima ad vespe- 
rum pugnatum sit, aversum hostem videre nemo potnit. 
Ad multam noctem etiam ad impedimenta pugnatum 
est, piopterea quod pro vallo carros objecerant, et e loco 
superiore in nostros venientes tela conjiciebant, et non- 
nulli inter carros rotasque, mataras ac tragulas subji- 
ciebant 53 nostrosque vulnerabant. Diu cum esset pug- 
natum, impedimentis castrisque nostri potiti sunt. Ibi 
Orgetorigis filia, atque unus e filiis captus est. Ex 
eo prcelio circiter millia hominum cxxx superfuerunt, 
eaque tota nocte continenter ierunt: nuliam partem 
noctis itinere intermisso, in fines Lingonum die quarto 
pervenerunt, cum, et propter vulnera militum et propter 
sepulturam occisorum, nostri triduum morati, eos sequi 
non potuissent. Caesar ad Lingonas literas nuntlosque 
misit, ne eos frumento, neve alia re juvarent: qui si 
juvissent, se eodem loco, quo Helvetios, habiturum. 
Ipse, triduo intermisso, cum omnibus copiis eos sequi 
ccepit. 

27. Helvetii, omnium rerum inopia adducti, legates 
de deditione ad earn miserunt. Qui cum eurn in itinere 
convenissent seque ad pedes projecissent suppliciterque 
loeuti flentes pacem petissent, atque eos in eo loco, quo 
turn essent, suum adventum expectare jussisset, paru- 
erunt. Eo postquam Cassar pervenit, obsides, arma, 
servos, qui ad eos perfugissent, poposcit. Bum ea con- 
quiruntur et conferuntur, nocte intermissa, circiter ho- 
minum millia vt ejus pagi, qui Verbigenus appellatur, 
sive timore perterriti, ne armis traditis supplicio affice- 
rentur, sive spe salutis inducti, quod, in tanta multitu- 
dine dedititiorom, suam fugam aut occultari, aut omnino 
ignorari posse existimarent, prima nocte ex castris 

53. Sulijiclebant] " Ciacconius self says. The Greek version most 

and Ursinns read abjiciebant, but correctly : Mera^v ru>v 0' apfj.drwv 

without necessity. Ceesar has em- koL tQv Tpox&v, iraXra iroWh Ka\ 

ployed suhjiciebant, because they £v<tto, inracpietrav." Dionys. Voss. 

did not throw their weapons, as " Lucan 7, 574. ' Ipse manu subji- 

nsual, as from an intrenchment, cit gladios,' where see the note." 

above the vehicles, but under them, Oudenborp. 
between the wheels, as Caesar him- 



2 4. 



DE BELLO GALLICO. 



Helvetiorum egressi, ad Rhcnum finesque Germanorum 
contenderunt. 

28. Quod ubi Caesar resciit, quorum per fines ierant, 
his, rati conquircrent et reducerent, si sibi purgati esse 
vellent, imperavit: reductos in hostium numero habuit : 
reliquos omnes, obsidibus, armis, perfugis traditis, in 
deditioneni accepit. Helvctios, Tulingos, Latobrigos in 
fines suos, unde erant profecli, reverti jussit; et quod, 
omnibus fructibus amissis, domi nihil erat, quo famem 
tolerarent, Allobrogibus imperavit, ut iis i'rumenti co- 
piam facerent: ipsos oppida vicosque,quos incenderant, 
restituere jussit. Id ea maxime ratione fecit, quod no- 
luit, earn locum, unde Helvetii discesserant, vacare ; ne 
propter bonitatem agrorum German!, qui trans Rhenum 
incolunt, e suis finibus in Helvetiorum fines transirent 
et finitirai Gallia3 provincial Allobrogibusque essent. 
Boios, petentibus ^Eduis, quod egregia virtute erant 
cogniti, ut in finibus suis collocarent, concessit : quibus 
illi agros dederunt, quosque postea in parem juris liber- 
tatisque conditionem, atque ipsi erant, receperunt. 

29. In castris Helvetiorum tabula? repertae sunt, Ute- 
ris Graecis confectas^ et ad Cassarera relatae, quibus in 



54. Tabulce repertce sunt, Uteris 
Gratis confecta?] "In another part 
also of these Commentaries, 6, 14. 
Caesar relates that the Druid--, iu 
matters which did not concern the 
discipline of their own order, that 
is, in private and public transac- 
tions, were accustomed to use the 
Greek letters. By ' Greek letters' 
I here understand ' the Greek lan- 
guage.' Strabo 4. p. 181. confirms 
this very statement ; for he informs 
ns that, a little before his own age, 
the custom prevailed, in Gaul, of 
writing the forms of agreements, 
of contracts, and of loans in Greek, 
to. ffvjilSoAcua. 'E\Arjvi<TT) ypdtyovji. 
And here I interpret 'E\\r)vtar\, ' in 
the Greek language.' Since, then, 
this practice prevailed in Gaul even 
in the time of Caesar, we may un- 
derstand by the expression of Stra- 
bo, ' a little before his own age,' 
that the custom was introduced 
there even before the arrival of 



Caesar in Gaul. So much on the 
question of time, as far as our 
knowlege goes; but as to the way, 
iti which Greek letters were im- 
ported into Gaul, Strabo supplies 
the information. For the people of 
Marseilles, a Greek colony, (Strabo 
4. p. 179. Justin 43, 4.) a little be- 
fore the age of Strabo, inspired the 
Gauls with so great a love of the 
Greeks, Kcrre na\ <rvn/36\aia 'EAAtj- 
vkxt-X ypd<pttv. If the Gauls so far 
imitated the Greeks, as even (Sxrre 
Kal) to write the forms of such 
things in Greek, they were not 
Hellenists in t Ills one respect, but 
both in other respects, and in this 
particularly; and it is extraordi- 
nary that they carried their love of 
the Greeks so far, as to make any 
innovations in those very points, 
riboiit which men are in general 
most tenacious of the established 
custom of their country. There- 
fore the Gauls had from the people 



LIBER I. CAP. 29. 



25 



tafoulis nominatim ratio confecta erat, qui numerus dorao 
exisset eorum, qui arma ferre possent : et item separa- 



of Marseilles the opportunity of 
learning the Greek letters. But if, 
in the time of Caesar, the Druids 
only or chiefly had the use of Greek 
letters, (for in uncivilised nations 
such things are introduced slowly, 
and not adopted by all at once,) 
and applied them not on every oc- 
casion, but only, so far as we are 
informed, to contracts, we must 
not suppose that all the Gauls 
were, in the time of Caesar, ac- 
quainted with the Greek letters, 
but that where anyone possessed a 
knowlege of the Greek letters, it 
wasa partof Gallic learning. Hence 
the fact that Caesar sent to his 
lieutenant a letter written in Greek 
characters, lest it should, if inter- 
cepted, be read by the Nervians, 
5, 48. cannot be opposed to what I 
have said, or can it thence be in- 
ferred that the Gauls were unac- 
quainted with Greek, because they 
could not understand a letter writ- 
ten in Greek, and that therefore, if 
Greek letters are ever said to have 
been used by the Gauls, we are to 
understand the forms and figures 
of Greek letters, by which Gallic 
terms were expressed, as if any 
one were to express German words 
in the forms of Latin characters. 
For I have already observed that 
the knowlege of Greek was not 
universal among the Gauls, but 
confined to those who were well 
educated and considered as men of 
erudition. And I add that the Ner- 
vians were particularly wild, and 
far removed from the more civi- 
lised portion of Gaul, 2, 4. 15. so 
that the use of the Greek tongue 
seems to have passed from the lat- 
ter to the former, or not to have 
passed, or to have passed only at a 
late period. The other objection, 
which seems to lie against the opi- 
nion maintained above, is from 
that part of these Commentaries, 
1, 19. where Caesar seems to have 
conversed, by means of an interpre- 
Ceesar. 



ter, with Divitiacus, a most dis- 
tinguished man in Gaul, and a 
Druid, Cic. de Div. 1, 41. and 
there would have been no occasion 
for an interpreter, if Divitiacus 
had understood Greek, because 
Caesar could have conversed with 
him in that language. But here 
too I have an answer at hand. I 
will allow that Divitiacus is the 
person, of whom Caesar writes, and 
consequently that he was a Druid j 
— I will allow that he might have 
been able to write tables and the 
forms of contracts in Greek, yet I 
should deny his ability to converse 
in Greek." [And besides, CaesaF 
might be ignorant of such ability, 
even if Divitiacus possessed it.] 
" Who knows not the wide differ- 
ence between the faculty of under- 
standing any language, and of wri- 
ting certain forms in it, and the 
faculty of speaking that language ? 
more particularly as what the 
Gauls wrote in Greek, was all of 
one and the same sort, tables and 
forms. But any one may be fami- 
liarly accustomed to these, (for 
the necessary words are few and 
certain,) and yet destitute of the 
faculty of expressing everything 
in that language whence they are 
taken, or of understanding any 
conversation in that language, or 
even of reading books written in if. 
Since, then, the objections, op- 
posed to the opinion that by 
' Greek letters ' we are, in these 
passages, to understand 4 the 
Greek language,' are capable of 
being met, 1 cannot approve the 
notion of those, who are more dis- 
posed to interpret ' Greek letters' 
as meaning merely ' Greek charac- 
ters ;' and yet most of the com- 
mentators on Caesar, and even 
Fabricius ad Cass. Dion. 40, 9. 
would so understand the matter, 
and even so it can be understood. 
I willingly concede that in this 
passage, referring to a census of 
C 



26 DE BELLO GALLICO. 

tim pueri, senes, raulieresque. Quarum omnium rerura 
surama erat, capitum Helvetiorum millia cclxiii, Tu- 
lingorum millia xxxvi, Latobrigorum xiv, Rauraco- 
rum xxin, Boiorum xxxii : ex his, qui arma ferre 
possent, ad millia xcu. Summa omnium fuerunt ad 
millia ccclxviii. Eorum, qui domum redierunt, censu 
habito, ut Caesar imperaverat, repertus est numerus 
millium c et x. 

30. Bello Helvetiorum confecto, totius fere Gallia? 
legati, principes civitatum, ad Caesarem gratulatum 
convenerunt : ' intelligere sese, tametsi, pro veteribus 
Helvetiorum injuriis Populi Romani, ab iis poenas bello 
repetisset, tamen earn rem non minus ex usu terras Gal- 
liae, ys quam Populi Romani aecidisse: propterea quod 
eo consilio florentissiinis rebus domos suas Helvetii re- 
liquissent, uti toti Galliae bellum inferrent imperioque 
potirentur, locumque domicilio ex magna copia delige- 
rent, quern ex omni Gallia opportunissimum ac fructuo- 
sissimum judicassent, reliquasque civitates slipendiarias 
haberent.' Petierunt, ' uti sibi concilium totius Gallia? 
in diem certam indicere, idque Cassaris voluntate face- 
re, liceret : sese habere quasdam res, quas ex comniuni 
consensu ab eo petere vellent.' Ea re permissa, diem 
concilio constituerunt et jurcjurando, ne quis enunliaret, 
nisi quibus communi consilio mandatum esset, inter se 
sanxerunt. 

31. Eo concilio dimisso, iidem principes civitatum, 
qui ante fuerant ad Caesarem, reverterunt, petieruntque, 

the population, only the forms of why they think that it ought to be 
Greek letters may be and ought so understood, seem to be insuffi- 
to be meant, because the docu- cient." S. F. N. Morus. " Scali- 
ment was to contain nothing but ger Epist. 1, 16. thinks that certain 
the namesof districts, families, and persons, taught the Greek letters 
individuals, and numerical figures, by the people of Marseilles, 
which are in trnlh Gallic terms wrote this account in Greek se- 
expressed in Greek characters. Hut cretly, lest it should be known to 
this passage does not settle the ihe rest of the Gauls and the 
question: an inquiry must bp in- neighboring people." Qbeki.in. 
stitnted into all the passages, in 55. Terra Gallia-] " I.e. Galliae. 
which Ca?sar mentions the n*e. of So Hirt. li. Air. 3. ' N a tuque Mil- 
Greek characters among the Gaul-. Imn portum terra Africae;' Sallutl 
And if this one passage could bo so Fr.Hist.4. ' Dnae Galliae muliores,' 
understood, as most philologists for Gallicee ; Gell. N. A. 3, 7. 8 
contend, yet such would be a and 10. ' terra Sicilia, Italia, Gab 
harsh interpretation of other pas- Ha."' Oidlndorp. 
sages, particularly as the reasons, 



LIBER I. CAP. 31. 27 

uti sibi secreto in occulto de sua omniumque salute cuni 
eo agere liceret. Ea re impetrata, sese omnes flentes 
Cassari ad pedes projecerunt: ' non minus se id conten- 
dere et laborare, ne ea, quas dixissent, enuntiarenturj 
quam uti ea, quae vellent, impetrarent, propterea quod, 
si enuntiatum esset, summum in cruciatum se venturos 
viderent.' Locutus est pro his Divitiacus iEduus : 
' Galliae totius factiones esse duas: harum alterius prin- 
cipatum tenere /Eduos, alterius Arvernos. Hi cum 
tantopere de potentatu s6 inter se multos annos conten- 
derent, factum esse uti ab Arvernis Sequanisque Ger- 
man! mercede arcesserentur. Horum primo circiter 
millia xv Rhenum transisse : posteaquam agros et cul- 
tum et copias Gallorum" homines feri ac barbari ada- 
massent, transductos plures : nunc esse in Gallia ad c 
et XX miljium numerum : cum his iEduos eorumque 
clientes semel atque iterum armis contendisse ; magnam 
calamitatem pulsos accepisse, omnem nobilitatem, om- 
nem senatum, omnem equitatum amisisse. Quibus prce- 
liis calamitatibusque fractos, qui et sua virtute et Po- 
puli Romani hospitio atque amicitia plurimum ante in 
Gallia potuissent, coactos esse Sequanis obsides dare, 
nobilissimos civitatis, et jurejurando civitatem obstrin- 
gere, sese neque obsides repetituros, neque auxilium a 
Populo Romano imploraturos, neque recusaturos, quo 
minus perpetuo sub illorum ditione atque imperio essent. 



56. Potentatu] "The word is ner. In the plur. it occurs for 
ratlier uncommon, but it has not 'facilitates,' ' frnineiitum,' and such 
been avoided by the best writers, things, Caps. B. G. 4, 4. ' Reliquam 
Liv. 26, 38. ' /Emulo potenlatus in- partem hyemis se eoriim copiis alu- 
imicus rem Annibali aperit.' Lac- ernnt.' Tacit. Ann. 1, 68. ' Nocte 
tant. Div. Inst. 6, 17. * Opes istas demum reversze legiones, quamvis 
et houores et potentatus et regna plus vulnerum,eadeinciborum eges- 
ipsa condeinnet.' In the same way tas fatigaret, vim, sanitatem, co- 
Arnob. and Cyprian have used the pias, ouncta in victoria habuere.' 
same word, (Jo. Meurs. Crit. Ar- And often other authors." Davies. 
nob. 1, 13. p. 24.)" Davies. " So 2, 46. ' Domestica; copias rei 

57. Copias Gallorum] " Copioe is frnmentariap.' See also Ithellic. and 
generally used, in the plural for myself ad Frontin. 2, 1, 18. Duker 
' exercitus,' in the singular for ' a- ad Flor. 4, 2, 39. ' Omnibus copiis 
bundantia.' But not (infrequently abundarent,' VV.DD. ad Val. Max. 
it is employed in the contrary way. 4, 3. Ext. 3. ' Parvulis copiis exci- 
Thus Virg. uses copia for ' an army :' pere,' Davies ad Hirt. B. Afr. 36. 
'Quae me circum sit copia lustro.' 'Copize conserventur.'" Oudes = 
Caesar everywhere jn the same man- dorp, 



28 DE BELLO GALLICO. 

Unum se esse ex omni civitate iEduorum, qui adduci 
non potuerit, ut juraret, aut liberos suos obsides daret. 
Ob earn rem se ex civitate profugisse, et Romam ad 
senatum venisse, 58 auxilium postulatum, quod solus ne- 
que jurejurando neque obsidibus teneretur. Sed pejus 
victoribus Sequanis, quam iEduis victis, accidisse : 
propterea quod Ariovistus, rex Germanorum, in eorurn 
iinibus consedisset, tertiamque partem agri Sequaui, qui 
esset optimus totius Galliae, occupavisset, et nunc de 
altera parte tertia Sequanos decedere juberet, propterea 
quod paucis mensibus ante Harudum millia hominum 
xxiv ad eum venissent, quibus locus ac sedes pararen- 
tur. Futurum esse paucis annis, uti omnes ex Gallia? 
finibus pellerentur, atque omnes Germani Rhenum 
transirent : neque enim conferendum esse Gallicuui cum 
Germanorum agro, neque hanc consuetudinem victus 
cum ilia comparandam. Ariovistum autem, ut semel 
Gallorum copias prcelio vicerit, quod prcelium factum 
sit Admagetobrise, superbe et crudeliter imperare, bo- 
sides nobilissimi cuj usque liberos poscere, et in eos 
omnia exempla cruciatusque edere/9 s i qua res non ad 



58. Romam ad senalum venisse] lie sees no more objection to the 
" But lie returned without success, phrase edere cruciatus than to edere 
6, 12. His arrival is also mentioned ludos, pugnam, eludes, cadem, (Lu- 
by Cic. de Div. 1, 41. from which can 3, 680. Tacit. Ann. 16, 16. Livy, 
it appears that this Divitiacus was Justin, Front. &c.) For in this 
one of the Druids." Davies. sense it is put for exhibere, insti- 

59. Omnia exempla cruciatusque tuere, facere, as also facere exempla 
edere} Ge'!. N. A. 6, 4. ' Regnlnm often occurs. He refers to an ele- 
Tubero in Historiis rediisse Cartha- gant passage in Donatus ad Terent. 
ginem, novisque exemplortnn mo- Ettn. 5,6,22. ' Uterque in te exem- 
dis excTuciatum a PcenU dicit :' 6, pla edent: id est, nova et mira tor- 
14. 'Pcenitio propter exemplum menta, qme pro exemplis narren- 
est necessaria : idcirco veteres tur.' And he remarks that exempla 
quoque nostri exempla pro maximis is explained by tormenta, as in this 
gravissitnisquepwnis d\cebant.' Plant, place Caesar, with his usual love of 
Capt. 3, 5, 33. ' Qnando ego te ex- perspicuity, explains it hy cruciatus, 
emplis excrnciavero pessimis.' Dr. of which the plural occurs 5, 56. 
S. Clarke contends that, if the ex- ' Omnibus crnciatibus adfectus.' 
pression exempla edere be legitimate "Thus we have immediately fol- 
Latin, neither cruciatus edere, nor lowing the words in question, 'Ad 
exempla cruciat usque edere is, but be nntnin aut ad voluntatem,' and a 
admits that exempla cruciatus edere hundred other passages, which 
is an unexceptionable phrase and others have sometimes rashly wished 
the right reading. Oudendorp fol- to correct; 5. 44. ' Certamen et 
lows the authority of Mss.and Edd. contentio;' 7, 30. ' Patiendaet per- 
in reading cruciatusque edunt ; and ferenda ;' 8, 18. and very often." 



LIBER I. CAP. 32. 2<> 

nutum aut ad voluntatem ejus facta sit : hominem esse 
barbarum, iracundum, temerarium : non posse ejus im- 
peria diutius sustineri. Nisi si quid 60 in Caesare Po- 
puloque Romano sit auxilii, omnibus Gallis idem esse 
faciendum, quod Helvetii feceiint, ut domo emigrent, 
aliud domicilium, alias sedes, remotas a Germanis, pe- 
tant, fortunamque, quaecumque accidat, experiantur. 
Haec si enuntiata Ariovisto sint, non dubitare, quin de 
omnibus obsidibus, qui apud eum sint, gravissimum 
supplicium sumat. Cassarem vel auctoritate sua atque 
exercitus, vel recenti victoria, vel nomine Populi Ro- 
mani deterrere posse, ne major multitudo Germanorum 
Rhenum transducatur : Galliamque omnem ab Ariovisti 
injuria posse defendere.' 

•32. Hac oratione ab Divitiaco habita, omnes, qui ad- 
erant, magno fletu auxilium a Caesare petere cceperunt. 
Animadvertit Cassar, unos ex omnibus Sequanos nihil 
earum rerum facere, quas ceteri facerent ; sed tristes, 
capite demisso, terrain intueri. Ejus rei causa quae 
esset miratus ex ipsis quassiit. Nihil Sequani respon- 
dere, sed in eadem tristitia taciti permanere. Cum ab 
iis saepius quaereret, neque ullam omnino vocem expri- 
mere posset, 61 idem Divifiacus iEduus respondit: ■ Hoc 
esse miseriorem gravioremque fortunam Sequanorum, 
prae reliquorum, quod soli ne in occulto quidem queri, 



But another critic gives a different even that of R. Steph., we have 

interpretation : — " Exempla crucia- possent ; but wrongly, unless you 

tusque, i. e. exempla cruciatuum ; ex- read with Bongars. tert. expromere. 

empla vero sunt genera. Vulgo He is said expromere vocem, ' who 

omiserunt que, quia non viderant speaks ;' exprimere, ' who forces to 

esse ec Slo. Svolv." Morus. talk and extorts words:' though 

60. Nisi si quid] " Nepos Att. 13. these terms are often confounded 
' Nisi si quid vetustatecoactus est ;' in the Mss. See ad Lucan. 1, 360. 
Cic. ad Fain. 14, 2. ' Nisi si quis ad Cic. ad Att. 2, 21. ' Multa cum 
me plura scripsit;' N. Heins. ad seditiosissime diceret, vocem ex- 
Ovid. Ep. Her. 4, 111. 'Nisi si primere non potuit;' Phaedr. 5, 5, 
manifesta negamus,' and Burm. ad 33. ' Et cum doloie vocem naturas 
Quintii. 3, 10. and elsewhere ; Du- exprimit.' So exprimere Icetitiam, 
ker ad Flor. 4, 7. 'Nisi si hoc quo- B. Alex. 56. gemitum,indignalionem, 
que ex persuasione defuit.' Ovid, &c. Phaedr. 4, 19,22. Veil. 2, 19. 
Columella, and Cic, quoted by where see Gionov. Heins. Buim. 
Heinsins, use the phrase with a and see ad Valer. Max. 3, 1, 2. 
subjunctive, as in this place. See ' Expressa est itaque ilia vox ho- 
also ad 6, 16." Oudendorp. mini ;' for that this is the right 

61. Exprimere posset] " In some reading, is shown also by the Cod. 
more recent Mss. and in many Edd,, Harlem." Oudendorp. 



30 DE BELLO GALLICO. 

neque auxiliuui implorare auderent, absentisque Ario- 
visti crudelitatem, velut si coram adesset, horrerent: 
propterea quod reliquis tamen fugae facultas daretur ; 
Sequanis vero, qui intra fines suos Ariovistum rece- 
pissent, quorum oppida omnia in potestate ejus essent, 
omnes cruciatus essent perferendi.' 

33. His rebus cognitis, Caesar Gallorum animos ver- 
bis confirmavit, pollicitusque est, sibi earn rem curae 
futuram : magnam se habere spem, et beneficio suo 6z et 
auctoritate adductum Ariovistum finem injuriis factu- 
rum. Hac oratione habita, concilium dimisit, et secun- 
dum ea multae res eum hortabantur, quare sibi earn rem 
cogitandam et suscipiendam putaret ; in primis quod 
iEduos, fratres consanguineosque saepenumero ab Senatu 
appellatos, in servitute atque in ditione videbat Germa- 
norum teneri, eorumque obsides esse apud Ariovistum 
ac Sequanos intelligebat : quod in tanto imperio Populi 
Romani turpissimum sibi et reipublicae esse arbitraba- 
tur. Paulatim autem Germanos consuescere Rhenum 
transire ; et in Galliam magnam eorum multitudinem 
venire, Populo Romano periculosum videbat : neque 
sibi homines feros ac barbaros temperaturos existima- 
bat, quin, cum omnem Galliam occupassent, ut ante 
Cimbri Teutonique fecissent, in Provinciam exirent 
atque inde in Italiam contenderent ; praesertim cum Se- 
quanos a Provincia nostra Rhodanus divideret. Quibus 
rebus quam maturrime occurrendum putabat. Ipse au- 
tem Ariovistus tantos sibi spiritus, tantam arrogantiam 
sumserat, ut ferendus non videretur. 

34. Quamobrem placuit ei, ut ad Ariovistum legatos 
mitteret, qui ab eo postularent, uti aliquem locum me- 
dium utriusque colloquio diceret: 6 * velle sese de re- 
publica et summis utriusque rebus 64 cum eo agere. Ei 



62. Beneficio suo] "Caesar mini- c. 42. 5, 27.57. and elsewhere often, 
mm suo ronsnlatti fecerat ut rex and others everywhere use it. And, 
atque amicus a Senatu Rom. appel- that I may conceal nothing, so the 
laretiir, cum neque adituni, neque passage was long ago corrected by 
causam postulandi justam haberet. Gionov. ad Liv. 25, 10. ' Locum se 
Vide c. 35. 42. 43. nee non Dion, consciis dmn.se.' So c. 43. ' Eo 
38. p. 81." Davies. tit erat dictum ad colloquium vene- 

63. Dicerct] I.e. "' Appoint.' In runt.'" Oudendorp. 

this sense Caesar sometimes uses C4. Summis tUriu s ft e rehwa] I.e. 

diem dicere: thus above c. 6. below " Which ought to be of the greatest 



LIBER I. CAP. 35. 



31 



legationi Ariovistus respondit : * Si quid ipsi a Cassare 
opus esset, sese ad eura venturum fuisse ; si quid ille 
se velit, ilium ad se venire oportere. Praeterea se ne- 
que sine exercitu in eas partes Gallia? venire audere, 
quas Caesar possideret; neque exercitum sine magno 
commeatu atque eraolimento 6s in unum locum contra- 
here posse : sibi autem minim videri, quid in sua Gal- 
lia, quam bello vicisset, aut Caesari, aut omnino Populo 
Romano negotii esset.' 

35. His responsis ad Cassarem relatis, iterum ad eum 
Caesar legatos cum his mandatis mittit : * Quoniam 
tanto suo Populique Romani beneficio affectus, (cum in 
consulatu suo rex atque amicus a Senatu appellatus 
esset,) hanc sibi Populoque Romano gratiam referret, ut 
in colloquium venire invitatus gravaretur, neque de 



moment to both parties. So Corn. 
Nep. Eumen. 10. speaking of An- 
tigonus, « De summis rebus erat 
dimicandum,' about the kingdom 
forsooth, and other matters of the 
greatest concern to men in gene- 
ral." Davies. 

65. Atque emolimento] I. e. " Mo- 
Utio magnce et difficilis rei. Con- 
sult Heins. and in particular 
Burm. ad Veil. Paterc. 1, 17. 'In 
Btudium par et in emolimentllm. , 
The Greek version rightly, Meyd\r)i> 
Zavivnv Kal iroWijv affxo^-inv." Ou- 
dendorp. " There is an excellent 
passage in Gell. N. A. 11, 13. which 
has been observed by none : * Ad- 
moniti a Castricio sumus, ut con- 
siderarenius, quae vis quodveemolu- 
mentum ejus sentential sit.' Where, 
that yon may have no doubt about 
the signification of the word emolu- 
menti, he himself a little afterwards 
subjoins, 'Inspicite penitus quid 
efficiant verba haec' The word is 
derived from emolior, as is obvious 
to any one : which word is used by 
Seneca Agam. 3, 1, 478. ' Sua qnis- 
que ntitiunt tela, et infesti f re turn 
Emoliuntur, turbo convolvit mare.' 
Fretum emoliri is the same as in 
Virg. ;En. 1. 'totumque a sedibus 
imis Una Eurusqne Notusque ru- 
unt,' i. e. commovent e loco suo. As 



moliri is ' movere,' thus moliriagmen, 
classem Sec, so emolumentum is ' com- 
motio,' if I may so speak." Dionys. 
Voss. " Emolimento, * labore,' ' ope- 
ra.' For, as eniti is ' nitendo per- 
venire aliquo,' or ' efficere aliqiiid,' 
and nisus 'labor' and 'opera,' so 
emoliri is 'moliendo conandoque 
pervenire aliquo,' ' efficere aiiquid,' 
and emolimentum ' labor ipse.' Some 
prefer molimento, which would not 
differ from that other emolimento. 
But the Codd. here uniformly ex- 
hibit emolumento. And most com- 
mentators think that emolumentum 
and emolimentum do not differ more 
than monumentum and monimentum, 
and that, as emolimentum is prima- 
rily 'molitio' and 'susceptio,' so 
it is secondarily ' effectus molitio- 
nis, profectus, and fructus.' To, 
this opinion I accede." S. F. N. 
Morus. Plautus Bacch. 4, 5, 2. 
'Magnum molior negotinm, metuo- 
que ut hodie possim emolirier,' i. e. 
ad finem perdncere. "Impp. Va- 
lens, Gratian. et Valentin, lib. 15. 
Cod.Tlieodos. tit. 1. leg. 19. ' No- 
vum opus qui volet in urbe moliri, 
sua pecunia absolvat, non contractis 
veteribus emolimentis, non effossis 
nobilium operum substructionibus.'" 
Forcellinjus Lex. tot. Latin. 



32 DE BELLO GALLICO. 

communi re dicendum sibi et cognoscendum putaret ; 
haec esse, quae ab eo postularet : primum, ne qnam ho- 
rninum multitudinem ampiius trans Rhenuni in Galliam 
transduceret : deinde obsides, quos haberet ab iEduis, 
redderet, Sequanisque permitteret, ut, quos illi haberent, 
voluntate ejus reddere illis liceret ; neve iEduos injuria 
lacesseret, neve his sociisve eorum bellum inferret : si 
id ita r'ecisset, sibi Populoque Romano perpetuam gra- 
tiara atque amicitiam cum eo futuram : si non impetraret, 
sese, (quoniam M. Messala M. Pisone Coss. Senatus 66 
censuisset, uti, quicumque Galliam provinciam obtine- 
ret, quod commotio reipublicae facere posset, iEduos 
cetcrosque amicos Populi Romani defenderet,) sese JE- 
duorum injurias non neglecturum.' 

36. Ad base Ariovistus respondit : ' Jus esse belli, 
ut, qui vicissent, iis, quos vicissent, quemadmodum 
vellent, imperarent : item Populum Romanum victis 
non ad alterius praescriptum, sed ad suum arbitrium, im- 
perare consuesse. Si ipse Populo Romano non praescri- 
beret, quemadmodum suo jure uteretur; non oportere 
sese a Populo Romano in suo jure impediri. iEduos 
sibi, quoniam belli fortunam tentassent et armis con- 
gressi ac superati essent, stipendiaries esse factos. 
Magnam Caesarem injuriam facere, qui suo adventu 
vectigalia sibi deteriora faceret. iEduis se obsides red- 
diturum non esse, neque iis, neque eorum sociis injuria 
bellum illaturum, si in eo manerent, quod convenisset, 
stipendiumque quotannis penderent : si id non i'ecisscnt, 
longe iis fraternum nomen Populi Romani afuturum. 
Quod sibi Caesar denuntiaret, se iEduorum injurias non 
neglecturum; neminem secum sine sua pcrnicie contcn- 
disse. Cum vellet, congrederetur ; intellccturum, quid 
invicti Germani, exercilatissimi in armis, qui inter 
annos XIV tectum non subissent, virtute possent.' 

37. Haec eodem tempore Ca*sari mandata refereban- 
tur, et legati ab /Eduis et a Treviris veniebant: M6m 
questum, quod Harudes, qui nuper in Galliam trans- 
portali essent, fines eorum popularentur ; sese ne obsi- 



G6. Senatus] "But Ca-sar was not by H. Grotius tie J. 11. et P. 3, 3, 
free from blame, when he brought 10." Davies. 
this war on Ariovistus, as is shown 



LIBER I. CAP. 39. 33 

dibus quidem datis pacem Ariovisti redimere potuisse : 
Treviri autem, pagos centum Suevorum ad ripas 
Rheni consedisse, qui Rhenura transire conarentur ; iis 
praeesse Nasuam et Cimberium fratres. Quibus rebus 
Cassar vehementer commotus, maturandum sibi existi- 
mavit, ne, si nova manus Suevorum cum veteribus 
copiis Ariovisti sese conjunxisset, minus facile resisti 
posset. Itaque re frumentaria, quam celerrime potuit, 
comparata, magnis itineribus ad Ariovistuvn conten- 
dit. 

38. Cum tridui viara processisset, nuntiatum est ei, 
Ariovistum cum suis omnibus copiis ad occupandum 
Vesontionem, quod est oppidum maximum Sequanorum, 
contendere, triduique viam a suis finibus profecisse. Id 
ne accideret, magno opere sibi praecavendum Caesar 
existimabat : namque omnium rerum, quae ad bellum 
usui erant, summa erat in eo oppido facultas ; 67 idque 
natura loci sic muniebatur, ut magnam ad ducendum 
bellum daret facultatem, propterea quod flumen Dubis, 
ut circino circumductum, paene totum oppidum cingit : 
reliquum spatium, quod est non amplius pedum dc, qua 
flumen intermittit, 68 mons continet magna altitudine, ita 
ut radices ejus montis ex utraque parte ripae fluminis 
contingant. Hunc murus circumdatus arcem efficit et 
cum oppido conjungit. Hue Caesar magnis nocturnis 
diurnisque itineribus contendit, occupatoque oppido, ibi 
praesidium collocat. 

39. Dum paucos dies ad Vesontionem rei frumenta- 
riae commeatusque causa moratur, ex percunctatione 
nostrorum vocibusque Gallorum ac mercatorum, qui 
ingenti magnitudine corporum Germanos, incredibili 
virtute atque exercitatione in armis esse praedicabant, 



67. In eo oppido facultas] I. e. read, Qua aflumine intermittitur, be- 
" Copia. So B. C. 3, 9. ' Navium cause we have 7, 17. ' Ad earn op- 
facultas :' see also c. 11. The copy- pidi partem, quae intermissa a flu- 
ists did not understand this, and in mine et palmie.' See also ad c. 23. 
most Codd. we have their substi- ' Intermissae trabes.' But the Mss. 
tution, difficultas, which produces a are agreed in the received reading, 
meaning quite contrary to that Intermittere is put neutrally for 
which was intended by Caesar." 'cessare,' 'desinere,' ' abrumpere,' 
Davies. Cic. Fam. 7,10. 'Sedjam Hercule 

68. Qua flumen intermittit] "Ci- intermiseram ;' and so remittere is 
acconius thinks that we may also everywhere used." Oudendorp. 



34 DE BELLO GALLICO. 

saspenumero sese cum eis congressos ne vultura quidem 
atque aciem oculorum ferre potuisse, tantus subito tirnor 
pmnem exercitum occupavit, ut non mediocriter omnium 
mentes animosque perturbaret. Hie primum ortus est 
a Tribunis militum, praefectis relicjuisque, qui, ex urbe 
amicitiae causa Caesarem secuti, non magnum in re mi- 
litari usum habebant: quorum alius, alia causa illata, 69 
quam sibi ad proficiscendum necessarian! esse dicerent, 
petebant, ut ejus voluntate discedere liceret : nonnulli, 
pudore adducti, ut timoris suspicionem vitarent, re- 
manebant. Hi neque vultum fingere, neque interdum 
lacrymas tenere poterant: abditi in tabernaculis aut 
suum fatum querebantur, aut cum familiaribus suis 
commune periculum miserabantur. Vulgo totis castris 
testamenta obsignabautur. Horuin vocibus ac timore 
paulatim etiam ii, qui magnum in castris usum habebant, 
milites centurionesque, quique equitatu praeerant, per- 
turbabantur. Qui se ex his minus timidos existimari 
volebant, non se hostem vereri, sed angustias itineris et 
magnitudinem sylvarum, quae intercederent inter ipsos 
atque Ariovistum, aut rem frumentariam, ut satis com- 
mode supportari posset, limere dicebant. Nonnulli 
etiam Csesari renuntiabant, cum castra moveri ac signa 
ferri jussisset, non fore dicto audientes milites, nee prop- 
ter timorem signa laturos. 

40. Hasc cum animadvertisset, convocato consilio, om- 
niumque ordinum ad id consilium adhibitis centurioni- 
bus, vehementer cos incusavit : ' primum, quod, aut 
quam in partem, 70 aut quo consilio ducerentur, sibi 
quaerendum aut cogitandum putarent. Ariovistum, se 
consule, cupidissime Populi Romani amicitiam appe- 
tisse ; cur hunc tam temere quisquam ab officio disces- 
surum judicaret? Sibi quidem persuaderi, cognitis suis 
postulatis atque aaquitate conditionum perspecla, eum 

C9. Alia causa illata] Ca?s. B. G. "Tac. Hist. 2. 'Miles alacer, qui 

2, 25. ' Hnjus a«lveutu spe illata tainen jussa (iiicum interpretaii 

militibus;' Hirt. B. Alex. 2. 'Ne- quam exsequi mallet:' Hist. 1. ' Pa- 

que vcro Alexamlrinis in gerendis rendo potius, conimilitones, quam 

negoliis cuiictatio ulla ant mora imperia diicum sciscitando res inili- 

inferebatur;' Burm. and Prascli tares continentnr ;' * Vobis anna et 

ad Phaedr. 1, 1, 4. * Jurgii causam animus sit, mihi consilium et virtmis 

iotnlit ;' Davies ad B. Hisp. 1. vestiw regimen relinquile.' " Uio- 

t Aliqua inferebatur causa.' nys. Voss. 

70. Quod, aut quam in partem] 



LIBER I. CAP. 40. 35 

neque suam, neque Populi Romani gratiam repudiatu- 
rum. Quod si furore atque amentia impulsus bellum 
intulisset, quid tandem vererentur ? aut cur de sua vir- 
tute, aut de ipsius diligentia, desperarent ? Factum 
ejus hostis periculum patrum nostrorum memoria, cum, 
Cimbris et Teutonis a C. Mario pulsis, non minorem 
laudem exercitus, quam ipse imperator, meritus vide- 
batur: factum etiam nuper in Italia servili tumultu, 
quos tamen aliquid usus ac disciplina, quam a nobis 
accepissent, sublevarent. Ex quo judicari posset, quan- 
tum haberet in se boni constantia ; 71 propterea quod, 
quos aliquamdiu inermos sine causa timuissent, bos 
postea armatos ac victores superassent. Denique bos 
esse eosdem, quibuscum saspenumero Helvetii congres* 
si, non solum in suis, sed etiam in iliorum finibus, ple- 
rumque superarint, qui tamen pares esse nostro exercitu 
non potuerint. Si quos adversum prcelium et fuga 
Gallorum commoveret, hos, si quaererent, reperire posse, 
diuturnitate belli defatigatis Gallis, Ariovistum, cum 
multos menses castris se ac paludibus tenuisset, neque 
sui potestatem fecisset, desperantes jam de pugna et 
disperses subito adortum, magis ratione et consilio, 
quam virtute, vicisse. Cui rationi contra homines bar- 
baros atque imperitos locus fuisset, hac ne ipsum qui- 
dem sperare, nostros exercitus capi posse. Qui siium 
timorem in rei frumentariae simulationem angustiasque 
itinerum conferrent, facere arroganter, cum aut de officio 
imperatoris desperare, aut prasscribere viderentur. Haec 
sibi esse curas ; frumentum Sequanos, Leucos, Lingonas 
subministrare ; jamque esse in agris frumenta matura : 
de itinere ipsos brevi tempore judicatures. Quod non 
fore dicto audientes milites, neque signa laturi dican- 
tur, nihil se ea re commoveri: scire enim, quibuscum- 
que exercitus dicto audiens non fuerit, aut, male re 
gesta, fortunam defuisse ; aut, aliquo facinore comperto, 



71. Constantia] "It here signi- alarmed. This force of the worrl ig 

fies 'a mind impervious to fear.' copiously illustrated by J. F. Gro- 

Curt. 3, 12. ' Mo turn fuisse regem nov. ad Tac. Agr. 27." Davies. 

constantia pueri,' by his boldness " See ad 3, 25. Cort. ad Plin. Ep; 

and intrepidily. So Phaedr. 5, 2, 1,12,9. ' Perseverantem constantia 

12. ' Constantior fuissem vera ex- fugit.'" Oudendorp. 
istimans,' / should have been less 



36 DE BELLO GALLICO. 

avaritiam esse conjunctam. Suam innocentiam perpe- 
tua vita, felicitatem Helvetioruru bello, esse perspec- 
tam. Itaque se, quod in longiorera diem collaturus 7 * 
esset, reprsesentaturum "' et proxima nocte de quarta 
vigilia castra moturum, ut quam prinium intelligere 
posset, utrura apud eos pudor atque officium, an timor 
valeret. Quod si piaeterea nemo sequatur, tamen se 
cum sola decima legione i to rum, de qua non dubitaret; 
sibique earn praetoriam cohortem futuram.' Huic legio- 
ni Caesar et indulscrat prsecipue el propter virtutem con- 
fidebat maxime. 

41. Hac oratione habita, mirum in modum conversas 
sunt omnium mentes, summaque alacritas et cupiditas 
belli gerendi innata est, princepsque decima legio per 
tribunos militum ei gratias egit, quod de se optimum 
judicium fecisset, seque esse ad bellum gerendum para- 
tissimam confirmavit. Deinde reliquae legiones per 
tribunos militum et primorum ordinum centuriones ege- 
runt, uti Caesari satisfacerent : se neque unquam dubi- 



72. Collaturus'] I. e. " Dilaturus. 
The Giei k Version lightly, ave&a- 
\6,ut)V' But inBiuius'sEpist. ad Cic. 
Fam. 11, 13. tiie phrase ' In poste- 
rnm diem iter sniim contulit,' has 
the same force, as if he had written, 
« Postero (lie proficisci statuit.'" 
Davies. " Conferre in aliijuod tern- 
pus, 'differre.' Ulpian. tf. de spou- 
sal. Quzesitum est, inquit, apud 
Jtilianum, an sponsalia sint ante 
duodf-ciniuni annum, si fnerint nup- 
tise collatae, h. e. dilatee in id tem- 
pus astatis: non sicut Accmsius 
comminiscitur, revera celebrata?. 
Old." Jo. Calvin Lex. Jurid. 

73. Rrprasentaturum] " The legal 
term reprasentare is ' ante diem 
facere.' Thus he is said solutionem 
reprasentare, who pays the money 
before the day. Therefore they, 
who read tentaturum, trifle with the 
text. The Exscriptor Celsi has 
rightly understood the passage: 
'Experturum tamen seqiiampriinnm 
quod alioqnin dilaturus fuerit.' And 
the Gri't-k Translator: *0<brl irXewv 
tiv avtfia\6nr\v, tovto vvv Trapa.OTi)ff<0. 



It is worthy of remark that Caesar 
not (infrequently uses legal terms. 
Thus he everywhere uses the word 
maleficium, which yon would not 
easily find in other historians." 
Dionys. Vossius. " See by all 
means the note ad Frontin. 1, 11, 2. 
' Pecuniam conferret, ut repra?sen- 
tari merces proditoribus posset ;' 
and Davies ad Hirt. B. Alex. 70. 
'Si quae polliceretur, reprxsentatn- 
rus esset.'" Oudendorp. Seneca 
Libr. Epist. 15. Ep. 1. (quoted in 
Calvin's Lex. Juiid. :) ' Prtis a me 
ut id quod in diem suum dixerarn 
debere diffetri, pra?numerare, et 
scriham tibi an ha"C pars philoso- 
phise.' " Reprasentare est proprie 
in re peenniaria pecuniam stalim 
solvere, atque adeo pranomerare, 
ante diem solvrre. Att. 12, 25. 
' Reliquae pecmiia? vel usurani Silio 
pendenuis, dam a Faberio vel ali- 
quo, qui Faberio debet, reprapsenta- 
bimus.' Hinc dicitur pro ' facere 
aliquid ante tempus, eitius quam 
debcas, ant constitutum sit.'" Er- 
nesti Clav. Cic. 



LIBER I. CAP. 42. 37 

tasse, neque timuisse, neque de sumraa belli suum 
judicium, sed imperatoris esse, existimavisse. Eorum 
satisfactione accepta et itinere exquisito per Divitia- 
cum, quod ex aliis ei maximam fidem habebat, ut 
raillium amplius quinquagintacircuitu locis apertis exer- 
citum duceret, de quarta vigilia, ut dixerat, profectus 
est. Septimo die, cum iter non intermitteret, ab ex- 
ploratoribuscertior factus est, Ariovisti copias a nostris 
millibus passuum quatuor et viginti abesse. 

42. Cognito Ceesaris adventu, Ariovistus legates ad 
eum mittit : quod antea de colloquio postulasset, id per 
se fieri licere, quoniam propius accessisset : seque id 
sine periculo facere posse existimare. Non respuit con- 
ditionem Caesar : jamque eum ad sanitatem reverti 
arbitrabatur, cum id, quod antea petenti denegasset, 
ultro polliceretur ; magnamque in spem veniebat, pro 
suis tantis Populique Romani in eum beneficiis, cognitis 
suis postulatis, fore, uti pertinacia desisteret. Dies col- 
loquio dictus est, ex eo die quintus. Interim, cum saepe 
ultro citroque legati inter eos mitterentur, Ariovistus 
postulavit, ne quern peditem ad colloquium Caesar ad- 
duceret : vereri se, ne per insidias ab eo circumvenire- 
tur : uterque cum equitatu veniret: alia ratione se non 
esse venturum. Caesar, quod neque colloquium inter- 
posita causa tolli volebat, neque salutem suam Gallo- 
rum equitatui committere audebat, commodissimum 
esse statuit, omnibus equis Gallis equitibus detractis, 
eo legionarios milites legionisdecimae,cui quam maxime 
confidebat, imponere, ut praesidium quam amicissimum, 
si quid opus facto esset, haberet. Quod cum fieret, non 
irridicule quidam ex militibus decimae legionis dixit : 
' plus, quam pollicitus esset, Caesarem ei facere ; polli- 
citum, se in cohortis praetoriae loco decimam legionem 
habiturum, nunc ad equum rescribere/ 74 



74. Ad equum rescribere'] " Rescri- the regiment to which he belonged. 

here legionem ud equum est earn, quae If he afterwards changed his regi- 

peditum erat, in numerum eqnituni ment, or quitted the infantry and 

transcribere," Gesner Thes. L. L. ; joined the cavalry, his name had to 

" Est de uno in alinm militiee or- be erased from the one roll, and to 

dinem transfene," Forcellinus. be transferred to the other, trail' 

When the soldier was first enlisted, scribi. Those, who supplied the 

he was said scribi, because his name vacancies occasioned by death, were 

was entered in the muster-roll of called adscripticii. Festus: ' Ad- 

Casar. D 



3S 



DE BELLO GALLICO. 



43. Planities erat magna, et in ea tumulus terrenus 
satis grandis. Hie locus aequo fere spatio ab castris 
utrisque aberat. Eo, ut erat dictum, ad colloquium 
venerunt. Legionem Caesar, quarn equis devexerat, 
passibus ducentis ab eo tumulo constituit. Item equites 
Ariovisti pari intervallo constiterunt. Ariovistus, ex 
equis ut colloquercntur et, praeter se, denos ut ad collo- 
quium adducerent, postulavit. Ubi eo ventum est, 
Caesar initio orationis sua Senatusque in eum beneficia 
commemoravit, ' quod rex appellatus esset a Senatu, 
quod amicus, quod munera amplissima missa : 7S quam 



scriplicii, veluti quidam script! di- 
cebantur; qui snppleiulis legioni- 
bus adscribebjantur ; lios et ad- 
censos dicebant, quod ad legiontim 
censum essent adscripti.' 'Adcensi 
dicebantur, qui in locum mortuoruni 
niilitum subito subrogabaotur, dicti 
ita, quia ad censum adjicicbantur.' 
Soldiers of this description, accord- 
ing to the same authority, were 
called the supplementum of a legion. 
Cic. Fain. 3, 3. ' Censebant enim 
omnes fere, ut in Italia supplemen- 
tum meis et Bibuli legionibus scri- 
bcretur,' Liv. 1,30. ' Supplemeuto 
veteres leg'ones explevit, et novas 
scripsit.' The term patres conscripti 
is thus explained by Festus : — ' Con- 
scripti dicebantur, qui ex equestri 
ordine patribus adscribebantur, ut 
Humerus Senatomm expleretur.' 
'Adlecti dicebantur apud Romanos, 
qui propter inopiam ex equestri 
ordine in Senatomm sunt numero 
adsumpti; nam patres dicuntur, qui 
sunt patricii generis, — conscripti, 
qui in senatu sunt scriptis adnotati.' 
In the Greek writers &Troypa<pea8ai. 
is 'adnotari in indice niilitum,' 
' nomen dare,' ' nomen snum pro- 
titeri,' ' to enter his name in the 
muster-roll,' Xen. Cyrop. 2, 1, G. 
p. 94. Kcu a-jroyparpdcrBco irpbs rbv ra- 
\iap\ov els ryjv bp-oloovTa^iVT)^. If,as 
Dionys. Vosmus observe.", the mer- 
cmaries, of whom Cyrus there 
speaks, were formerly not enrolled, 
then the Latin translation would be 
adscribnttir, because their names 



were then first written ; but, if they 
had been enrolled before, and were 
transferred to another regiment, 
then the Latin translation would be 
transcribatur. Seneca Epist. 4. ad 
Lncilium: 'Quum ptierilcm animum 
deposueris, et te in virnin philoso- 
phia transcripserit.' Val. Max. 2, 
7. (speaking of a large number of 
Roman citizens voluntarily sent 
back by King Pyrrhus,) ' Deere- 
verunt ut ex iis, qui equo ineru- 
erant, peditnm numero niilitarent; 
qui pedites fuerant, in funditorum 
anxilia transcriberentur.' And in 
the same place, a little before, 
(speaking of L. Calpuinius Piso :) 
'Turmasqne equitum, quibus prae- 
fuerat (C. Titius,) ademptis equis 
in funditorum al.is transcripsit.' 
Wber. tbe change of service was 
from the cavalry to the infantry, it 
was a military punishment ; but on 
the contrary, a military reward, 
when the foot-soldier was transfer- 
red into tlie cavalry. Sam. Petitus 
Obs. 1,6. thus explains this passage 
ofCa>sar: — ' Pollicitus erat se le- 
gionarios milites in praMoria? co- 
lioitis, i.e. in clientum loco hnbitu- 
rum ; at nunc ad equum rescribit, 
h. e. non tantum in clientelam, srd 
in familiam admittit.' See Seneca 
de Renef. 5, fi. 

75. Amplissima missa] " It was 
usual with the Romans so to con- 
duct themselves toward> thosewhom 
thev had honored with the title of 
kings. Liv. 30, 15. ' Scipio Masi- 



LIBER I. CAP. 44. 39 

rem et paucis contigisse et pro magnis hominum officiis 
consuesse tribui' docebat : ' ilium, cum neque aditum, 
neque causam postulandi justam haberet, beneficio ac 
liberalitatesua ac Senatus ea praemia consecutum.' Do- 
cebat etiarn, ' quam veteres,? 6 quamque justae causae 
necessitudinis ipsis cum iEduis intercederent, quae Se- 
natus consulta, quoties, quamque honorifica in eos facta 
essent: ut omni tempore totius Gailiae principatum 
iEdui tenuissent, prius etiam quam nostram amicitiam 
appetissent: Populi Romani hanc esse consuetudinem, 
ut socios atque amicos non modo sui nihil deperdere, sed 
gratia, dignitate, honore auctiores velit esse : quod yero 
ad amicitiam Populi Romani attulissent, id iis eripi, 
quis pati posset V Postulavit deinde eadem, quae lega- 
tis in mandatis dederat, ' ne aut vEduis, aut eorum 
sociis bellum inferret ; obsides redderet : si nullam 
partem Germanorum domum remittere posset, at ne 
quos amplius Rhenum transire pateretur.' 

44. Ariovistus ad postulata Caesaris pauca respondit; 
de suis virtutibus multa praedicavit : • Transisse Rhe- 
num sese, non sua sponte, sed rogatum et arcessitum a 
Gallis; 77 non sine magna spe magnisque praemiis do- 
mum propinquosque reiiquisse; sedes habere in Gallia, 
ab ipsis concessas; obsides ipsorum voluntate datos ; 
stipendium capere jure belli, quod victores victis impo- 
nere consuerint; non sese Gallis, sed Gallos sibi bellum 
intulisse ; omnes Gailiae civitates ad se oppugnandum 
venisse, ac contra se castra habuisse ; eas omnes copias 
a se uno prcelio fusas ac superatas esse; si iterum ex- 
periri velint, iterum paratum sese decertare; si pace 
uti velint, iniquum esse, de stipendio recusare, quod 
sua voluntate ad id tempus pependerint. Amicitiam 



nissam primum regem appellatum 'Pufiaioov wvo/xol^ovto, Kal -rrpSiroi tZv 

eximiisque ornatutn laudibus, anrea ravTrj TrpoarjKQov irf/bs ry]V (piXiav ku\ 

corona, aurea patera, sella cut uli et avixfiaxicv. Tacit. Ann. 11,25. ' Pri- 

scipione eburnea, toga ptcta et pal- mi jEdui Senatorum in ut be jus ad- 

mata tunica donat.' See also B. eutisunt. Datum id foederi antiquo, 

Brissou. de Form. 2. p. 231." Da- et quia soli Gallorum fraternitatis 

vies. nomen cum populo R. nsurpant:' 

76. Quam veteres) " The /Ednans where see Lipsius. Eumen. Pan. 3, 

first,among the Gauls, embraced the 4, 1. 6, 22, 4." Davies. 

friendship of the Romans. Strabo 77. Arcessitum a Gains'] By the 

4. p. 192. Ot 8e 'ESovoi nal crvyyevels Arverni and Sequani : see c. 31. 



40 DE BELLO GALLICO. 

Populi Romani sibi ornamento et praesidio, non detri- 
ment, esse oportere, idque se ea spe petisse. Si per 
Populum Romanum stipendium remittatur et dedititii 
subtrahantur, non minus libenter sese recusaturum Po- 
puli Romani amicitiam, quam appetierit. Quod multi- 
tudinem Germanorum in Galliam transducat, id se sui 
muniendi, non Galliae impugnandae causa facere; ejus 
rei testimonium esse, quod, nisi rogatus, non venerit, et 
quod bellum non intulerit, sed defenderit. 78 Se prius in 
Galliam venisse, quam Populum Romanum. Nunquam 
ante hoc tempus exercitum Populi Romani Galliae pro- 
vincial fines egressum. Quid sibi vellet ? Curinsuas 
possessiones veniret ? Provinciam suam hanc esse 
Galliam, sicut illam nostram. Ut ipsi concedi non 
oporteret, si in nostros fines impetum faceret, sic item 
nos esse iniquos, qui in suo jure se interpellaremus. 
Quod fratres a Senatu iEduos appellatos diceret, non 
se tarn barbarum, neque tam imperitum esse rerum, ut 
non sciret, neque bello Allobrogum79 proximo /Eduos 
Romanis auxilium tulisse, neque ipsos in his contentio- 
nibus, quas iEdui secum et cum Sequanis habuissent, 
auxilio Populi Romani usos esse. Debere se suspi- 
cari, simulata Caesarem amicitia, quod exercitum in 
Gallia habeat, sui opprimendi causa habere. Qui nisi 
decedat atque exercitum deducat ex his regionibus, sese 
ilium non pro amico, sed pro hoste habiturum : quod si 
eum interfecerit, multis sese nobilibus principibusque 
Populi Romani gratura esse facturum ; id se ab ipsis 
per eorum nuntios compertum habere, quorum omnium 
gratiam atque amicitiam ejus morte redimere posset. 
Quod si decessisset ac liberam possessionem Galliae 
sibi tradidisset, magno se ilium praemio remuneraturum 
et, qusecumque bella geri vellet, sine ullo ejus labore et 
periculo confecturum.' 



78. Defenderit] I. e. " Arcuerit, Virg. Eel. 7, 47." Davies. 

propulsaverit. B. C. 1,7. ' Concia- 79. Bello AUobrngum'] "He does 

mant legionis XIII, quae aderat, not mean, as Jo. Goduiniis errone- 

milites sese paratos <s»e impe- ously supposes, the war which Do- 

ratnris sni tribunornmqne plebis in- mil ins /Liiobarbns and Fabius Ma- 

jnrias defendere ;' Qiiadrigarius ap. xinuis carried on against the Alio- 

Gell. N. A. 9, 1. ' Milites jMetelli a broges, ( Flor. 3, 2.) but that which 

pinnis liostes defendebant facilli- Cn. Pontinus successfully waged 

me;' Arnob. 1. p. 17. ed. Plant.; with them." Davies. 



LIBER I. CAP. 45. 



41 



45. Malta ab Caesare in earn sententiam dicta sunt, 
quare negotio desistere non posset, et ' neque suam, 
neque Populi Romani consuetudinem pati, uti optime 
meritos socios desereret: neque se judicare, Galliam 
potius esse Ariovisti, quam Populi Romani. Bello su- 
peratos esse Arvernos et Rutenos ab Q. Fabio Maximo, 
quibus Populus Romanus ignovisset, neque in provin- 
ciam redegisset, 80 neque stipendiura imposuisset. Quod 
si antiquissimum quodque tempus spectari oportere.t, 
Populi Romani justissimum esse in Gallia imperium : si 
judicium Senatus observari oporteret, liberam debere 
esse Galliam, quam bello victam suis legibus uti vo- 
luisset/ 

46. Dum haec in colloquio geruntur, Cassari nuntiatum 
est, equites Aviovisti propius tumulum accedere et ad 
nostros adequitare, 81 lapides telaque in nostros conjicere. 
Caesar loquendi finera fecit 82, seque ad suos recepit, 
suisque imperavit, ne quod omnino telum in hostes reji- 



80. In provinciam redegisset] " Those 
countries were said in provincial for- 
mam redigi, which were ordered to 
pay tribute, and which were dis- 
possessed of their own laws, so that 
magistrates, invested with supreme 
power, were yearly sent into them 
to administer the Roman laws, as 
was done in that same year with 
respect to the Narbonensis Provincia. 
But those provinces, which used 
their own laws, were called liberce, 
' free,' as we l^arn from the text. 
(Hotomann.) See much in G. J. 
Vossius Etym. L. L. v. Provincia." 
Davies. 

81. Ad nostros adequitare - ] " The 
repetition of the prep.in compounds 
of this kind is frequent, but it must 
not be forced into the text against 
the authority of Mss. Thus we have 
c. 50. and 51. educere e castris and 
edticere castris ; in the second place 
e has been inserted without the 
sanction of the Mss. : 2, 2. Abesse a 
periculo; 2, 33. ex oppido exire. See 
also ad 3, 9. ex navi egredi, 4, 2G. 
&c. per partes perequitare, 4, 33. 5, 
44. in earn inrumpere; 5, 45. injaculo 
inligari, and in almost every page. 



So adire ad aliquem, and ad aliquid : 
see ad 4, 20. And Hirt. B. Afr. 38. 
74. ad oppidum accurrere. Similar 
expressions in Livy are noticed by 
Drakenb. ad Prajf. ' In civitatetn 
inimigraverunt ;' he has even ade- 
quitare aliciti, and ad aliquem. See 
the. note ad 1, 14. and elsewhere." 
Oudendorp. 

82. Fecit] " We should write fa- 
cit on the authority of Bongars. 1. 
and 2. Petav.Egmond. 4 oiherMss. 
and the Ed. Inc., and recipit from 
Bongars. 1. though imperavit follows. 
This change of tense is elegant and 
frequent among the Historians. See 
Misc. Obs. 2, 81. There is the same 
variation, 1, 3. suscepil, persuadet ; 
5, 2. reliquit and proficiscitur, and 
in numerous other places, which 
Davies and Clarke have wrongly 
thought to require correction. On 
the contrary, I have so given from 
the Mss. ad B. Afr. 53. ' Vela in 
altum dederunt et perveninnt.' See 
Davies and Clarke themselves ad 
B. Hisp. 22. Cort. ad Plin. Ep. 2, 
14, 10. 9, 13, 20. Drakenb. ad Liv. 
3,46,9. Nep. Alcib. 10, 2." Ou- 

DENUORP. 



42 



DE BELLO GALLICO. 



cerent. Nam etsi sine ullo periculo legionis delects 
cum equitatu prcelium fore videbat : tamen committen- 
dum non putabat, ut, pulsis hostibus, dici posset, eos ab 
se per fidem in colloquio 83 circumventos. Posteaquara 
in vulgns militum elatum est, qua arrogantia in colloquio 
Ariovistus usus omni Gallia Romanis interdixisset, im- 
petumque in nostros ejus equites fecissent, eaque res 
colloquium ut diremisset: multo major alacritas stu- 
diumque pugnandi majus exercitu injectum est. 84 

47. Biduo post Ariovistus ad Caesarem legatos mittit, 
velle se de his rebus, quae inter eos agi cceptae, neque 
perfectae essent, agerecumeo: uti aut iterura colloquio 
diem constitueret; aut, si id minus vellet, ex suis legatis 
aliquem ad se mitteret. Colloquendi Caesari causa visa 
non est ; et eo magis, quod pridie ejus diei Germani 
retineri non poterant, quin in nostros tela conjicerent. 
Legatum ex suis sese magno cum periculo ad eum missu- 
rum et hominibus feris objecturum, existimabat. Com- 
modissimum visum est, C. Valerium Procillum, C. 
Valerii Caburi filium, summa virtute et humanitate 



83. Per fidem in colloquio'] " Fr. 
Hotom. rashly disturbs this place, 
whilst he thinks that either perfide, 
or per fidem colloquii ought to be 
written; for the received reading 
should be retained. Liv. 38, 25. 
'Major multo pars' (Gallorum) 
' per fidem violati rolloquii poenas 
morte lnerunt.' There too H. Gro- 
tius de Jure B. et P. 3, 24, 3. re- 
stores perfide, ' sed aliud egit vir 
summus.' Seneca de Prov. 3. ' Mul- 
ta millia civium Romanorum uno 
loco post fidem, imo per ipsam fi- 
dem trucidata.' We say that those 
' are circumvented by fraud in con- 
versation,' who are circumvented, 
while they converse freely in con- 
sequence of plighted faith." Da- 
vies. " See Gruter ad Liv. 1, 9. 
' Perfas ac fidem decepti,' Cort.ad 
Sallust. Hist. 1. p. 950. ' Per fidem 
violasti.' In Ca?s. B. G. 8, 4S. the 
learned read ' Vulnera per fidem 
imposita,' where see the note. The 
erroneous conjecture of Fr. Hotom. 
perfide is erroneously supported by 
the Cod. Petav." Oudendorp. 



" Per fidem, on account, of faith 
mutually plighted, as in that solemn 
form, ' Ne propter te fidemve tuam 
captus frandatusque sim,' Cic. Off. 
3, 17." Morls. 

84. Injectum est] " As the Greek 
Version has ive<pv, the learned Jo. 
Wasse in Add. ad Sallust. p. 398., 
ingeniously conjectures that the 
ancient Codd. had innatum est, as 
indeed Ca-sar himself writes else- 
where." Clarke. "So c.41.'Sum- 
inaque ahicritas et ctipiditaa belli 
gerendi innata est:' B. C. 3, 92. 
' Animi incitatio atque alacritas 
natnraliter innata omnibus.' But 
the Mss. and Edd. make no change, 
except that in the Ed. Inc. we have 
the faulty reading invectum. Injici 
is everywhere applied to affections 
of the mind, as is well known. Jus- 
tin 3, 5. ' Tantnm ardorem militibus 
injecit.' Nep. Alcib. 3. ' Magnus 
multitudini limor est injectus.' 
Frontin. 2, 4, 11. 'Suis alacritate 
et hostibus nietu injecto.' Caps. B. 
G. 7, 55. See ad Liv. 3, 01." Ou- 
DENDORP. 



LIBER I. CAP. 48. 43 

adolescentem, (cujus pater a C. Valerio Flacco civitate 
donatus erat,) et propter fidem et propter linguae Gal- 
licae scientiara, qua multa jam Ariovistus longinqua con- 
suetudine utebatur, et quod in eo peccandi Germanis 
causa non esset, ad eum mittere, et M. Mettium, qui 
hospitio Ariovisti usus erat. His mandavit, ut, quae di- 
ceret Ariovistus, cognoscerent et ad se referrent. Quos 
cum apud se in castris Ariovistus conspexisset, exercitu 
suo praesente, conclamavit: Ss ' Quid ad se venirent? An 
speculandi causa ? ' Conantes dicere prohibuit et in 
catenas conjecit. 

48. Eodem die castra promovit et millibus passuum 
sex a Caesaris castris sub monte consedit. Postridie 
ejus diei praster castra Caesaris suas copias transduxit 
et millibus passuum duobus ultra eum castra fecit, eo 
consilio, uti frumento commeatuque, qui ex Sequanis et 
iEduis supportaretur, Caesarem intercluderet. Ex eo 
die dies continuos quinque Caesar pro castris suas co- 
pias produxit et aciem instructam habuit, ut, si vellet 
Ariovistus prcelio contendere, ei potestas non deesset. 
Ariovistus his omnibus diebus exercitum castris con- 
tinuit ; equestri prcelio quotidie contendit. Genus hoc 
erat pugnae, quo se Germani exercuerant. Equitum 
millia erant sex ; totidem numero pedites velocissimi ac 
fortissimi ; quos ex omni copia singuli singulos, suas 
salutis causa, delegerant. Cum his in proeliis versaban- 
tur, ad hos se equites recipiebant: hi, si quid erat du- 
rius, concurrebant: si qui, graviore vulnere accepto, 
equo deciderat, circumsistebant : 86 si quo erat longius 
prodeundum, aut celerius recipiendum, tanta erat ho- 
rum exercitatione celeritas, ut, jubis equorum sublevati, 
cursum adaequarent. 

85. Conclamavit] "So all the Mss. nito conclamat ab agmine Tiphys.' 

and ancient Edd. ; for the more re- Petron. c. 114. ' Hospites concla- 

cent exhibit the simple verb, be- mans,' and others often. Hence 

cause, as I imagine, the compound perhaps the Cod. Medicens in Fron- 

was thought to apply only to a mill- tinus 2,4,10. rightly exhibits, 'Con- 

titude, but erroneously, as Virg. clamare ccepit ;' where the received 

./Eu. 3, 523. proves, ' Italiam primus reading is, ' Clare praedicavit.' Sca- 

conclamat Achates,' where Serv. liger here wrongly inserts clamavit 

' Valde aut saepius clamat.' See from the Cod. Canadensis." Ou- 

also JEn. 6, 259." Davies. Ovid, dendorp. 

Met. 6, 690. ' Conclamat virgo,' 13, 86. Circumsistebant] "To protect 

73. ' Conclamat socios,' and else- them against hostile incursions." 

where. Val. Flacc. 3, 259. ' Atto- Davies. 



44 DE BELLO GALLICO. 

49. Ubi eura castris se tcnere Caesar intellexit, ne 
diutius commeatu prohiberetur, ultra eum locum, quo in 
loco Germani consederant, circiter passus sexcentos ab 
eis, castris idoneum locum delegit, acieque triplici in- 
structa, ad eum locum venit. Primam et secundam 
aciem in armis esse, tertiam castra munire jussit. Hie 
locus ab hoste circiter passus sexcentos, uti dictum est, 
aberat. Eo circiter homiuum numero xvi millia expedita 
cum omni equitatu Ariovistus misit, qua? copiae nostros 
perterrerent et munitione prohiberent. Nihilo secius 
Caesar, ut ante constituerat, duas acies hostem propul- 
sare, tertiam opus perficere, jussit. Munitis castris, 
duas ibi legiones reliquit et partem auxiliorum: quatuor 
reliquas in castra majora reduxit. 

50. Proximo die, instituto suo, Caesar e castris utris- 
que copias suas eduxit ; paulumque a majoribus pro- 
gressus, aciem instruxit hostibusque pugnandi potes- 
tatem fecit. Ubi ne turn quidem eos prodire intellexit, 
circiter meridiem exercitum in castra reduxit. Turn 
demum Ariovistus partem suarum copiarum, quae castra 
minora oppugnaret, misit: acriter utrimque usque ad 
vesperum pugnatum est. Solis occasu suas copias 
Ariovistus, multis et illatis et acceptis vulneribus, in 
castra reduxit. Cum ex captivis queereret Ceesar, quam 
ob rem Ariovistus prcelio non decertaret, banc reperie- 
bat causam, quod apud Germanos ea consuetudo esset, 
ut matres familiae 87 eorum sortibus et vaticinationibus 
declararent, utrum prcelium committi ex usu esset, nee 
ne: eas ita dicere, ' Non esse fas, 88 Germanos superare, 
si ante novam lunam prcelio contendissent.' 

51. Postridie ejus diei Caesar praesidio utrisqne cas- 
tris, quod satis esse visum est, reliquit; oraues alarios 8 ? 

87. Matresfamilice~\See Plut. Ca?s. Germ. 2, 43." Da vies. 

712. " They reposed the greatest 88. Non esse /as] " Fas is here 

confidence in women, because they taken for ' what can be done,' as 

thought that there was something in Lactaut. Div. Inst. 2, 1. ' Qui 

ludy and prescient in them; whence non agnosennt cultum ejus (Dei,) 

it came to pass that some of them quein prorsus ignorari ab homine 

were reckoned among divinities, fas non est.' See also Ovid Trist. 

Tac. Hist. 4, 61. ' Vetere apud Ger- 3, 5, 16. On the contrary tufas is 

manos more, quo plera ? qne femina- used by Horace and Cic. for ' what 

ruin fatidicas, et augoscente super- is impossible. 1 See Lambin. ad Hor. 

stitione arbitrentiir Deas.' So Ah- Od. 1,11,1." Davibb. 

rinia and Velleda were deified, 89. Omnes alarios] " The ahe con- 

Germ. 8. See also Schedius de Diis sisted of allies, so called ' quod cir- 



LIBER I. CAP. 51. 



45 









4b 



DE BELLO GALLICO. 



in conspectu hostium pro castris minoribus constituit, 
quod minus multitudine militum legionariorum pro hos- 
tium numero valebat, 90 ut ad speciem alariis uteretur. 
Ipse, triplici instructa acie, usque ad castra hostium 
accessit. Turn demum necessaiio Germani suas copias 
castris eduxerunt, generatimque constituerunt paribus- 
que intervallis Harudes, Marcomanos, Triboccos, Van- 
giones, Nemetes, Sedusios, Suevos omnemque aciem 
suam rhedis et carris circumdederunt, ne qua spes in 
fuga relinqueretur. Eo mulieres imposuerunt, quae in 
proeliuni proficiscentes milites passis crinibus 91 flentes 
implorabant, ne se in servitutem Romanis traderent. 



cum legiones dextra sinistraque 
tanquam alae in avium corpoiibus 
locabantur,' as we learn from Cin- 
cius ap. oell. N. A. 16, 4. See also 
Jo. Lipsius Mil. Rom. 2, 7." Da- 
vies. 

90. Quod minim valebat] " This is 
the innovation of Ven. or Aid. For 
the previous Edd. and many others, 
and my eighteen M-s. have quo : 
rightly, eo magis being understood* 
Plin. 19, 6. ' Grandescunt quo s<e- 
pius sarriuntur,' (cited by J. F. 
Gronov. ad Liv. 1, 25.) Or it is 
simply |int for quoniam, as if eo had 
preceded. The same confusion oc- 
curs in B. C. 1, 58. ' Quo minus 
exercitatis remigibus utebanlur ;' 
where the received reading is quod, 
while the better Mss. have quo or 
qui: B. Alex. 30. ' Non quo id dif- 
ficile factu putaret/ where the Mss. 
and most Edd. have quod ; see also 
c. 35. Compare Cort. ad Sallust. 
B. C. 33. ' Non quo sibi tanti sce- 
leris conscius, sed nti respublica 
qnieta foiet.' In almost every in- 
stance in the Mss. of Ca?sar, quo is 
corrupted into quod. So 7, 05, Sec." 
Ofjdendorp. 

91. Passis crinibus.'] " This is a 
very frequent characteristic of wo- 
men in a state of grief. See the notes 
of Hotom. and Brant, and other 
learned men; in particular, Dra- 
kenb. and Liv. 1, 13. ' Sabinae mu- 
lieres crinibus passis, scissaque 
veste :' 7, 40. ' Conjugesque crini- 
bus passis obviiE ab urbe veniaut,' 



where most Mss. erroneously give 
sparsis, as also 7, 4S. ad Justin. 24, 
3,1. ' Spoliata funeribns filiorum, 
scissa veste et crinibus passis,' 
where the received reading and 
the Mss. give sparsis, which may be 
defended even from Lucan 10, 84. 
' Tristis edit laceros veluti dispersa 
capillos.' But sparsi capilli are 
otherwise more suited to the de- 
scription of fury, as Drakenb. well 
observes. But in this place Bongg. 
tres, Petav. Cujac. Lovaniensis, 
Voss. tres, Leid. 1. Egmond. and 
two or three of my more recent 
Mss. besides the Mss. of others, 
and the Edd. Inc. Aid. Steph. 
Gryph. and the rest, exhibit jnani- 
bns. The Greek Version too ex- 
pressly : Ta? x € ^P as "'P' 15 T0 "S CTpa- 
riwras opeyo/xevoi. Add 2, 13. ' Pueri 
mulieresqtie e muro passis mauibus 
pacem al> Romanis petierunt :' 7, 
40. 47. ' Pectoris fine prominentes 
passis manibus obtestabanlur Ro- 
manos,' a* this passage ought to be 
wiitten: B. C. 3, 98. ' Passisque 
palmis projecti ad terram salutem 
petierunt.' And not unfrequently 
we have passu brachia, manus. See 
Burin, ad Ovid. Art. Am. 3,350. 
* Ut moveat posito braettia passa 
mero.' German, in 4 rat. 61, ' Snp- 
pliciter pansis ad numina palmis.' 
Hence perhaps some one may 
think that Cesar used both words 
passis manibus crinibusque. Cer- 
tainly they are so joined 7, 48. 
' Mairesfamiliap, quae paullo ante 



LIBER I. CAP. 53. 47 

'62. Caesar singulis legionibus singulos legatos et 
qusestorem praefecit, uti eos testes suae quisque virtutis 
haberet. Ipse a dextro cornu, quod earn partem minime 
firmam hostium esse animum adverterat, proelium cora- 
raisit. Ita nostri acriter in hostes, signo dato, impetum 
fecerun't. Itaque hostes repente celeriterque procurre- 
runt, ut spatium pila in hostes conjiciendi non daretur. 
Rejectis pilis, cominus gladiis pugnatum est : at Ger- 
mani celeriter ex consuetudine sua, phalange facta, im- 
petus gladiorum exceperunt. Reperti sunt complures 
nostri milites, qui in phalangas insilirent et scuta mani- 
bus revellerent et desuper vulnerarent. Cum hostium 
acies a sinistro cornu pnlsa atque in fugam conversa 
esset, a dextro cornu vehementer multitudine suorum 
nostram aciem premebant. Id cum animadvertisset P. 
Crassus adolescens, qui equitatu praserat, quod expedi- 
tior erat, quam hi qui inter aciem versabantur, tertiara 
aciem laborantibus nostris subsidio misit. 

53. Ita proelium restitutum est, atque omnes hostes 
terga verterunt, neque prius fugere destiterunt, quam ad 
flumen Rhenum millia passuum ex eo loco circiter quin- 
quaginta pervenerint. Ibi perpauci aut viribus confisi 
transnatare contenderunt, aut lintribns inventis sibi sa- 
lutem repererunt. 9 * In his fait Ariovistus, qui navicu- 
lam deligatam ad ripam nactus, ea profugit : reliquos 
omnes consecuti equites nostri interfecerunt. Duae fu- 
erunt Ariovisti uxores, una Sueva natione, quam ab 

Romanis de muro roanns tende. and all my own with the first Edd., 
bant,' (obtestantes nt sibi parce- also Vase. Gryph.Strad. Steph. and 
rent,) ' snos oi)testari et more Gal- others, exhibit repererunt or repp., 
lico passum capillum ostentare.' except that three more recent Mas. 
But it thence appears that they have the faulty lection reperierunt, 
stretched out their hands, (manus whence perhaps that pelierunt drew 
tetetidisse,) in asking for pardon its origin. Reperire in the sense of 
and peace, and let their hair hang * acquisition' is of frequent occur- 
down loose, (crines pussos,) in en- rence. Terent. Heant. 1, 1, 60. 
treating their relations. No alter- ' Simul rem et gloriam armis belli 
ation, then, ought to be made." repperi.' Invenire and reperire, 
Oudendorp. joined as in this plare, see in the 
92. Petierunt] " I deny not that note of Burm. ad Ovid. Met. 1, 
this is Latin ; for thus we have 655. ' In non inventa reperta Luc- 
also 3, 15. and very often. The tus eras levior.' There is no ne- 
question, however, is, wheilier Cae- cessity, therefore, to admit the con- 
sar used it here ; since it seems jecture of Heinsius, pepererunt." 
first to have come from the press of Ouoendorp. 
Aldus. For the Mss. of Ursinus, 



48 DE BELLO GALLICO. 

domo secutn eduxerat ; altera Norica, regis Vocionis 
soror, quara in Gallia duxerat, a fratre missam : utrae- 
que in ea fuga perierunt. Duae filiae harum, altera 
occisa, altera capta est. C. Valerius Procillus, cum a 
custodibus in fu^a trinis catenis vinctus traheretur, in 
ipsum Caesarem, hostes equilatu persequentem, incidit. 
Quae quidem res Caesari non minorem, quam ipsa victo- 
ria, voluptatem attulit ; quod hominem honestissimum 
provincial Galliae, suum familiarera et hospitem, erep- 
tum e manibus hostium, sibi restitutum videbat, neque 
ejus calamitate de tanta voluptate et gratulatione quic- 
quam fortuna deminuerat. Is, se praesente, de se ter 
sortibus consultum93 dicebat, utrum igni statim necare- 
tur, an in aliud tempus reservaretur : sortium beneficio 
se esse incolumem. Item M. Mettius repertus et ad 
eum reductus est. 

54. Hoc prcelio trans Rhenum nuntiato, Suevi, qui 
ad ripas Rheni venerant, domum reverti cceperunt : 
quos Ubii, qui proximi Rhenum incolunt, perterritos 
insecuti, magnum ex his numerum occiderunt. Caesar, 
una aestate duobus maximis bellis confectis, maturius 
paulo, quam tempus anni postulabat, in hyberna in Se- 
quanos exercitum deduxit : hybernis Labienum praepo- 
suit ; ipse in citeriorem Galliam ad conventus agendos 
profectus est. 

93. De se ter sortibus consullum] tern Dei vivi, suorum injurias deo- 
" Such was the custom of the Ger- rum ulcisci cogitabat, et per diem 
mans; and it prevailed in these- semper tribus vicibus suo more 
venth century after the time of mittebat sortes, et nunquam dam- 
Caesar, as we learn from Beka in natorum sors, Deo vero defendente 
the Life of Willehrordus p. 5. suos, super servum Dei, vel aliqnem 
' Radhodus vero injuriam Dei sui ex suis, cadere pot ui t : nee nisi 
ferociter ulcisci disponens, jugu- unas tantum ex sociis sorte mon- 
lari jussit unum de collegio Sancti stratus, et martyrio cornnatus est.' 
Sacerdotis, per casum sortilegii.' Dionys. Vossius. Neither the 
Beka drew this from Alcuinus, who Greek Interpreter, nor Celsus make 
wrote the Life of Willebrordus, and any mention of the number three, 
he says that the lots were cast but see Scalig. and Brouk. ad Ti- 
thrice every day: — 'Radhodus ni- bull. 1, 3. ' Ipse sacras pneri sortes 
mio furore succensus, iu sacerdo- ter sustnlit.'" Oluendorp. 



C. JULII OffiSARIS 

COM MENTARII 

DE 

BELLO GALLICO. 



BOOK II. 

THE ARGUMENT. 



1. The confederacy of the Belgians against the people of 
Rome; 3. The Rhemi submit on the approach of Csesar ; 
4. And inform him of the strength and designs of the con- 
federates; 6. Czesar passes the Axona with his army; 
7. Bibrax, a town belonging to the Rhemi, assaulted by the 
Belgians ; 8. Ceesar relieves it, and obliges the Belgians to 
retire ; 9. The armies drawn up on both sides, but without 
coming to an engagement ; 11. The Belgians, despairing of 
success, decamp and return home; 12. Caesar attacks their 
rear, and makes great slaughter; 13. He then marches 
against the Suessiones, and obliges them to submit ; 
14. Advancing next into the country of the Bellovaci, he 
pardons them at the intercession of Divitiacus ; 16. The 
Ambiani surrender, but the Nervians stand on their defence ; 
23. They are defeated, however, in a long and bloody 
engagement, and almost all cut off; 29. Caesar prepares to 
attack the Atuatici ; 31. They submit; 33. But falling 
treacherously upon the Romans during the night, 34. Are 
many of them cut to pieces, and the rest sold for slaves. 



50 DE BELLO GALLICO. 



1. Cum esset Caesar in citeriore Gallia in hybemis, ita 
uti supra demonstravimus, crebri ad eum rumores af- 
ferebantur, literisque item Labieni certior fiebat, omnes 
Belgas, quam tertiam esse Gallias partem dixeramus, 
contra Populum Romanura conjurare, obsidesque inter 
se dare: conjurandi has esse causas : primum, quod 
vererentur, ne, omni pacata Gallia, ad eos exercitus 
noster adduceretur : deinde, quod ab nonnullis Gallis 
solicitarentur, partim qui, ut Germanos diutius in Gallia 
versari noluerant, ita Populi Romani exercitura hye- 
mare atque inveterascere in Gallia moleste ferebant ; 
partim qui mobilitate et levitate animi novis imperiis 
studebant: ab nonnullis etiam, quod in Gallia a poten- 
tioribus ■ atque his, qui ad conducendos homines facul- 
tates habebant, vulgo regna occupabantur, qui minus 
facile earn rem in imperio nostro consequi poterant. 

2. lis nuntiis literisque commotus Caesar duas legio- 
nes in citeriore Gallia novas conscripsit, et inita asstate, 
in interiorem* Galliam qui deduceret, Q. Pedium lega- 
tum misit. Ipse, cum primum pabuli copia esse incipe- 
ret, ad exercitum venit : dat negotium Senonibus reli- 
quisque Gallis, qui finitimi Belgis erant, uti ca, quae 
apud eos gerantur, cognoscant seque de his rebus certio- 
rem faciant. Hi constanter omnes nuntiaverunt, manus 
cogi, exercitum in unum locum conduci. Turn vero dn- 
bitandum non existimavit, quin ad eos [duodecimo die] 
proficisceretur. Re frumentaria provisa, castra movet 



1. Ab nonnullis etiam, quod in Gal- because it is opposfil to citerior, 
lia a potentioribus] " Fr. Ilotom. and because Ca-sar is more accus- 
proposes to read, nb nonnullis etiam tamed to speak of Gallia ulterior 
potentioribus, a conjecture which I ban Gallia interior. Da vies defends 
seems to me to be loo lioki ; for it interior, '• what is far removed from 
rejects four words, whirh are found the extreme borders. CI. ManiPit. 
in all the Ms*., and there is no oc- Pan. 2, 14, 1. ' Vos in interiors 
casion to have recourse to it: for imperii vestri scresseiitis ;' Tacit, 
we must, airb koivov, understand Ann. 2, 21. ' Redemptos ab inte- 
aolicitarentur Belgce, and ail will be riorihiis (Germanis) reddidere ;' 
clear." Davies. Pomp. Mela, 1, 2. p. 18. ' [nteriora 

2. In intcriorem] Oudendorp pre- ct litora tenent usque ad simiiu 
fers ulteriorem, the reading of the. Persicum.' " 

best Mss. O\oti. Seal, and Leid. 1., 



LIBER II. CAP. 4. 51 

diebusque circiter quindecim ad fines Belgarum per- 
venit, 

3. Eo cum de improvise- celeriusque omnium opinione 3 
venisser, Remi, qui proximi Galliee ex Belgis sunt, ad 
eura legatos, Iccium et Antebrogium, primos civitalis, 
miserunt, qui dicerent, 4 se suaque omnia in fidem atque 
in potestatem Populi Homani permittere : neque se 
cum Belgis reliquis consensisse, neque contra Populum 
Roraanum omnino conjurasse: paratosque esse et ob- 
sides dare, et imperata facere, et oppidis recipere, et 
frumento ceteiisque rebus juvare : reliquos omnes Bel- 
gas in armis esse : Germanosque, qui cis Rhenum inco- 
lunt, sese cum his conjunxisse; tantumque esse eorum 
omnium furorem, ut ne Suessiones quidem, fratres con- 
sanguineosque suos, qui eodem jure et eisdem legibus 
utantur, unum imperium unumque magistratum cum ipsis 
habeant, deterrere potuerint, quin cum his consentirent. 

4. Cum ab his quaereret, quae civitates, quantasque in 
armis essent, et quid in hello possent, sic reperiebat: 
plerosque Belgas esse ortos ab Gerraanis ; Rhenumque 
antiquitus transductos, propter loci fertilitatem ibi con- 
sedisse, Galiosque, qui ea loca incolerent, expulisse ; 
solosque esse, qui, patrum nostrorum memoria, omni 
Gallia vexata, Teutonos Cimbrosque intra fines suos in- 
gredi prohibuerint. Qua ex re fieri, uti earum rerutrt 
memoria magnam sibi auctoritatem, magnosque spiritns 



3. Celeriusque omnium, opinione'] qui ilium adesse dicerent ;' B. Afr, 
Sallust B. J. 85. ' Opinione aspe- 57. ' Missus qui diceret ;' B. G. 5, 
rius,' where see Cort. ; Cic. ad 1. ' Legatos ad enm mittunt, qui 
Fam. 14, 23. 'Opinione celerius doceant;' 6,9. But the words are 
venturus esse dicitur.' But Cass, occasionally omitted : 2, 7. B. C. 2, 
B. G. 6, 30. ' Celeriter contraque 20. Hirt. B. Alex. 34. In other 
omnium opinionem;' 7,56. 'Con- passages he says, 'Quorum haee 
Sra omnium opinionem;' B. Alex, fuit oratio,' 'Qui ad hunc modum 
71.78. ' Celerius omnium opinione.' locuti sunt,' and uses similar ex- 
Hence perhaps, as Qndendorp pressions. But no change should 
thinks, 5, 53. 'Omnes voluntates' be made without the consent of 
for ' omnium mente,' where see the Mss„ as Cortius has done ad Sal- 
jiote. In the former class of exam- lust. B. J. 62. ' Mittuntur legati, 
pies omnium is understood. qui Jugurtham imperata facturum 

4. Qui dicerent] " B. G. 1, 7. dicerent,' where he has rashly, and 
' Legatos ad eum mittunt nobilissi- in opposition to all the Mss., dis- 
mos civitatis,qui dicerent, sibi esse lodged from the text the words qui 
in animo ;' B. C. 2, 36. ' Nuntii dicerent." Oudendorp. 



praemissi ab rege Juba venerunt, 



52 DE BELLO GALLICO, 

in re militari sumerent. De numero eorum omnia se ha- 
bere explorata, Remi dicebant, propterea quod propin- 
quitatibus affinitatibusque conjuncti, quantam quisque 
multitudinern in communi Belgarum concilio ad id bel- 
lum pollicitus sit, cognoverint. Plurimum inter eos Bel- 
lovacos et virtute et auctoritate et hominum numero 
valere : hos posse conficere armata millia centum: pol- 
licitos ex eo numero electa millia lx, totiusque belli 
imperium sibi postulare. Suessiones suos esse finitimos, 
latissimos* feracissimosque agros possidere. Apud eos 
fuisse regem nostra etiam memoria Divitiacum, totius 
Galliae potentissimum, qui cum magnae partis harum 
regionum, turn etiam Britanniae imperium obtinuerit : 
nunc esse regem Galbam : ad hunc, propter justitiam 
prudentiamque, totius belli summam omnium voluntate 
deferri: oppida habere numero xn, polliceri millia ar- 
mata quinquaginta : totidem Nervios, qui maxime feri 
inter ipsos habeantur longissimeque absint : xv millia 
Atrebates: Ambianos x millia: Morinos xxv millia: 
Menapios ix millia : Caletos x millia : Velocasses et 
Veromanduos totidem : Aduatucos xxix millia, Con- 
drusos, Eburones, Caeraesos, Pasmanos, qui uno nomine 
Germani appellantur, arbitrari ad xl millia. 

5. Caesar, Remos cohortatus liberaliterque 6 oratione 
prosecutus, omnem senatum ad se convenire, principum- 
que liberos obsides ad se adduci jussit. Quae omnia ab 
his diligenter ad diem facta sunt. Ipse, Divitiacum 
-^Eduum magno opere cohortatus, docet, quanto opere 
rei publicae communisque salutis 7 intersit, manus 
hostium distineri, 8 ne cum tanta multitudine uno tem- 



5. Latissimos] " Lati agri, ca>7ipi, 7. Communisque salutis] So 7, 2, 

arva, are phrases found everywhere. ' Communis salutis causa ;* B. C. 1, 

Cic. Or. in Verr. 3, 51. * Latos et 34. ' Interesse reip. et communis 

fertiles,' as indeed Gronov. ad Liv. salutis.' See Oudendorp ad Front. 

23, 46. reads ; but Gruter and Grze- 3, 2, 6. ' Rebus ad commune perti- 

vius there prefer Icetos." Ouden- nentibiis ;' Ovid. Met. 12, 7.' Gen- 

dorp. tisque simul commune Pelasgje ;' 

C. Liberaliter] u ' Kindly.' So Lncan 2, 390. ' In commune bo- 

B. G. 4, 18. ' Qnibus (Sicambris) nus.' 

pacem et amicitiam petentibus li- 8. Distineri] I. e. ' To be drawn 

beraliter respondit.' So too else- into different parts.' For dis de- 

where, and in B. C. 3, 104." Da- notes ' separation,' Serv. ad Virg. 

vies. SeealsoB.G.; 4,19. B.Alex. JEn. 11, 381. Lucr. 5. ' Et mare, 

71. ' Liberaliter pollicitus.' quod late terraruui distinet oras,* 



LIBER II. CAP. 6, S3 

pore confligendum sit. Id fieri posse, si suas copias 
iEdui in fines Bellovacorum introduxerint, et eorum 
agros populari cceperint. His mandatis, eum ab se 
dimittit. Postquam omnes Belgarum copias in unum 
locum coactas? ad se venire vidit, neqne jam longe 
abesse ab his, qtios miserat, exploratoribus et ab Rernis 
cognovit, flumen Axonara, quod est in extremis Remo- 
rum finibus, exercitum transducere maturavit, atque ibi 
castra posuit. Quae res et latus unum castrorum ripis 
fluminis muniebat, et post eum quae essent tuta ab hos» 
tibus reddebat, et, commeatus ab Remis reliquisque 
civitatibus ut sine periculo ad eum portari posset, efri- 
ciebat. In eo flumine pons erat. Ibi praesidium ponit, 
et in altera parte fluminis Q. Titurium Sabinum lega« 
turn cum sex cohortibus reliquit : castra in altitudinem 
pedum duodecim vallo, fossaque duodeviginti pedum, 
munire jubet 10 

6. Ab his castris oppidum Remorum, nomine Bi- 
brax, aberat raillia passuum vin. Id ex itinere magno 
impetu Belgae oppugnare cceperunt. iEgre eo die 
sustentatura est. Gallorum eadem atque Belgarum op- 
pugnatio est haec. Ubi, circumjecta multitudine homi- 
num totis mcenibus, undique lapides in murum jaci 
ccepti sunt murusquc defensoribus nudatus est, testu- 
dine facta portas succedunt lI murumque subruunt. 
Quod turn facile fiebat. Nam, cum tanta multitudo 



i. e. a se invicem dividit. See ad Ln- stood. See my note ad Lncan. 10, 

can. 4, 675. Tenniil. ad Front. 1, 3, 347. and Front. 2, 5, 46. 3, 15, 6. 

5. Caes. B. G. 3, 11. 7, 37.51. 59. 84. 'Frumenlum in fo nun com porta re 

B. C 2, 17. 3, 44. Hirt. B. Alex. 17. jussit ;' Liv. 41, 3. Cic. Cat. 3, 8. ; 

B. Afr.55. Ceps. E.G. 5, 11. 33. 7, 47. B. C. 2, 

9. In unum locum coactas] B. G. 25." Oudendorp. 

1,34. 'Exercitum in unum locum 11. Portas succedunt] " That sue- 

contrahere ;' 3, 16. ' In unum lo- ced-ere is joined to an accus. as well 

cum coegerant ;' 6, 10. 7,9. B. C. as a dat., is shown by Serving ad 

3, 73. 6,17. Locum is frequently Virg. Eel. 5, 6. from Sallnst, 'Cum 

omitted by other writers, and in murum hostium successisset.' See 

this passage the Ed. Amstel. 1697. Gronov. ad Liv. 31, 45. ' Tam 

alone omits it, while all the Mss., prompte snecedentium muros,' and 

and all the Edd. prior to that, ex- the authors quoted by Burm. ad 

hibit it. Calpurn. Decl. 29, and ad Gratii 

10. Munire jubet] "Bong.pr.wm- Cyneg. 165. ; Tacit.Ann. 2,20. Silius 
niri, as some would always read in 10, 596. Apnl. Met. 5. p. 162.Elm. v 
such cases, if there be no accus. of Avienus in Arat. p. 89. Grot, and 
the person. But it is easily under- in Orb. Descr. 916." Oudendorp. 



54 DE BELLO GALLICO. 

lapides ac tela conjicerent, in muro consistendi potestas 
erat nulli. Cum finera oppugnandi nox fecisset, Iccius 
Remus, summa nobilitate et gratia inter suos, qui turn 
oppido praeerat, unus ex his qui legati de pace ad Cse- 
sarem venerant, nuntios ad eum mittit, nisi subsidium 
sibi submittatur, sese diutius sustinere non posse. 

7. Eo de media nocte Caesar, iisdem ducibus usus 
qui nuntii ab Iccio venerant, Numidas et Cretas sagit- 
tarios et funditores Baleares subsidio oppidanis mittit : 
quorum adventu et Remis, cum spe defensionis, studium 
propugnandi accessit, et hostibus eadem de causa spes 
potiundi oppidi discessit. Itaque, paulisper apud oppi- 
dum morati agrosque Remorum depopulati, omnibus 
vicis aedificiisque, quos adire poterant, 11 incensis, ad 
castra Caesaris omnibus copiis contenderunt, et ab mil- 
libus passuum minus n castra posuerunt, quae castra, 
ut fumo atque ignibus significabatur, amplius millibus 
passuum vm in latitudinem patebant. 

8. Caesar primo, et propter multitudinem hostium, et 
propter eximiam opinionem virtutis, prcelio supersedere 
statuit ; quotidie tamen equestribus prceliis, quid hostis 
virtute posset et quid nostri auderent, solicitationibus 
periclitabatur. 13 Ubi nostros non esse inferiores intel- 
lexit, loco pro castris, ad aciem instruendam natura op- 
portuno atque idoneo, (quod is collis, ubi castra posita 
erant, paululum ex planitie editus, tantum adversus in 
latitudinem patebat, quantum loci acies instructa occu- 
pare poterat, atque ex utraque parte lateris dejectus u 



12. Quos adire poterant] So 7, 14. in qtioqne esset animi, periclitare- 
1 Vicos atque aedificia incendi opor- tur,' according to the common read- 
tere hoc spatio quoquo versus, quo ing, for most of ihe Mss. there ex- 
adire poterant.' The phrase adive htbit perspicerctur or perspiceret : 
locum occurs everywhere. Qiws B.C. 1, 72. 'Cur fortunam peri- 
refers to vicos, not to the nearer clitaretnr r* " Ovdenuorp. 
noun adificia: see Ondendorp ad 14. Dejcctus] It is here used for 
Obseq.79. Cort. ad Sallust. B.J. dejectio. Liv. 9,2. 'Augustias sep- 
49, 5. ' Ipsi aique signs militaria tas dejectu arhorum saxorumque 
ohscurati ;' and Fliny £p. 5, 19, 3. ingentium objacente mole invene- 
Hirt. B. Afr. 2G. runt ;' Seneca Cons, ad Marc. 18. 

13. Periclitabatur] I. e. 'Made ' Dejectus flnminnm, et ex uno 

trial of, tried.' Plant. Amphit. 2, fonte in orientem occidentemque 

2,50. 'An periclitamini, quid ani- defusi amnes ;' Val. Max. 3,2, 1. 

rni habeam,' 3, 2, 33. ; " Caes. B. G. ' Altitndine dejectus ;' Ca?s. B. G. 

7, 16, 'Quin equestri prcelio, o^id 2,22. Drakenb. ad Sil.12, 190. 






LIBER II. CAP. 10. 55 

habebat et frontem leniter ,y fastigatus 16 paulatim ad 
planitiem redibat,) ab utroque latere ejus coliis trans- 
versara fossam obduxit circiter passuum cd et ad extre- 
mas fossas castella constituit, ibique tormenta colloca- 
vit, ne, cum aciem instruxisset, hostes, quod tantum 
multitudine poterant, ab lateribus pugnantes suos cir- 
cumvenire possent. Hoc facto, duabus legionibus, quas 
proxime conscripserat, in castris relictis, ut, si qua opus 
esset, subsidio duci possent, reliquas sex legiones pro 
castris in acie constituit. Hostes item suas copias ex 
castris eductas instruxerant. 

9. Palus erat non magna inter nostrum atque hostium 
exercitum. Hanc si nostri transirent, hostes expecta- 
bant : nostri autem, si ab illis initium transeundi fieret, 
ut impeditos aggrederentur, parati in armiserant. Inte- 
rim prcelio equestri inter duas acies contendebatur. Ubi 
neutri transeundi initium faciunt, secundiore equitum 
prcelio nostris, Caesar suos in castra reduxit. Hostes 
protinus ex eo loco ad flumen Axonam contenderunt, 
quod esse post nostra castra demonstratuin est. Ibi 
vadis repertis, partem suarum copiarum transducere co- 
nati sunt eo consilio, ut, si possent, castellum, cui prae- 
erat Q. Titurius legatus, expngnarent pontemque inter- 
scinderent; si minus potuissent, agros Remorum popu- 
larentur, qui magno nobis usui ad bellum gerendum 
erant, commeatuque nostros prohiberent. 17 

10. Caesar, certior factus ab Titurio, omnem equita- 

15. Leniter] Some Mss. exhibit scent of hills. Tacitus uses, ' Cle- 

leviter ; and many have leniter, menter assnrgens.' 
which Davies rightly pronounces to 16. Fastigatus] B. G. 8, 14. ' In 

be the true reading, and he refers snmmam planitiem jugi pervenit, 

to Caes. B. G. 7, 29. ' Una ex parte quae declivi fastigio muniebatur ;' 

leniter acclivis aditus,' 83. ' Loco B. C. 1, 45. ' Declivis locus tenui 

leniter declivi,' B. C. 2, 24. ' Leni- fastigio vergebat,' 2,24. Sil. Ital. 5, 

ore fastigio;' Liv. 2, 50. 'In edi- 50. ' Sensim fastigans, compressa 

turn leniter collem,' (where see Dra- cacnmina nectit.' Fastigatus is ap- 

kenb.,) 25, 36. ' Fastigio leni sub- plied to ' what has a pyramidical 

vecta;' Lncan4, 11. ' leniqueexcre- form, and terminates in a slender 

vit in altum Pingue solum tnmnlo.' or spiral top.' 

But in Cic. de Divin. 1. we have, 17. Commeatuque nostros prohibe- 
' Leviter inflexum,' de N. D. 2, 57. rent] B. G. 1, 49. ' Ne dintius com- 
' Genae leviter eminentes.' There meatu prohiberetur ;' 4,30. ' Fru- 
is perpetual confusion in the Mss. mento commeatuque nostros pro- 
between lenis and levis; but the hibere ;' 8, 7. B. C. 1, 17. Corn, 
former seems preferable, when it Nep. Har.rnb. 3. ' Prohibere trans- 
refers to the gradual ascent or de- itu,' where see A. Van Staveren. 



66 DE BELLO GALLICO. 

turn et levis armaturee 18 Nuraidas, funditores sagittarios* 
que pontem transducit atque ad eos contendit. Acriter 
in eo loco pugnatum est. Hostes impeditos nostri in 
Humine aggressi, magnum eorum numerum occiderunt. 
Per eorum corpora reliquos, audacissime transire co- 
nantes, multitudine telorum repulerunt ; primos, qui 
transierant, equitatu circumvenlos interfecerunt. Hostes, 
ubi et de expugnando oppido et de flumine transeundo 
spem se fefellisse intellexerunt, neque nostros in locum 
iniquiorem progredi pugnandi causa viderunt, atque 
ipsos res frumentaria deficere ccepit, concilio convocato 
constituerunt, optimum esse, domum suam quemque 
reverti, ut, quorum in fines primum Romani exercitum in- 
troduxissent, ad eos defendendos undique convenirent, 
et potius in suis, quam in alienis, finibus decertarent, et 
domesticis copiis J 9 rei frumentaria? uterentur. Ad earn 
sententiam cum reliquis causis heec quoque ratio eos 
deduxit, quod Divitiacum atque ^Eduos finibus Bellova- 
corum appropinquare cognoverant. His persuaded, ut 
diutius morarentur neque suis auxilium ferrent, non po- 
terat. 

11. Ea re constituta, secunda vigilia magno cum stre- 
pitu ac tumultu castris egressi, nullo certo ordine neque 
imperio, cum sibi quisque primum itineris locum peteret 
et domum pervenire properaret, fecerunt, ut consimilis 
fuga? profectio videretur. Hac re slatim Caesar per 
speculatores cognita, insidias veritus, quod, qua de causa 
discederent, nondum perspexerat, exercitum equitatum- 
que castris continuit. Prima luce, confirmata re ab 
exploratoribus, omnem equitatum, qui novissimum ag- 
raen moraretur, praemisit. His Q. Pedium et L. Aurun- 
culeium Cottam Iegatos prasfecit. T. Labienum legatum 
cum legionibus tribus subsequi jussit. Hi, novissimos 
adorti et multa millia passuum prosecuti, magnam mul- 
titudinem eorum fugientium conciderunt, cum ab extre- 
mo agmine, ad quos ventum erat, consisterent, fortiterque 
impetum nostrorum militum sustinerent ; prioresque, 
(quod abesse a periculo viderentur, neque ulla neccssi- 

18. Levis armnturee] "The cavalry 19. Domesticis copiis'] "For ro- 

were armed only with javelins, as pia domestica : see ad B.G.I, 31.'' 

Lipsins Mil. Rom. 3, 8. proves." Davies. 
Davies. 



LIBER II. CAP. 13. 57 

tate neque iraperio continerentur,) exaudito clamore, 
perturbatis ordinibus, omnes in fuga sibi praesidium po- 
nerent. Ita sine ullo periculo tantam eorum multitudi- 
nem nostri interfecerunt, quantum fuit diei spatium: sub 
occasuraque solis i0 destiterunt, seque in castra, ut erat 
imperatum, receperunt. 

12. Postridie ejus diei Caesar, priusquam se hostes 
ex terrore ac fuga reciperent, in fines Suessionum, qui 
proximi Remis erant, exercitum duxit, et magno itinere 
confecto ad oppidum Noviodunum contendit. Id ex 
itinere oppugnare conatus, quod vacuum ab defensori- 
bus esse audiebat, propter latitudinem fossae murique 
altitudinem, paucis defendentibus, expugnare non po- 
tuit. Castris munitis, vineas agere, quaeque ad oppug- 
nandum usui erant, comparare ccepit. Interim omnis 
ex fuga Suessionum multitudo in oppidum proxima 
nocte convenit. Celeriter vineis ad oppidum actis, ag- 
gere jacto turribusque constitutis, magnitudine operurn, 
quae neque viderant ante Galli neque audierant, et cele- 
ritate Romanorum permoti, legatos ad Caesarern de de- 
ditione mittunt, et, petentibus Remis ut conservarentur, 
impetrant. 

13. Caesar, obsidibus acceptis, primis civitatis atque 
ipsius Galbae regis duobus filiis, armisque omnibus ex 
oppido traditis, in deditionem Suessiones accepit, exer- 
citumque in Bellovacos duxit. Qui cum se suaque om- 
nia in oppidum Bratuspantium 21 contulissent, atque ab 
eo oppido Caesar cum exercitu circiter millia passuum 
quinque abesset, omnes majores natu, ex oppido egressi, 
manus ad Caesarem tendere, et voce significare coeperunt, 
sese in ejus fidem ac potestatem venire, neque contra 
Populum Romanum armis contendere. Item, cum ad 
oppidum accessisset castraque ibi poneret, pueri mu- 
lieresque ex muro passis manibus suo more pacem ab 
Romanis petierunt. 

20. Sub occasumque solis~\ The 'Subnoetem.' 

Mss. and Edd. vary, some exhibit- 21. In oppidum Bratuspantiuiri] 

ing sub occasum solis, some sub oc- ,e This seems to be the same as 

casu solis, and some sub occasuque. Ca?saromagum in Ptolemy, the 

See Oudendorp ad Front. 1,5,9. name having been changed in honor 

* Sub occasum solis,' and Drakenb. of Julius or Augustus Caesar. See 

ad Liv. 2, 55. where there is the Ha.ir. Vales, in Gall. Notit. 113. 

same variety of lection. So sub and Chr. Cellar. Geogr. Aut. 2, 3. 

luce and sub lucem, E.G. 7,61. 83. 8, p. 245." Davies. 
49. « Sub decessu,' B. C. 1, 28. 



58 DE BELLO GALLICO. 

14. Pro his Divitiacus, (nam post discessum Belga- 
rum, dimissis iEduorum copiis, ad eum reveiterat,) tacit 
verba : ' Bellovacos omni tempore in fide atque amicitia 
civitatis iEduae fuisse : impulses a suis principibus, qui 
dicerent, iEduos, a Csesare in servitutem redactos, ora- 
nes indignitates contumeliasque perferre, et ab iEduis 
defecisse et Populo Romano bellum iutulisse. Qui bu- 
jus consilii principes fuissent, quod intelligerent quan- 
tam calamitatem civitati intulissent, in Britanniam pro- 
fugisse. Petere non solum Bellovacos, sed etiara pro 
his iEduos, ut sua dementia ac mansuetudine in eo3 
utatur. Quod si fecerit, JEduotnva auctoritatem apud 
omnes Belgas amplificaturum : quorum auxiliis atque 
opibus, si qua bella inciderint, sustentare consuerint.' 

15. Caesar honoris Divitiaci atque iEduorum causa 
sese eos in fidem recepturum et conservaturum dixit : 
sed, quod erat civitas magna inter Belgas auctoritate 
atque hominum multitudine praestabat, dc obsides po- 
poscit. His traditis, omnibusque armis ex oppido col- 
latis, ab eo loco in fines Ambianorum pervenit, qui se 
suaque omnia sine mora dediderunt. Eorum fines Nervii 
attingebant : quorum de natura moribusque Caesar cum 
quaereret, sic reperiebat : ' Nullum aditum esse ad eos 
mercatoribus : nihil pati vini reliquarumque rerum ad 
luxuriam pertinentium, inferri, quod his rebus relan- 
guescere animos et remitti virtutem existimarent : esse 
homines feros magnaeque virtutis : increpitare atque in- 
cusare reliquos Belgas, qui se Populo Romano dedidis- 
sent patriamque virtutem projecissent : confirmare," 
sese neque legatos missuros, neque ullam conditionem 
pacis accepturos.' 

16. Cum per eorum fines triduum iter fecisset, inve- 
niebat ex captivis, Sabim flumen ab castris suis non 
amplius millia passuum decern abesse : trans id flumen 
omnes Nervios consedisse adventumque ibi Romano- 
rum expectare, una cum Atrcbatibus et Veromanduis, 
finitimis suis, (nam his utrisquc pcrsuaserant, uti eandem 
belli f'ortunam experirentur :) cxpectari etiam ab his 
Aduatucorura copias, atque esse in itinere : mulieres, 

22. Confirmare] I.e. " ' Affirma- versurum confirmat ;' B. C. 1. 71. 
re,' as in Cic. do Amir. 3. and else- *Se statim signa translaturos con* 
where." Uavies. So C, 33. 'Re- finnaut.' 






LIBER II. CAP. 17. 59 

quique per eetatem ad pugnam inutiles viderentur, in 
eum locum conjecisse, quo propter paludes exercitui 
aditus non esset. 

17. His rebus cognitis, exploratores centurionesque 
prsemittit, qui locum idoneum castris deligant. Cum- 
que ex dedititiis Belgis reliquisque Gallis complures, 
Caesarem secuti, una iter facerent; quidam ex his, ut 
postea ex captivis cognitum est, eorum dierum consue- 
tudine itineris nostri exercitus perspecta, 2 * nocte ad 
Nervios pervenerunt atque iis demonstrarunt, inter sin- 
gulas legioues impedimentorum magnum numerum in- 
tercedes, neque esse quicquam negotii, cum prima legio 
in castra venisset, reliquaeque legiones magnum spatium 
abessent, hanc sub sarcinis adoriri : qua pulsa, impedi- 
mentisque direptis, futurum, ut reliquaa contra consis- 
tere non auderent. Adjuvabat etiam eorum consilium 
qui re-m deferebant, quod Nervii antiquitus, cum equi- 
tatu nihil possent, (neque enim ad hoc tempus ei ret 
student, sed, quicquid possunt, pedestribus valent co- 
piis,) quo facilius finitiraorum equitatum, si praedandi 
causa ad eos venisset, impedirent, teneris arboribus in- 
cisis atque infiexis, crebris in latitudinem ramis et rubis 
sentibusque interjectis 24 effecerant, ut instar muri hae 
sepes munimenta preeberent; quo non modo 25 intrarij 



23. Perspecta] "Davies has ta- 1. intertextis, which I think true, 
citly edited prospecta, which I have and corrupted from c. 22. ' Sepi- 
also found in Leid. 3., but without bnsque densissimis interjectis, pro- 
reason. B. G. 2, 11. ' Quod, qua de spectus impediebatur, ' but the 
causa discederent, nondum per- sense is there different. The an- 
spexerat ;' Curt. 8, 10, 30. 'Non cient writers properly apply texere 
tamen ante se recepit in castra, to ' osiers and thorns.' See in par- 
quam cuncta perspexit;' Frontin. ticular Heins. ad Ovid. Fast. 4, 
1,2, 1. where see the note ; Apnl. 7. 435. ' Calathos e vimine textos ;' 
' Cuncta membra cnriose perspexe- B. G. 2, 33. 'Scntis ex cortice 
rat,' where some Mss. exhibit pro- factis aut viminibus iutextis;' 5, 
spexerat , but 4. p. 71. ' Suspendit 40. ' Pinnae loricseqne ex cratibus 
se fenestra sagaciter prospecturus adtexuntiir ;' 6, 16. ' Contexta vi- 
omnia,' rightly, because it refers to minibus membra ;' B. C. 2, 2. ' Con- 
an elevated prospect, and so we textee viminibus vinea?;' B. Afr. 
have corrected in B. Afr. 3. ' De 47." Oudekdorp. * 

vallo prospecularetur, 'and thus the 25. Non modo~\ "This is fre- 

phrase, prospicere ex alto vel propin- quently put for non modo non, fol- 

quo, occurs everywhere : here, how- lowed by sed tie. See in particular 

ever, in the passage under conside- Sanctius andPerizon. in Minerva 4, 

ration, it is inappropriate." Oud. 7,5—6.; and often Caesar himself 

24. Interjectis] " Elegantly Leid. uses the ellipse, 3, 4. ' Non modo 



60 DE BELLO GALLICO. 

sed ne perspici quidem posset. His rebus cum iter 
agminis nostri irapediretur, non omittendum sibi consi- 
lium Nervii aestimaverunt. 

18. Loci natura erat haec, quem locum i6 nostri cas- 
tris delegerant. Collis, ab summo aequaliter declivis, 
ad flumen Sabim, quod supra nominavimus, vergebat. 
Ab eo flumine pari acclivitate collis nascebatur, adver- 
sus huic et contrarius, passus circiter ducentos infima 
apertus, ab superiore parte sylvestris, ut non facile in- 
trorsus perspici posset. Intra eas sylvas hostes in oc- 
culto sese continebant : in aperto loco secundum flumen 
paucae stationes equitura videbantur. Fluminis erat 
altitudo pedum circiter trium. 

19. Caesar, equitatu praemisso, subsequebatur omni- 
bus copiis : sed ratio ordoque agminis aliter se habebat, 
ac Belgae ad Nervios detulerant. Nam, quod ad hostes 
appropinquabat, consuetudine sua Caesar sex legiones 
expeditas ducebat : post eas totius exercitus impedi- 
menta collocarat : inde duae legiones, quas proxime con- 
scriptae erant, totum agmen claudebant, praesidioque 
impedimentis erant. Equites nostri, cum funditoribus 
sagittariisque flumen transgressi, cum hostium equitatu 
prcelium commiserunt. Cum se i 1 11 identidem in sylvas 
ad suos reciperent ac rursus ex sylva in nostros impe- 
tum facerent, neque nostri longius, quam quem ad finem 
porrecta ac loca aperta pertinebant, cedentes insequi 
auderent : interim legiones sex, quae primae venerant, 
opere dimenso, castra munire cceperunt. CJbi prima 
impedimenta nostri exercitus ab his, qui in sylvis abditi 
latebant, visa sunt, (quod tempus inter eos committendi 
prcelii convenerat,) ita, ut intra sylvas aciein ordinesque 
constituerant 17 atque ipsi sese confirmaverant, subito 



defesso, sed ne saueio quidem,' 8, 69. 8,54. B. C. 2,23. 25. 31. 35." 

83. ' Non modo equitatmn, sed ne Oudendorp. 

legiones quidem.' See Cort. ad 27. Constituerant] " So 4, 35. 
Plin. Ep. 8, 7." Oudendorp. ' Legiones in acie constituit ;' 5,51. 
26. Quem locum] " Such repeti- ' Aciemque iniquo locoeonstitiuint;' 
tions are usual in Ca?s. B. G. 1, 6. 7,67. « Aciemqne constitui jubet,' 
' Erant itinera duo, quibus itineri- as most of the Mss. have ; B. C. 1, 
bus,' 16. * Diem instare, quo die,' 41. ' Copias sub castris constituit.' 
29. 'Tabulae sunt reperta?, quibus Tims Frontin. 2,1,12. 'Sic con- 
in tabulis,' 31. 2,35. 3,1. (Leid. stituit aciem ;' and in Livy we have 
pr.) 4, 7. 19. 32. 5, 12. 13. 17. 7, 12. ' signa, agmen constituere/ Gro- 



LIBER II. CAP. 20. 



6l 



omnibus copiis provolaverunt impetumque in nostros 
equites fecerunt. His facile pulsis ac proturbatis, 28 
incredibili celeritate ad flutnen decucurrerunt, 2 ^ ut pasne 
uno tempore et ad sylvas et in flumine et jam in mani- 
bus nostris 3 ° hostes viderentur. Eadem autem celeri- 
tate adverso colle ad nostra castra atque eos, qui in 
opere occupati erant, contenderunt. 

20. Caesari omnia uno tempore erant agenda : vexil- 
lum proponendum, quod erat insigne, cum ad arma con- 
curri oporteret : signum tuba dandum : ab opere revo- 
candi milites : qui paulo longius aggeris petendi causa 
processerant, arcessendi : acies instruenda, milites co- 
hortandi, signum dandum : quarum return magnam par- 
tem temporis brevitas et successes et incursus 3I hostium 
impediebat. His difficultatibus duae res erant subsidio, 
scientia alque usns militum, quod, superioribus prceliis 
exercitati, quid fieri oporteret, non minus commode ipsi 
sibi prsescribere, quam ab aliis doceri poterant ; et quod 
ab opere singulisque Jegionibus singulos legatos Caesar 
discedere, nisi munitis castris, vetuerat. Hi, propter 
propinquitatem et celeritatem hostium, nihil jam Caesaris 
imperium spectabanr,* 2 sed per se, quae videbantur, ad- 
ministrabant. 



nov. ad 27, 1G. and thus Caesar and 
others everywhere. So too insti- 
tuere, about which see B. G. 3, 24. 
Both instituere and constituere occur 
in the Mss. 4, 12." Oudendorp. 

28. Proturbatis] Frontin. 2, 2, 4. 
' Equitatum pedites proturbantem.' 

29. Decucurrerunf] So concucurrit, 
procucurrit, B. C. 2, 41. 3, 91. Hirt. 
B. Afr. 31.68. Drakenb. ad Liv. I, 
12, 8. ' Ab arce decneurrerat.' 

30. In manibus nnstris'] " The 
phrase denotes that the enemy were 
so near that they could be almost 
touched by the hands. See Lips. 
Var. Lectt. 3, 12." Davies. See 
Cort. ad Sallnst. B. J. 57. ' Cupere 
prcelium in manibus facere.' 

31. Successus et incursus] " Caesar 
loves to join two words, of wtiich 
the one interprets the other : 7, 30. 
* Patienda et perferenda;' B. C. 1, 
5. * Extremum et ultimum,' 2, 4. 
' Invisis, latitantibns,' 3, 13. and 

Casar. 



elsewhere. Incursus is here the 
interpretation of the more rare 
word successus, which in this place 
denotes ' a rapid and prosperous 
incursion.' So 1, 24. ' Ipsi confer- 
tissima acie rrjecto nostro equitatn, 
sub primam aciem successerunt.' " 
Oudendorp. 

32. Spectabant] Some Mss. exhi- 
bit expectabant, i. e. " ' did not 
delay till Caesar gave the command, 
but acted by themselves.' Terence 
Eun. 3, 5. ' Sto expeciarcs si quid 
imperent.' But spec! are nihil impe- 
rium is ' not to regard, not to care 
for,' 6, 39. ' Modo conscripti, alque 
usus militaris imperiti, ad tiibnnum 
militum centui ionesque ora conver- 
tant; quid ab his praecipiatur, ex- 
pectant.' These words are fre- 
quently confounded : see ad Senec. 
de V. B. 11. Justin 12, 3. < Reditnm 
in patriam spectantibus, conjuses- 
que ac liberos animo jam comidec- 
F 



'2 



DE BELLO GALLICO. 



2i. Caesar, necessariis rebus imperatis, ad cohortan- 
dos milites, quam in partem fors obtulit, decucurrit, et 
ad legionem decimam devenit. Milites non longiore 
oralione cohortatus, quam uti suae pristinse virtutis rae- 
moriam rctinerent, neu perturbarentur animo, hostiumque 
impetum fortiter sustinerent, quod non longius hostes 
aberant, quam quo telum adjici 33 posset, proslii commit- 
teudi signum dedit. Alque in alteram partem item co- 
hortandi causa profectus, pugnantibus occurrit. Tem- 
poris tanta fuit exigtiitas, hostiumque tarn paratus ad 
dimicandum animus, ut non modo ad insignia accom- 
modauda, sed etiam ad galeas inducendas 34 scutisque 
tegumental" detraheuda tempus defuerit. Quam quis- 



tentihus.' For so I read with Vor- 
stius and many Mss., including one 
inspected by myself; not expecta- 
bant. Cic. pro Ligario c. 1. ' Do- 
rniini speetans et ad snos redire cu- 
piens.' Caes. B. G. 5, 29. ' Non 
hostem. sed rem spectare ;' 44. 13. 
C. 3, 43." Oudendorp. 

33. Adjici] " The phrase adji- 
cere telum is excellently explained 
by Bos Animadv. ad C*s. 3., ' so to 
send as to reach the destined 
place, which is within the throw of 
the weapon.' Adigere has the same 
force." Oudendorp. " Adjicere] is 
properly jacere ad all quid, as adjicere 
tela. C*s. B. G. 3, 13. ' Ut neque 
ex inferiore loco satis commode 
tela adjici possent,et missa a Gallis 
gravins arciderent.' Adjicere telum 
is so to throw, that the weapon 
reaches the object, to which it is 
directed." Gesner Thes. L. L. 

31. Ad galeas inducendas'] " Caesar 
wishes lo show the shortness of the 
time, which scarcely allowed lei- 
sure evn for putting on their hel- 
mets. For the Roman 4 , when they 
travelled, generally carried their 
helmets appended to their breasts 
or backs, and but little time was 
required for putting them on." 
Dionys. Vossius. There is a va- 
rious reading inducendas, which, as 
the more recondite tei m, is entitled 
to take the place of the other, the 



glossai 



iterpretatinii, or the 



substitution of an unlearned tran- 
scriber. " Inducere galeas would 
signify the same as induere, ' to put 
on the head ;' so we have inducere 
calceos. See my note in Animadv. 
Misc. V. 2. ad Apnl. Met. 7. p. 
137. Ovid Art. Am. 2, 4«J5. 'sacris 
indur ta eapillis Laurus erat,' which 
must not he changed. Virg. /En. 2, 
579.' inanibusqiie inducere coestus/ 
for which others employ induere. In 
general inducere is applied to what- 
ever covers anything: hence it is 
properly applied lo helmets, which 
cover the head." Oudendorp. 

3-5. Scutisque tegumenta] " The Ro- 
mans were very curious about such 
matters ; their shields w< re painted 
or otherwise ornamented. This 
seems to have been particularly the 
case under Caesar, of whom Sueto- 
nius writes: ' Habebaiqne tam cul- 
tos (sc. milites,) ut argento et auro 
politis armis ornaret. Simul et ad 
speciem, et quo tenaciores eoruin 
in proelio essent metn damni.' In 
the most ancient times of Greece 
shields had figures embossed or 
painted on them, not for mere or- 
nament, but for good omens of suc- 
cess in war, and to strike terror 
into the enemy : see the descrip- 
tions of shields in En rip. Pliain." 
Dionys. Vossius. "The covers 
were made of leather: Taxiles says 
to Tigranes about the soldiers of 
Lucnllus, in Plutarch's Life of him. 



LIBER II. CAP. 23. 63 

que in partem ab opere casu devenit, quaeque prima 
signa conspexit, ad haec constitit, ne, in quaerendis sttis, 
pugnandi tern pus dimitteret. 

22. Instructo exercitu, raagis ut loci natura dejectus- 
que collis et necessitas temporis, quam ut rei militaris 
ratio atque ordo postulabat, cum diversis locis legiones, 
alias alia in parte, hostibus resisterent, sepibusque den- 
sissimis, ut ante demonstravimus, interjectis prospectus 
impediretur; neque certa subsidia collocari, neque quid 
in quaque parte opus esset provider]', neque ab uno 
omnia imperia administrari poterant. Itaque in tanta 
rerum iniquitate fortunes quoque eventus varii seque* 
bantur. 

23. Legionis nonae et decimas milites, ut in sinistra 
parte acie constiterant, pilis emissis, cursu ac lassitu- 
dine exanimatos 36 vulneribusque confectos Atrebates, 
(nam his ea pars obvenerat,) celeriter ex loco superiore 
in flumen compulerunt, et transire conantes insecuti 
gladiis magnam partem eorum impeditam interfecerunt. 
Ipsi transire flumen non dubitaverunt et, in locum ini- 
quum progressi, rursus regressos ac resistentes hostes 
redintegrato proelio in fugam dederunt. Item alia in 
parte diversae duae legiones, undecima et octava, profli- 
gatis Veromanduis, quibuscum erant congressi, ex loco 
superiore in ipsis fluminis ripis prceliabantur. At turn 
totis fere a fronte et ab sinistra parte nudatis castris, 
cum in dextro cornu legio duodecima et non magno ab 
ea intervallo septima constitisset, omnes Nervii confer- 
tissimo agmine, duce Boduognato, qui summam imperii 
tenebat, ad eum locum contenderunt : quorum pars 
aperto latere legiones circumvenire, pars summum cas- 
trorum locum petere, cospit. 

p. 510. Out eoOrjTa hafjurpav oi their breath from lassitude. So 

&v5pes KanBduovaiv odonropovvTts, ovre Plant. Asin. 2, I, 17. ' Sed quid il- 

Ovpeoh iKKeKaOap/xevois xP& VTal Ka ^ hid quod exanimatus currit hie 

Kpdveffi yvfivols, fhenrep vvv, ret cricuriva Leonida?' Tliis meaning is derived 

roots '6ir\a>v o-KiTrdcrixaTa Trepiffirdaavres. from anima sometimes used in the 

They were neressary to protect sense of ' oris halitus.' Terence 

these ornamented shields from dust Phorm. 5, 6, 28. ' Animam com- 

or injury to the brass. See Lips, in pressi, aurem adinovi.' See also 

Anal, ad Mil. Rom. 3, 2." Davies. Plant. Asin. 2, 11, 24." Davies. 

36. E.vanimatos] " Cassar fre- Caes. B. G. 3, 19. ' Cursu conten- 

quently uses this word to signify derunt exanimatique pervenerunt.' 
' those who with difficulty draw 



64 DE BELLO GALLICO. 

24. Eodem tempore cquites nostri levisque armaturas 
pediles, qui cum iis una fuerant, quos primo hostium 
impetu pulsos dixeram, cum se in castra recipcrent, ad- 
versis hostibus occurrcbant ac rursus aliam in partem 
fugam petebant: 3 ? et calones, qui ab decumana porta 
ac sumino jugo collis nostros victores flumen trahsisse 
conspexeraut, praedandi causa egressi, cum respexilssent 
et hostes in nostris castris versari vidissent, praecipites 
fugae sese mandabant. Simul eorum, qui cum impedi- 
mentis veniebant, clamor fremitusque oriebatur, 58 alii- 
que aliam in partem perterriti (erebantur. Quibus om- 
nibus rebus permoti equites Treviri, quorum inter Gal- 
los virtutis opinio est singularis, qui auxilii causa ab 
civitate missi ad Caesarem venerant, cum multitudine 
hostium castra nostra compleri, legiones premi et pame 
circumventas teneri, calones, equites, tunditores, Numi- 
das, diversos dissipatosque in omnes partes fugere vi- 
dissent, desperatis nostris rebus, domum contenderunt : 
Romanos pulsos superatosque, castris impedimentisque 
eorum hostes potitos, civitati renuntiaverunt. 

25. Caesar, ab decimae legionis cohortaiione ad dex- 
trum cornu profectus, ubi suos urgeri signisque in unum 
locum collatis duodecimal legionis conlertos milites sibi 
ipsos ad pugnam esse impedimento ; quartae cohortis 
omnibus centurionibus occisis, signiferoque interfecto, 
signo amisso, reliquarum cohortium omnibus fere cen- 
turionibus aut vulneratis aut occisis, in his priniopilo, 3 ? 



37. Aliam in partem fugam pete- confusion in the Mss. and ancient 
hunt] " The more usual form of Edd. between ihe readings primo- 
speech is, ' Aliam partem fu«a pe- pilo, primipilo, and primipili. If we 
tebant,'and so P. Ciacconius thought read primipili, we must understand 
that we should read in this place, centurione. Oudendorp approves of 
But fugam pelere occurs even in this, and refers to Sallust B. J. 38. 
Virg. /En. 12, 2G3. Claud, in Huff. ' Centurio primipili,' Cles. B. G. 3, 
2,132. Sextns Rufus in Breviar. 17. 5. ' Baculo primipili centurione,' 
' Dum fugam petit, occisus est,' B.C. 1,13. ' Pa pins primipili cen- 
Livy9,23. Ovid Art. Am. 1, 5.12. turio,' 40.:— " And thus Lips. Mil. 2, 
Anr. Victor Epit. 41. Lucan 4, 8. has well vindicated Livy7,4l. 
749." Davies. ' Primus centurio erat, quern nunc 

38. Clamor fremitusque orieba- primipili adpellant.' On this fre- 
tur] Virg. jEii. 2, 313. ' Exoritur qnent variation consult too l)ra- 
elamorque vii'um, clangorque tuba- keub.ad Li v. 2, 27. ' Primipili cen- 
rum.' So Caps. B. G. 7,47. ' Orto tnrioni,' and A. Manut. de Primi- 
clamore.' pilo, (in Thes. Salen;;. T. 1. Diss. 

3!>. Primojiilo] There is much II.) I do not consider primipilus lo 



LIBER II. CAP. 26. 65 

P. Sextio Baculo, fortissimo viro, multis gravibusque 
vulneribus confecto, ut jam se sustinere non posset, re- 
liquos esse tardiores ; et nonnullos ab novissimis deser- 
tos proelio excedere ac tela vitare ; hostes neque a 
fronte ex inferiore loco subeuntes intermittere, et ab 
utroque latere instare ; et rem esse in angusto vidit, ne- 
que ullum esse subsidium, quod submitti posset: scuto 
ab novissimis uni militi detracto, (quod ipse eo sine 
scuto venerat,) in primam aciem processit, centurioni- 
busque norninatim appellatis, reliquos cohortatus mi- 
lites, signa inferre et manipulos laxare jussit, quo faci- 
lius gladiis uti possent. Cujus adventu spe illata 40 
militibus, ac redintegrato animo, cum pro se' quisque, 41 
in conspectu imperatoris et jam in extremis suis rebus 
operam navare cuperent, paulum hostium impetus tar- 
datus est. 

26. Cassar, cum septimam legionem, quae juxta con- 
stiterat, item ur^eri ab hoste vidisset, tribunos militum 
monuit, ut paulatim sese legiones conjungerent et con- 
versa signa in hostes inferrent. Quo facto, cum alius 
alii 4 * subsidium ferrent, neque timerent ne aversi ab 



be Latin, although it is found in 
most Mss., but 10 be corrupted from 
primipili or primopilo." Gesner Thes. 
L. L. : — " The compound word 
without doubt has not yet found 
any authority prior to Valerius Ma- 
ximus 1, 6, 11. ' Aqnilarum altera 
vix convelli a primipilo potuit.' In 
all the other instances I think that 
the words are more conveniently 
divided. ' Ceterum frequentior 
mentio in lapidibus, quud Index 
Gruterianus ostendit, et quidem 
nunc primipilus sci ibitur, nunc pri- 
mopilus, primipilaris et primopilaris.' 
That primopilus is a word of anti- 
quity, and of the golden age, suffi- 
ciently appears from Dionys. H. 9. 
p. 5C7., where he is speaking of 
Flavuleiu* : 'Evhs twv t ovy [acLtuv, {le- 
gionum.) rfj Xap.irpoTd.Tri ap%P KeKoa- 
p,y)p.evos, y to.s k^KovTa eKaTovTap- 
Xias, (cenluriis,) eveo-dai re ml to 
Ke\ev6p.evov vrniptTttv KeXsvei vo/xos' 
tovtovs 'PwnaTot Tobs TfyepAvas Trj ira- 
rpicp •yXdiTTr) irpip.OTri\ovs KaXovcriv." 



40. S/te illata] Ca?s. 6, 43. < Spe 
conseqnendi illata;' B. C. 3, 38. 
' Illata suspici»ne.' And so we have 
everywhere inferre met urn, terrorem, 
dorp ob- 



Ollde 



desperationem, 
serves. 

41. Pro se quisque] " A friend of 
mine proposes to substitute perse. 
But it is an old phrase equivalent 
to pro sua virili parte. Li v. 2. ' Cuin 
hostes adessent, pro se quisque in 
urhein ex agris demigravit.' So 
Caes. B. C. I, 33. « Maximeque 
timoris causa prose quisque id mu- 
nns legationis rectisabat.' " Hoto- 
MANN. " Prose quisque is a solemn 
form, ' as much as each can.' So 
Plautus, Terence, Livy, and others 
in a hundred places. See ad Ovid. 
Met. 3, 642." Oudendorp. 

42. Alius alii] " Alius with a 
plural, as 1, 39. ' Quorum alius alia 
causa iilata, quam sibi ad proficis- 
cendum necessarian? esse dicerent, 
petebant,' (so the Cod. Lovan. ;) 
Dictys Cret. 2, 43. ' Super aliuni 



66' DE BELLO GALLICO. 

hoste circumvenirentur, audacius resistere ac fortius 
pugnare cceperunt. Interim milites legionum duarum, 
quae in novissimo agmine praesidio impedimentis fue- 
rant, prcelio nuntiato, cur.su incitato, in summo colle ab 
hostibus coDspiciebantur. Et T. Labienus, castris hos- 
tium potitus, et ex loco superiore, quae res in nostris cas- 
tris gererentur, conspicatus, decimara legionem subsidio 
nostris misit. Qui cum ex equitum et calonum fuga, 
quo in loco res esset, quantoque in periculo et castra et 
legiones et impevator versaretur, cognovissent, nihil ad 
celeritatem sibi reliqui fecerunt. 43 

27. Horum adventu tanta rerun) commutatio facta 
est, ut nostri, etiam qui vulneribus confecti procubuis- 
sent, scutis innixi, prcelium redintegrarent ; turn calo- 
ries, perterritos hostes conspicati, etiam inermes armatis 
occurrerent ; equites vero, ut turpitudinem fugae virtute 
delerent, omnibus in locis pugnae se legionariis militibus 
praeferrent. At hostes, etiam in extrema spe salutis, 
tantam virtutem praestiterunt, ut, cum primi eorum ceci- 
dissent, proximi jacentibus insisterent, atque ex eorum 
corporibus pugnarent ; his dejectis et coacervatis cada- 
veribus, qui superessent, ut ex tumulo, tela in nostros 
conjicerent, et pila intercepta remitterent : ut won ne- 
quicquam tantae virtutis homines judicari deberet ausos 
esse transire latissimum flumen, ascendere altissimas 
ripas, subire iniquissimum locum : qua? facilia ex difti- 
cillimis animi magnitudo redegerat. 44 

28. Hoc. proslio facto, et prope ad internecioncm 
gente ac nomine Nerviorum redacto, majores natu, quos 

alius ruinaB modo praecipitarentur;' elsewhere used by Caesar: 4,3. 'Vec- 

Cort. ad Sallust. B. C. 6. ' Alius tigales sibi fecerunt ac niiilto hu- 

alio more viventes;' Drakenb. ad miliores inrirmioresque redegerunt.' 

Liv. 3, 50, 12. ' Alius in aliam par- For so I have corrected the passage 

tern discurrunt ;' Ca>s. B.G. 4, 20." from the Mss.and old Edd., while in 

Oudendorp. the more recent we have reddiderunt, 

43. Nihil ad celeritatem sibi reliqui for which we are indebted to the 

fecerunt] I. e. " ' They proceeded genius of correctors, who altered 

with the greatest expedition to as- what they did not understand, 

sist their countrymen. ' TheTrantfla- Hernias Fast. 3. Sim. 9, 2. 'Quod 

tor has not understood this elegant si vnluero eos qnadratoa redigere, 

expression: Ovdtv avUaav tt)s to- plurimiim mihi ex his rerideudum 

Xvrirros." Davies. See Grav. ad est,' and c. 32. ' Tu euin totmn ili- 

Cic. Alt. 4,0. utilem redegisti.' See Auson. Mos. 

44. Redegerat] I. e. " Reddiderat. 224." Davjbs. 
The phrase is uncommon, but yet is 



LIBER II. CAP. 30. 67 

una cum pueris mulieribusque in aestuaria ac paludes 
collectos dixeraraus, hac pugna nuntiata, cum victoribus 
nihil impeditum, victis nihil tutum arbitrarentur, om- 
nium, qui supererant, consensu legatos ad Caesarem 
miserunt seque ei dediderunt ; et in commemoranda 
civitatis calamitate ex dc ad 111 senatores, ex homi- 
num millibus lx vix ad D, qui arma ferre possent, sese 
redactos esse dixerunt. Quos Caesar, ut in miseros ac 
supplices usus misericordia videretur, diligentissime 
conservavit, suisque finibus atque oppidis uti jussit, et 
finitimis imperavit, ut ab injuria et maleficio se suosque 
prohiberent. 

29. Aduatuci, de quibus supra scripsimus, cum om- 
nibus copiis auxilio Nerviis venirent, hac pugna nun • 
tiata, ex itinere 4 * domum reverterunt ; cunctis oppidis 
castellisque desertis sua omnia in unum oppidum, egre- 
gie natura munitum, contulerunt. Quod cum ex omni- 
bus in circuitu partibus altissimas rupes despectusque 
haberet, una ex parte leniter acclivis aditus, in latitu- 
dinem non amplius cc pedum, relinquebatur : quern 
locum duplici altissimo muro munierant ; turn magni 
ponderis saxa et praeacutas trabes in muro collocarant. 
Ipsi erant ex Cimbris Teutonisque prognati ; qui, cum 
iter in provinciam nostram atque Italiam facerent, iis 
impediments, quae secum agere ac portare non pote- 
rant, citra flumen Rhenum depositis, custodiae ex suis 
ac prassidio sex millia hominum [una] reliquerunt. Hi, 
post.eorum obitum, multos annos a finitimis exagitati, 
cum alias bellum inferrent, alias illatum defenderent, 
consensu eorum omnium pace facta, hunc sibi domicilio 
locum delegerunt. 

30. Ac primo adventu exercitus nostri crebras ex 
oppido excursiones faciebant, parvulisque prceliis cum 
nostris contendebant : postea vallo pedum xn, in cir- 
cuitu xv millium, crebrisque castellis circummuniti, 
oppido sese continebant. Ubi, vineis actis, aggere ex- 

45. Ex itinere] " It is worthy of but approved in Propert. 2, 10, 40. 

remark that we have in the Ms. ' Memento, hoc itere ad lapides 

Voss. 1. were with ££ written above ; cana venire meos.' See also Sosip. 

but in Bong. 1., the oldest of all the Charis. 1. p. 108. ed. Putsch., Caps. 

Mss., itere. This form is not only B. G. 7, 55. On the other hand, 

cited by learned men from Naevius, others employ itiner in the nomina- 

Attius, and other ancient writers, tive." Oudendorp. 



68 DE BELLO GALLICO. 

structo, turrim procul constitui viderunt, primum irri- 
dere ex muro atque increpitare vocihus, quo tanta 46 
machinatio ab tanto spatio institueretur ? quibusnam 
manibus, aut quibus viribus, pra j sertim homines tantulaa 
staturae, (nam plerumquo hominibus Gallis prae magni- 
tudine corporum suornm brevitas nostra contemtui est,) 
tanti oneris turrim in muros sese collocare confiderent? 

31. Ubi vero moved et appropinquate mcenibus vide- 
runt, nova atque inusitata specie commoti, legatos ad 
Cassarem de pace miserunt, qui, ad hunc modum locuti : 
' Non se existimare, Romanos sine ope divina bellum 
gerere, qui tantos altitudmis machinationes tanta celeri- 
tate promovere [et ex propinquitate pugnare] possent : 
se suaque omnia eorum potestati permittere,' dixerunt. 
' Unum petere ac deprecari : si forte, pro sua dementia 
ac mansuetudine, quam ipsi ab aliis audirent, statuisset, 
Aduatucos esse conservandos, ne se armis despoliaret : 
sibi omnes fere flnitimos esse inimicos, ac suae virtuti 
invidere ; a quibus se defendere, traditis armis, non 
possent. Sibi praestare, si in eum casum deducerentur, 
quamvis fortunam a Populo Romano pati, quam ab his 
per cruciatum interfici, inter quos dominari consues- 
sent.' 

32. Ad hasc Caesar respondit: ' Se magis consuetu- 
dine sua, quam merito eorum, civitatem conservaturum, 
si prius, quam murum aries 47 attigisset, se dedidissent : 



4C. Quo tanta'] " So Lips. Seal, and that its invention was attributed 
and the others ; but the Mas. and to Epens, who was present at the 
old Edd. exhibit quod. Perhaps siege of Troy. Hence I doubt not 
quui had been used here and else- that the Trojan horse, by means of 
where, for which cut was in later which the city was taken, was in 
times the prevalent form. See ad reality, not a structure in the shape 
7, 55. ' Quoi esset nsui.' This is at of that animal, hut an aries or ' hat- 
least the reason, why the line of tering-rain.' To tin* all the fictions 
Lucan 10, IGU.has been corrupted : of tin* poets may he referred. For 
' Infudere coma?, quod nondum the walls of the city were thrown 
evanuit aura, Cinnamon:' nay, read down by this machine, and no one 
quoi or cui, as the line has been can believe that this was done by the 
already emended by Heins. ad Lac- Trojans themselves. Beside*, when 
tant. de Phoen. 83. 'Cinnamon Qmntiis Smyrn. 12. Bay*, speaking 
hinc, anramqne procul spirantis of the horse, iirel (>a 6 i<r8\bs En-fiby 
amoini.'" OuDKNBORP. Tloaalv virb fipiapolffiv ivrpoxa Sovpara 

17. Arirs] " IMiny 7, 5G. informs 6rji<ei', and when Virg. nays, ' pedi- 

us that the aries, or 'battering-ram,' bnsqne rotarnm Subjicitint lapsus,' 

was at first called equus, a ' horse ;' they manifestly indicate (he ma- 



LIBER II. CAP. 33. 



69 



sed deditionis nullam esse conditionem, nisi armis tra- 
ditis : se id, quod in Nerviis 48 fecisset, facturura, finiti- 
misque imperaturum, ne quam dedititiis Populi Romani 
injuriam inferrent.' Re nuntiata ad suos, ' quae impe- 
rarentur, facere' dixerunt. Annorum magna multitu- 
dine de muro in fossam, quae erat ante oppidum, jacta, 
sic ut prope summam rauri aggerisque altitudinem acervi 
armorum adasquarent; et tamen circiter parte tertia, ut 
postea perspectum est, celata atque in oppido retenta, 
portis patefaetis, eo die pace sunt usi. 

33. Sub vesperum +9 Caesar portas claudi militesque 
ex oppido exire jussit, ne quam noctu oppidani ab mi- 
Htibus injuriam acciperent. Illi, ante inito, ut intel- 
lectum est, consilio, quod deditione facta nostros prae- 
sidia deducturos, aut denique indiligentitis servaturos, 
crediderant, partim cum his, quae retinuerant et cela- 
verant, armis, partim scutis ex cortice factis aut vimi- 
nibus intextis, quae subito, (ut temporis exiguitas postu- 
labat,) pellibus induxerant, tertia vigilia, qua minime 
arduus ad nostras munitiones ascensus videbatur, omni- 
bus copiis repente ex oppido ernptionem fecerunt. Ce- 



chine to have been an ambulatory 
tower. I wonder, therefore, that 
Palaeph. de Inired. 17. has under- 
stood the matter differently. As 
to the belly of the horse, is not this 
clearly the battering-ram with its 
peopled floors or decks i" Dion\s. 
Vossius. 

48. In Nerviis] Most of the 
Mss. exhibit Nerviis, not Nervios. 
" Rightly ; and that we ought so to 
read, is shown by Burin, ad Qnintii. 
Decl. 15,6. 'In te solo venefica.' 
We must also correct Apul.Met. 3. 
p. 52. ' Cape in perfida muliere 
vindictam:' so four M«s., where 
the common reading is de. Con- 
sult A. Gronov. ad Justin. 1,7. 'Si 
quid in Croeso crudelius consulnis- 
set,' as, besides other Mss., is ex- 
hibited by the Cambr. Cod. and 
both the Codd. of my friend Dor- 
ville. Ovid Met. 1, 441. ' nnnquam 
talibus armis Ante, nisi in damis 
capreisque fugacibus, usus :' Art. 
Am. 2, 545. ' Hoc in legitima prae- 



stant uxore mariti.' Val. Max. 3, 
17. ' Ausurum se in tribunis :' 5, 9, 
3. ' Idem fecit in filio.' This phrase- 
ology must be restored to Corn. 
Nepos in Dion. c. 6. ' In filio suam 
vim exercuit,' where see Van Sta- 
veren. And thus from a single M«. 
Cortius reads in Sallust B.C. 11. 
* Foeda in civibus facinora facere,' 
where see the notes. Ca-s. B. G. 
7,21. 'Quod facere in eo consue- 
runt.'" Oudendorp. 

49. Sub vesperum] " I have shown 
1, 27. ad vesperum, and 2, 11. sub oc- 
ca sum so lis, that this is an unobjec- 
tionable phrase. Yet the excellent 
Mss. And. Seal, and Leid. 1. here 
exhibit sub vespere: B. C. 2, 43. 
prima vespere, Virg. /En. 5. init. ves- 
pere ab atro. For we may see by 
the authorities, to which I there 
appeal, that sub in this sen«e takes 
even an ablative. So B. G. 5, 13. 
sub bruma. See Pes izon. ad Sanct. 
Min. 675. Duker ad Fior. 2, 11. 
sub adventu hostis." Oudendorp. 



70 DE BELLO GALLICO. 

leriter, ut ante Caesar imperarat, ignibus significatione 
facta, ex proximis castellis eo concursum est, pugna- 
tumque ab bostibus ita acriter, ut a viris tortious, in 
extrema spe salutis, iniquo loco, contra eos, qui ex 
vallo turribusque tela jacerent, pugnari debuit, cum in 
una virtute omnis spes salutis consisteret. Decisis ad 
hominum millibus quatuor, reliqui in oppidum rejecti 
sunt. Postridie ejus diei, refractis portis, cum jam de- 
fenderet nemo, atque intromissis militibus nostris, sec- 
tionem ejus oppidi universam Caesar vendidit. Ab his, 
qui emerant, capitum numerus ad eum relatus est mil- 
lium LIU. 

34. Eodem tempore a P. Crasso, quern cum legione 
una miserat ad Venetos, Unellos, Osismios, Curiosoli- 
tas, Sesuvios, Aulercos, Rhedones, qua? sunt maritimae 
civitates Oceanumque attingunt, certior factus est, om- 
nes eas civitates in ditionem potestatemque Populi Ro- 
mani esse redactas. 

35. His rebus gestis omni Gallia pacata, tanta hujus 
belli ad barbaros opinio perlata est, uti ab his nationi- 
bus, quae trans Rhenum incolerent, mitterentur legati 
ad Caesarem, quae se obsides daturas, imperata factu- 
ras, pollicerentur : quas legationes Caesar, quod in Ita- 
lian! Ulyricumque properabat, inita proxima aestate ad 
se reverti jussit. Ipse in Camutes, Andes, Turonesque, 
quae civitates propinqnae his locis erant, ubi belium 
gesserat, legionibus in hyberna deductis, in Italiam 
profectus est, ob casque res, ex Uteris Caesaris, dies XV 
supplicatio decreta est, quod ante id tempus accidit 
nulli. 



C. JULII C^SARIS 

C O M MENTAR1I 

DE 

BELLO GALLICO. 



BOOK HI. 

THE ARGUMENT. 



1. The Nantuates, Veragrians, and Seduni, fall unexpectedly 
upon S. Galba, Caesar's lieutenant ; 3. But are overthrown 
with great slaughter ; 6. Galba leads back his legion into 
the country of the Allobrogians ; J. At the same time, the 
Venetians, and other states bordering upon the ocean, re- 
volt ; 9. Caesar prepares to attack them, not without great 
difficulty ; 10. He divides his army, and dislributes it into 
the several provinces of Gaul; 12. The advantages of the 
Venetians, and the manner of their defence; 13. A descrip- 
tion of their shipping, and its suitableness to the nature of 
the coast; 14. Caesar finding it in vain to attack them by 
land, comes to a naval engagement will) them, and «ets the 
victory ; 17. Meantime, Q. Titurius Sabinus, his lieutenant, 
by an artful stratagem, defeats 1 lie Unellians; 21. At the 
same time, P. Crassns, in Aquitain, having vanquished the 
Sotiates, obliges them to submit; 24. Together with several 
other states of the same province ; 2^. Caesar attacks the 
Morini and Menapians with success; but the season being 
far advanced, he is obliged to send his army into winter- 
quarters. 



72 DE BELLO GALLICO. 



1. CUM in Italiam proficisceretur Caesar, Servium 
Galbam cum legione duodecima et parte equitatus in 
Nantuates, Veragros, Sedunosque misit, qui ab tinibus 
Allobrogum et lacu Lemanno et flumine Rhodano ad 
summas Alpes pertinent. Causa mittendi fuit, quod 
iter per Alpes, quo magno cum periculo magnisque 
cum 1 portoriis* mercatores ire consuerant, patefieri vo- 
lebat. Huic permisit, si opus esse arbitraretur, uti in 
eis locis legionem hyemandi causa collocaret. Galba, 
secundis aliquot prceliis faclis, castellisque compluribus 
eorum expugnatis, missis ad eum undique legatis obsi- 
dibusque datis et pace facta, constituit, cohortes duas 
in Nantuatibus collocare et ipse cum reliquis ejus le- 
gionis cohortibus in vico Veragrorum, qui appellatur 
Octodurus, hyemare : qui vicus, positus in valle, non 
magna adjecta planitie, altissimis montibus undique 
continetur. Cum hie in duas partes flumine dividere- 
tur, alteram partem ejus vici Gallis concessit, alteram, 
vacuam ab illis relictam, cohortibus ad hyemandum 
attribuit. Eum locum vallo fossaque munivit. 

2. Cum dies hybernorum complures transissent fru- 
mentumque eo comportari jussisset, subito per explora- 
tores certior factus est, ex ea parte vici, quam Gallis 
concesserat, omnes noctu discessisse, montesque, qui 
impenderent, a maxima multitudine Sedunorum et Vera- 
grorum teneri. Id aliquot de causis acciderat, nt subito 
Galli belli renovandi legionisque opprimenda? consilium 
caperent : primuin, quod legionem, neque earn plenissi- 
mam, 3 detractis cohortibus duabus et compluribus sin- 

1. Magnisque cum} The repeti- portoria,' the sum paid for the im- 
tion of prepositions is usual with portation of foreign merchandise. 
Caesar, and Oudendorp rites the The Greek Version has erroneous- 
following instances : 1,44. 'Secuin ly, ■koWoIs (poprlois, as if portoria 
et cum Sequanis,' 3, 23. ' Magna nipxnt the same as onera." Davies. 
cum auctoritate, et magna cum ho- 3. Earn plenissimam'] •' Tumphnis- 
ntinum mnltitndine,'4, 44.5,53. 6, simam, IJong. Voss. 1. Lo\;m. Egm. 
11.8,41. B. C. 1,72. 73.2, 28. 3,0. with six others, and the Edd. Rom. 

2. Portoriis] "The money ex- Inc. Medio). Ven. A learned man 
acted by the inhabitants from the conjectures jam, but the common 
merchants for the liberty of con- reading must not be disturbed, or 
veying, (port are,) their merchandise we should adopt torn from the Mss. 
through those places. So Sueton. Compare 1, 44. ' .Muuera t;it>> am- 
Jul. 43. ' Peregrinarum merrium plissitna.' " Oudendorp. 



LIBER III. CAP. 3. 73 

gillatim, qui commeatus petendi causa missi erant, ab- 
sentibus, propter paucitatera despiciebant : turn etiam, 
quod, propter iniquitatem loci, cum ipsi ex montibus in 
Vallem decurrerent et tela conjicerent, ne primum qui- 
dem posse impetum suum sustineri existimabant. Ac- 
cedebat, quod suos ab se liberos abstractos obsidum 
nomine dolebant : et Romanos non solum itinerum 
causa, sed etiam perpetual possessionis, culmina Al- 
pium occupare conari et ea loca finitimae provincia3 
adjungere, sibi persuasum habebant. 4 

3. His nuntiis acceptis, Galba, cum neque opus hy- 
bernorum munitionesque 5 plene essent perfectae, neque 
de frumento reliquoque commeatu satis esset provisum, 
quod, deditione facta obsidibusque acceptis, nihil de 
bello timendum existimaverat, consilio celeriter convo- 
cato, sententias exquirere ccepit. Quo in consilio, cum 
tantum repentini periculi praeter opinionem accidisset, 
ac jam omnia fere superiora loca multitudine armato- 
tum completa conspicerentur, neque subsidio veniri, 
neque commeatus supportari interclusis itineribus pos- 
sent, prope jam desperata salute, nonnullee hujusmodi 
sententias dicebantur, ut, impedimentis relictis, eruptione 
facta, iisdem itineribus, quibus eo pervenissent, ad sa- 
lutem contenderent. Majori tamen parti placuit, hoc 
reservato ad extremum consilio, interim rei eventum 
experiri 6 et castra defendere. 

4. Sibi persuasum habebant] "The per altos Imposuit,' i.e. ' molem 
form of expression is less usual, nay altorum montium.' See G.J. Voss. 
unustial. No ancient writer has, Inst. Orat. 5. p. 313." Davies. 
as far as my knowledge extends, Clarke observes that opus is taken 
said, Mihi persuasum habeo, but Mihi in a wider sense than mumtionesj 
persuasmn est. I therefore consi- and Oudendorp refers to B. C. 1, 
dered whether we could read by a 20. ' Opera munitionesqne prope 
different punctuation, and by the esse peifectas,' Hirt. B. Alex. 1. 
change of a single letter, ' Et eo ' Munitiones operibus angpntur.' 
loco, finitimae provincial adjunjrere 6. Rei eventum experiri] Curt. 5, 
sibi, persuasum habebant.' " Dio- 8, 17. ' Ul eadem constantia ani- 
nys. Vossius. I believe this ob- morum, qua praeterita tolerastis, 
servation to be well founded, and experiamini qnicquid deinde fors 
I can find no authorities in Gesner tulerit ; ' Cues. B. G. 2, 16. 
or Forcellinus at variance with ' Belli fortunam experiri ;' Liv. 25, 
it. 27. ' Fortunam navalis certaminis 

5. Opus hybernorum munitionesque] experiri;' Justin 2, 11, 19. 5,6,7. 
" This is an ev Bta dvotv for opus mu~ 'Fortunam maris experiri;' Curt. 
nitionum hybernorum. So Virg. ./En. 8, 13, 12. ' Parva rei discrimine, 
1,65. 'molemque et monies insu- summae experiebatur eventum;' 

Ccesar. G 



74 DE BELLO GALLICO. 

4. Brevi spatio interjecto vix, ut his rebus, quas con- 
stituissent, collocandis atque administrandis tempus 
daretur, hostes ex omnibus partibus, signo dato, de- 
currere, lapides gaesaque 7 in vallum conjicere : nostri 
primo integris viribus fortiter repugnare, neque ullum 
irustra telum ex loco superiore mittere: ut quseque pars 
castrorum nudata defensoribus premi videbatur, eo oc- 
currere 8 et auxilium ferre : sed hoc superari, quod diu- 
turnitate pugnae hostes defessi prcelio excedebant, alii 
integris viribus succedebant: quarum rerum a nostris 
propter paucitatem fieri nihil poterat ac non modo de- 
iesso ex pugna excedendi, sed ne saucio quidem ejus 
loci, ubi constiterat, relinquendi ac sui recipiendi facul- 
tas dabatur. 

5. Cum jam amplius horis sex continenter pugnare- 
tur ac non solum vires, sed etiam tela, nostris deticerent 
atque hostes acrius instarent, languidioribusque nostris 
vallum scindere et fossas complere ccepissent, resque 
esset jam ad extremum perducta casum, P. Sextius 
Baculus, primipili centurio, quern Nervico prcelio com- 
pluribus confectum vulneribus diximus, et item C. Vo- 
lusenus, tribunus militum, vir et consilii magni et vir- 
tutis, ad Galbam accurrunt atque unam esse spem 
salutis docent, si, eruptione facta, extremum auxilium 
experirentur. Itaque, convocatis centurionibus, cele- 
riter railites certiores facit, paulisper intermitterent pros- 
lium ac tantummodo tela missa exciperent seque ex 
labore reficerent: post dato signo ex castris erumpe- 
rent atque omnem spem salutis in virtute ponerent. 

b\ Quod jussi sunt, faciunt, ac, subito omnibus portis 
eruptione facta, neque cognoscendi, quid fieret, neque 
sui colligendi hostibus facultatem relinquunt. Ita com- 
uiutata fortuna, eos, qui in spem potiundorum castro- 



Ca?s. B. G. 1, 31. ' Fortunanique, explains the phrase, Mo bring as- 

rjuacciinqiie accidat, experiantur.' sistance,' or simply, ' to be at 

See also ad 7, 78. B. C. 2, 30. hand.' See Burm. and others ad 

7. Gcrsa~\ " They are Gallic wea- Sabini Epist. Dcmoph. 19. * For- 
pons. Serv. ad Virg. JLn. 8, 002. sitan ant nondnm fractis occnrrere 
' Gccsa, liastae viriles ; nam etiam rebus;' Val. Max. 1,7, 10. Snakeft- 
viios fortes Galli gcesos vocant.' burg ad Curt. 7, 5, 10. ' Ut riliit 
See Lips. Pol. 4, 4." Davies. snis occurrerent ;' Caps. B. G. 7, 

8. Occurrere] I. e. " ' To ran up 24. 84. Hirt. B. Afr. 17. 31. 79. 85." 
quickly,' and, as Caesar himself Oudendorp. 



LIBER III. CAP. 8. 75 

turn venerant, undique circumventos interficiunt, et ex 
hominum millibus amplius triginta, quern numerum 
barbarorum ad castra venisse constabat, plus tertia 
parte interfecta, reliquos perterritos in fngam conjiciunt 
ac ne in locis quidem superioribus consistere patiuntur. 
Sic, omnibus hostium copiis fusis armisque exutis, se 
in castra munitionesque suas recipiunt. Quo proelio 
facto, quod saepius fortunam tentare Galba nolebar, 
atque alio sese in hyberna consilio venisse meminerat, 
aliis occurrisse rebus viderat, maxim e frumenti commea- 
tusque inopia permotus, poster© die omnibus ejus vici 
aedificiis incensis, in Provinciam reverti contendit : ac 
nullo hoste prohibente, aut iter demorante, incolumem 
legionem in Nantuates, inde in Allobrogas, perduxit ibi- 
que hyemavit. 

7. His rebus gestis, cum omnibus de causis Caesar 
pacatam Galliam existimaret, superatis Belgis, expulsis 
Germanis, victis in Alpibus Sedunis, atque ita inita. 
hyeme Illyricum profectus esset, quod eas quoque na- 
tiones adire et regiones cognoscere volebat, subitum 
bellum in Gallia coortum est. Ejus belli haec fuit 
causa. P. Crassus adolescens cum legione septima 
proximus mare Oceanum? in Andibus hyemarat. Is, 
quod in his locis inopia frumenti erat, praefectos tribu- 
nosque militum complures in finitimas civitates fru- 
menti commeatusque I0 petendi causa dimisit: quo in 
numero erat T. Terrasidius, missus in Esubios, M. Tre- 
bius Gallus in Curiosolitas, Q. Velanius cum T. Silio in 
Venetos. 

8. Hujus est civitatis longe amplissima auctoritas 
omnis orae maritimae regionum earum, quod et naves 
habent. Veneti plurimas, quibus in Britanniam navi- 
gare consuerunt, et scientia atque usu nauticarum re- 
rum reliquos antecedunt et in magno impetu maris 
atque aperto, paucis portibus interjectis, quos tenent 



9. Mare Oceanuni] Catull. Carm. ' Oceano litore ;' Caes. B. G. 1, 1. 

166. 'Usque ad Hyperboreos et ' Coiitinetnr Garumna flnmine, O- 

mare ad Oceanuni ;' Lucius Ampe- ceano mari,' asOuDENDOBP reads, 

lius Mentor. I. ' Aqua, ex qua mare 10. Frumenti commeatusque] Cae- 

Oceannm ;' Pomp. Mela 2,6. p. sar is accustomed to join these 

246. 'Paulatim se in nostrum et words: 1,48.3,6. 4, 30. 7, 38. B. 

Oceanum mare extendit ;' 3, 3. Afr. 8. 



76 DE BELLO GALLICO. 

ipsi, omnes fere, qui eo mari uti consuerant, habent 
vectigales. Ab iis fit initium retinendi Silii atque 
Velanii, quod per cos suos se obsides, quos Cras- 
so dedissent, recuperaturos existimabant. Horum 
auctoritate finitimi adducti, (ut sunt Gallorum subita et 
repentina consilia,) eadem de causa Trebium Terrasi- 
diumque retinent, et, celeriter missis legatis, per suos 
principes inter se conjurant, nihil nisi communi consilio 
acturos, eundemque omnis fortunae exitum esse laturos : 
Teliquasque civitates solicitant, ut in ea libertate, quani 
a majoribus acceperant, permanere, quara Romanorum 
servitutem perferre mallent." Omni ora maritima ce- 
leriter ad suam sententiam perducta, communem lega- 
tionem ad P. Crassum raittunt, * si velit suos recipere, 
obsides sibi remittat.' 

9. Quibus de rebus Caesar ab Crasso certior factus, 
quod ipse aberat longius, naves interim longas aedificari 
in flumine Ligeri, quod influit in Oceanum, remiges ex 
Provincia institui, nautas gubernatoresque comparari 
jubet. His rebus celeriter administratis, ipse, cum pri- 
mum per anni tempus potuit, ad exercitum contendit. 
Veneti reliquaeque item civitates, cognito Caesaris ad- 
ventu, simul quod, quantum in se facinus admisissent, 
intelligebant, (legatos, quod nomen ad omnes nationes 
sanctum inviolatumque semper fuisset, retentos ab se 
et in vincula conjectos,) pro magnitudine periculi bel- 
lum parare, et maxime ea, quae ad usum navium perti- 
nent, providere instituunt ; hoc majore spe, quod mul- 
tum natura loci confidebant. Pedestria esse itinera con- 
cisa sestuariis, navigationem impeditam propter inscien- 
tiam locorum paucitatemque portuum sciebant : neque 
nostros exercitus propter frutnenti inopiam diutius apud 
se morari posse, confidebant: ac jam, ut omnia contra 
opinionem accederent, tamen se plurimum navibus 
posse: Romanos neque ullam facultatera habere na- 



il. Mallent] Tliere is no occasion ficit,' B. Afr. 37. 'Imperat nf es- 

to substitute malint ; for "Caesar sent praesto,' 85. ' Ut fnea salntem 

chfwliere uses an imperf. of the pararent, egrediuntur,' 88. ' Hor- 

8tibj. after the present, if we are to tatur nt servitia nianuinitterent,' 

confide in the Mss. : 1, 8. B. C. 2, ' Cohortatur ut portae aperiren- 

39. ' Accelerat ut posset,' B. C. 3, tur.' " Oudendorp. 
109. ' Ut in potestate haberet, ef- 



LIBER III. CAP. 11. 77 

vium, neque eorum locorum, ubi bellum gesturi essent, 
vada, portus, insulas novisse : ac longe aliam esse 
navigationem in concluso mari atque in vastissimo 
atque apertissimo Oceano, 11 perspiciebant. His initis 
consiliis, oppida muniunt, frumenta ex agris in oppida 
comportant, naves in Venetiam, ubi Caesarem primum 
bellura gesturum constabat, quara plurimas possunt, 
cogunt. Socios sibi ad id bellum Osismios, Lexovios, 
Nannetes, Ambiliatos, Morinos, Diablintes, Menapios 
asciscunt : auxilia ex Britannia, quae contra eas re- 
giones posita est, arcessunt. 

10. Erant hae difficultates belli gerendi, qnas supra 
ostendimus ; sed multa Caesarem tamen ad id bellum 
incitabant : injuriae retentorum equitum Romanorum ; 
rebellio facta post deditionem ; defectio datis obsidi-* 
bus ; tot civitatum conjuratio ; in primis, ne, hac parte 
neglecta, reliquae nationes idem sibi licere arbitrarentur. 
Itaque cum intelligent, oranes fere Gallos novis rebus 
studere, et ad bellum mobiliter celeriterque excitari, 
omnes autem homines natura libertati studere et condi- 
tionem servitutis odisse, priusquam plures civitates con* 
spirarent, partiendum sibi ac latius distribuendum exer- 
citum putavit. 

11. Itaque T. Labienum legatura in Treviros, qui 
proximi Rheno flumini sunt, cum equitatu mittit. Huic 
mandat, Remos reliquosque Belgas adeat atque in offi- 
cio contineat, Gcrmanosque, qui auxilio ,J a Belgis 
arcessiti dicebantur, si per vim navibus flumen transire 



12. In concluso mari atque in vas- fnere,' where Scheffer, against the 
tissi mo atque apertissimo Oceano] Lu- authority of all the Mss., rejects 
can 3, 651. ' Brachia nee licuit vasto in ; Val. Max. 3, 2, 12. ' A Thraci- 
jactare profundo.Sed clanso periere bus, quorum is magnum mime rum 
mari.' Vastum mare, vasti campi in pra^sidio habebat,' i. e. auxilia- 
are frequently put for ' a wide and res; Florus 3, 3, 13. 'Quae quasi 
open sea.' snbsidio Noricos insederat Alpinm 

13. Auxilio~\ " The most ancient tnmulos,' where the Mss. of others 
Ms. Petav. in auxilio, ' among the and four Leyden Mss. have in sub- 
auxiliaries.' If several Mss. con- sidio, and rightly too. Salmasius 
firmed this lection, I should not and Dnker read insubsidium. Caps, 
condemn it. For so without doubt B. G. 6, 33. ' Legioni quae in pra- 
we ought to read from the Mss. in sidio relinquenatur,' but there it 
Frontinus 2, 13. ' Cum in auxilio may denote a place. Eutrop. 6, 22. 
jEgyptiisadversus Persas venisset/ 'Qui Pompeio in aiixUium apud 
Justin 5, 11. ' In eo prcelio decern Thessaliam fuerat,' Ms. auxilio." 
aiillia Graecorum in auxilio Cyri Oudenborp. 



78 DE BELLO GALLICO. 

conentur, prohibeat. P. Crassum cum cohortibus le- 
gionariis duodecim et magno numero equitatus in Aqui- 
taniam proficisci jubet, ne ex his nationibus auxilia in 
Galliarn mittantur ac tantae nationes conjungantur. Q. 
Titurium Sabinum legatum cum legionibus tribus in 
Unellos, Curiosolitas, Lexoviosque mittit, qui earn ma- 
num distinendam curet. D.Brutum adolescentem classi 
Gallicisque navibus, quas ex Pictonibus et Santonis re- 
liquisque pacatis regionibus convenire jusserat, prasfi- 
cit, et, cum primum possit, in Venetos proficisci jubet. 
Ipse eo pedestribus copiis contendit. 

12. Erant ejusmodi fere situs oppidorum, ut, posita 
in extremis lingulis" 4 promontoriisque, neque pedibus 
aditum haberent, cum ex alto se aestus incitavisset,' 5 
quod bis accidit semper horarum xn spatio, neque 
navibus, quod, rursus minuente a;stu, naves in vadis 
afflictarentur. Ita utraque re oppidorum oppugnatio 
impediebatur ; ac, si quando magnitudine operis forte 
superati, extruso mari aggere ac molibus, atque his 
ferme oppidi mcenibus adaequatis, suis fortunis despe- 
rare cceperant, magno numero navium appulso, cujus 
rei summam facultatem habebant, sua deportabant om- 
nia seque in proxima oppida recipiebant. Ibi se rursus 
iisdem opportunitatibus loci defendebant. Haec eo fa- 
cilius magnam partem asstatis faciebant, quod nostras 
naves tempestatibus detinebantur summaque erat vasto 
atque aperto mari, magnis asstibus, raris ac prope nullis 
portibus, difficultas navigandi. 

13. Namque ipsorum naves ad hunc modum facta? 
armatasque erant. Carinas aliquanto planiores, quam 
nostrarum navium, quo facilius vada ac decessum aestus 
excipere possent : proras admodum erectae, atque item 



14. In extremis lingulis] I. e. 'Te- in;' for, in (lie word< of Silins Itali- 
nnibus linguis,' Lucan 1, Gl-1. Sal- ens 3, 59. ' Luna hnmissta per car- 
inas. Plin. E<t'ic. 57. A. Schotlus nila bigis, Frrtqtte refertqne fre- 
Obs. 3, 28. Festns: ' Lingua pro- turn, sequitiirque reciproca Te- 
montorii genus non excellentis, sed thy*: so we must read on account 
niolliter in planum devexi.' Pacu- of the metre, not, as in the Edd., 
vins in Cluyse, ' Id promontoriitm, Thetis. Cips. B. G. 4, 17. ' Ut quo 
cujus lingua in ahum projicit,' major vis aqua se incitavisset, hoc 
Gell.4,17. arctins illigata tenereutitr.* " Da- 

15. Cum ex alto se (Bstm incitavis- vies. 
set] " ' When the tide had come 



LIBER III. CAP. 13. 



79 



puppes ad magnitudinem fluctuum tempestatumque ac- 
cqmmodatae : naves totae factae ex robore, ad quamvis 
vim et conturaeliam perferendam : transtra pedalibus in 
latitudinem trabibus confixa clavis ferreis, digiti pollicis 
crassitudine : anchorae, pro funibus, ferreis catenis re- 
vinctae : pelles pro velis, alutaeque tenuiter confectas : 
hae sive propter lini inopiam atque ejus usus inscien- 
tiam, sive eo, quod est magis verisimile, quod tantas 
tempestates Oceani tantosque impetus ventorum susti- 
neri, ac tanta onera navium regi velis non satis com- 
mode, arbitrabantur. Cum his navibus nostrae classi 
ejusmodi congressus erat, ut una celeritate et pulsu re- 
morum l6 praestaret, reliqua, pro loci natura, pro vi tern-. 
pestatum,illis essent aptiora et accommodatiora : neque 
enim his nostrae rostro nocere poterant ; tanta in eis 
erat firmitudo : neque propter altitudinem facile telum 
adjiciebatur et eadem de causa minus commode scopu- 
lis 1 ? continebantur. Accedebat, ut, cum seevire ventus 
ccepisset et se vento dedissent, et tempestatem ferrent 
facilius, et in vadis consisterent tutius, et, ab aestu de- 



16. Pulsu remorum] Gruter sus- 
pected that pulsu had heen re- 
ceived into the text, from a glossa- 
rial explanation, because Cujac. 
found in his Ms., Pulsu remorum inci- 
tatione. Incitationem also appears in 
Leid.l. Hence Oudendorp greatly 
approves of Gruter's conjecture, 
though he admits pulsu remorum to 
be a correct phrase. " But it is 
more probable that the copyists 
explained incitatione by pulsu, a 
common expression, than that the 
latter was explained by the more 
recondite term, though we might 
read, Pulsu remorum incitata. Cae- 
sar is accustomed to employ inci- 
tare on such occasions : 3,14. ' Na- 
vigio remis incitato,' 4, 25. ' Naves 
longasremisincitari,'7,60. ' Lintres 
magno sonitu remorum incitata?,' 
B.C. 2,6. ' Naves sese in earn inci- 
taverant,' 3, 24. ' Scaphas se in 
hostes incitaverunt.' So Val. Max. 
3, 2, 10. ' Veliemente ictu remorum 
concitata classis.' Impellere is in 
other cases frequently so used, 



Ovid Met. 8, 103. Lncan 3, 527." 

17. Scopulis] " Pal. copulis. To 
me then it seems not doubtful that 
Hotomann felicitously restored, 
'Minus commode copulis contine- 
bantur;' for the ships were too 
high for the iron hands, (manus fer- 
rea,) to be conveniently put on 
them." Davies. " Lipsius seems 
to have embraced this lection, 
which he had written on the margin 
of his copy ; and I think it the right 
reading, though I cannot produce a 
parallel expression, which Dionys. 
Vossins desiderated. But why 
might not Caesar alone call every 
kind of manus ferrea, harpago, and 
corvus, by the term copula, as Lucan 
alone, or perhaps even Frontinns 2, 
3, 24. uses manicce, particularly as 
copula and manica are synonyms, 
and both denote 'fetters for the 
hands ?' See Salmas. ad Capitoli- 
num Maximinum Jun. 1. 'Dextro- 
cherium cum copula de hyacinthis 
quatuor.'" Oudendorp. 



SO DE BELLO GALLICO. 

relictse, nihil saxa et cautes timerent : quarura rerum 
omnium nostris navibus casus erant extimescendi. 

14. Compluribus expugnatis oppidis, Caesar, ubi in- 
tellexit, frustra tantum laborem sumi, neque hostium 
fugam captis oppidis reprimi, neque his noceri posse, 
statuit expectandam classem. Quae ubi convenit ac 
primum ab hostibus visa est, circiter ccxx naves eorum 
paratissimae atque omni genere armorum ornatissimae, 
profectae ex portu, nostris adversse constiterunt : neque 
satis Bruto, qui classi praeerat, vel tribunis militum cen- 
turionibusque, quibus singula; naves erant attributes, 
constabat, quid agerent, ant quam rationem pugnae in- 
sisterent. 18 Rostro enim noceri non posse cognoverant; 
turribus autem excitatis, tamen has altitudo puppium 
ex barbaris navibus superabat, ut neque ex int'eriore 
loco satis commode tela adjici possent, et missa ab 
Gallis gravius acciderent. Una erat magno usui res 
praeparata a nostris, falces praeaculas, insertae affixaeque 
longuriis, non absimili forma muralium falcium. His 
cum funes, qui antennas ad malos destiuabant, compre- 
hensi adductique erant, navigio remis incitato praerum- 
pebantur. Quibus abscisis, antennae necessario conci- 
debant, ut, cum omnis Gallicis navibus spes in velis 
armamentisque consisteret, his ereptis, omnis usus na- 
vium uno tempore eriperetur. Reliquum erat certamen 
positum in virtute, qua nostri milites facile superabant, 
atque eo magis,quod in conspectu Caesaris atque omnis 
exercitus res gerebatur, ut nullum paulo fortius factum 
latere posset : omnes enim colles ac loca superiora, 
unde erat propinquus despectus in mare, ab exercitu 
tenebantur. 



18. Quam rationem pugyice insiste- et mente et animo in helium Am- 

rent] " There is no occasion to read biorinN insist it ;' Plant. Mil. 01. 2, 

instituerent with P. Ciaoconius. Te- 4,4. ' Age jam nunc insiste in do- 

rence Eun. 2, 3,3. ' Ubi qna?ram, los ;' Virg. JEn. 4, 533. 'Sic adeo 

ubi investigem, quern perconter, insistit, secumqne ita corde volu- 

quam insistam viam ?' Cic. deOrat. tat,' where see Servius, wlio quotes 

3, 45. 'Quonam igitur modo tan- from Plautus, ' Hunc sermonem 

turn mnnus insistrmns,' wliere some institi.' Velleius 1, 1, 17. 'Tempo- 

Mas. exhibit insiiluemus." Dames, rumque institei it notis ;' Apnl. 

" Tlie word insistere seems to in- Met. 10. p. 186. Pric. ' Insistens 

volve the notion of ' ardor,' ' zeal,' jubebat,' iliougli it n)ay liere signify 

and 'intense application to the simply consiatens. See Misc. Obs. 

business iu hand.' So G, 5. ' Tot us T. 3. V. J., p. 307." Ovdexdohp. 



LIBER III. CAP. 17- 81 

15. Dejectis, ut dixitnus, antennis, cum singulas binae 
ac ternae naves circumsteterant, milites summa vi tran- 
scendere in hostium naves contendebant. Quod post- 
quara barbari fieri animadverterunt, expugnatis complu- 
ribus navibus, cum ei rei nullum reperiretur auxilium, 
fuga salutem petere contenderunt : ac jam conversis in 
earn partem navibus, quo ventus ferebat, tanta subito 
malaria 1 ? ac tranquillitas extitit, ut se ex loco movere 
non possent. Quas quidem res ad negotium conficien- 
dum maxime fuit opportuna : nam singulas nostri con- 
sectati expugnaverunt, ut perpaucae ex omni numero, 
noctis interventu, ad terrain pervenerint, cum ab hora 
fere quarta usque ad solis occasum pugnaretur. 

16. Quo prcelio bellum Venetorum totiusque oras 
maritimae confectum est. Nam, cum omnis juventus, 
omnes etiam gravioris astatis, in quibus aliquid consilii 
aut dignitatis fuit, eo convenerant ; turn, navium quod 
Ubique fuerat, unum in locum coegerant : quibus amis- 
sis, reliqui, neque quo se reciperent, neque quemadmo- 
dum oppida defenderent, habebant. Itaque se suaque 
omnia Csesari dediderunt. In quos eo gravius Caesar 
vindicandum statuit, quo diligentius in reliquum tempuss 
a barbaris jus legatorum conservaretur. Itaque, omni 
senatu necato, reliquos sub corona 10 vendidit. 

17. Dam hasc in Venetis geruntur, Q. Titurius Sabi- 
nus cum iis copiis, quas a Caesare acceperat, in fines 
Unellorum pervenit. His praserat Viridovix ac sum- 
mam imperii tenebat earum omnium civitatum, quas 
defecerant, ex quibus exercitum magnasque copias co- 
egerat. Atque his paucis diebus Aulerci Eburovices 
Lexoviiqne, senatu suo interfecto, quod auctores belli 
esse nolebant, portas clauserunt seque cum Viridovice 
conjunxerunt ; magnaque praeterea multitudo undique 
ex Gallia perditorum hominum latronumque convene- 
rant, quos spes praedandi studiumque bellandi ab agri- 
cultura et quotidiano labore revocabat. Sabinus idoneo 
omnibus rebus loco castris sese tenebat, cum Viridovix 

19. Malaria] " Festus : ' Flustra eies maris.'" Davies. 

dicuntur cum in mari fluctus non 20. Sub corona] "That captives, 

moventnr, quani Graeci naXaxiav vo- taken in battle, were crowned, and 

cant.' Sulpicius Sevems Dial. 1, 4. were thus wont to be sold, Cato de 

p. 381. wishing to convey the force Re Militari, and Gell. N. A. 7, 4. 

of the Greek word, writes, ' Molli- have recorded." Dionys. Vossius. 



82 DE BELLO GALLICO. 

contra eum duum millium spatio consedisset quotidie- 
que productis copiis pugnandi potestatem faceret; ut 
jam non solum hostibus in contemtionem Sabinus veni- 
ret, sed etiam nostrorum militum vocibus nonnihil car- 
peretur: tantamque opinionem timoris prsebuit, ut jam 
ad vallum castrorum hostes accedere auderent. Id ea 
de causa faciebat, quod cum tanta multitudine hostium, 
prgesertim eo absente, qui summam imperii teneret, nisi 
aequo loco, aut opportunitate aliqua data, legato dinii- 
candum non existimabat. 

18. Hac confirmata opinione timoris, idoneum quen- 
dam hominem et callidum delegit, Galium, ex his, quos 
auxilii causa secum habebat. Huic magnis praemiis 
pollicitationibusque persuadet, uti ad hostes transeat 
et, quid fieri velit, edocet. Qui, ubi pro perfuga ad eos 
venit, timorem Romanorum proponit: ' quibus angustiis 
ipse Caesar a Venetis prematur,' docet : ' neque longius 
abesse, quin proxima nocte Sabinus clam ex castris 
exercitum educat et ad Ceesarem auxilii ferendi causa 
proficiscatur.' Quod ubi auditum est, conclamant ora- 
nes, occasionem negotii bene gerendi amittendam non 
esse, ad castra iri oportere. Multae res ad hoc consi- 
lium Gallos hortabantur : superiorum dierum Sabini 
cunctatio, perfugae confirmatio, inopia cibariorum, cui 
rei parum diligenter ab iis erat provisum, spes Venetici 
belli, et quod fere libenter homines id, quod volunt, 
credunt. His rebus adducti, non prius Viridovicem 
reliquosque duces ex concilio dimittunt, quam ab his 
sit concessum, arma uti capiant et ad castra contendant. 
Qua re concessa, laeti, ut explorata victoria, sarmentis 
virgultisque collectis, quibus fossas Romanorum com- 
pleant, ad castra pergunt. 

19. Locus erat castrorum editus et paulatim ab imo 
acclivis, circiter passus mille. Hue magno cursu con- 
tenderunt, ut quam minimum spatii ad se colligendos 
armandosque Romanis daretur, exanimatique pervene- 
runt. Sabinus, suos hortatus, cupicntibus signum dat. 
Impeditis hostibus propter ea, quae ferebant, onera, 
subito duabus portis eruptionem tieri jubet. Factum 
est opportunitate loci, hostium inscientia" ac deiatiga- 

21. Hostium inscientia] "The E<M. ing appears in tlie Ms. Andin., n% 
exhibit inscitia, but the other read- J. F. Groiiovius testifies, aud so the 



LIBER III. CAP. 20. 83 

tione, virtute militum, superiorum pugnarum exercita- 
tione, ut ne unum quidem nostrorum impetum ferrent 
ac statim terga verterent. Quos impeditos integris viri- 
bus milites nostri consecuti, magnum numerum eorum 
occiderunt; reliquos equites consectati, paucos, qui ex 
fuga evaserant, reliquerunt. Sic uno tempore et de na- 
yali pugna Sabinus et de Sabini victoria Caesar certior 
factus, civitalesque omnes se statim Titurio dediderunt. 
Nam, ut ad bella suscipienda Gallorum alacer ac prom- 
tus est animus, sic mollis ac minime resistens ad cala- 
mitates perferendas mens eorum est. 

20. Eodem fere tempore P. Crassus, cum in Aquita- 
niam pervenisset, quae pars, ut ante dictum est, et re- 
gionum latitudine et multitudine hominum ex tertia 
parte Galliae est aestimanda, cum intelligent, in his locis 
sibi bellurn gerendum, ubi paucis ante annis L.Valerius 
Pra?coninus, legatus, exercitu pulso, interfectus esset, 
atque unde L. Manilius, proconsul, impedimentis amis- 
sis profugisset, non mediocrem sibi diligentiam adhi- 
bendam intelligebat. Itaque re frumentaria provisa, 
auxiliis equitatuque comparato, multis praeterea viris 
fortibus Tolosa, Carcasone et Narbone, quae sunt civi- 
tates Galliae Provinciae, finitimae his regionibus, nomi- 
natim evocatis, 12 in Sotiatum fines exercitum introduxit. 

Ms. Norvic. rightly. Thus 3, 9. Syriscus are called by name. But 
• Navigationem impeditam propter Donalus is mistaken in thinking 
inscientiam locorum paucitateniqne that the evocation was made in a 
portuum sciebant,' 3, 13. 6, 43. time of tumult. It is true only in 
Livy 22, 25." Davies. " See respect to a conjuratio, and then the 
Munker ad Fulgent. 101. A. Gro- military commander was wont to 
nov. ad Justin. 4, 5. 'Inscientia exclaim, Qui remp. salvam esse vutt, 
ducnm,' and in particular Bnrm. ad me sequatur. And that was called 
Quintil. 9,4. ' Librariorum insec- not evocatio, but conjuratio. Nor, as 
tari inscientiam :' Cajs. B. G. 7, far as my knowledge goes, was 
43. ' Propter inscientiam levita- there any calling by name in the 
temque vnlgi.' " Oudendorp. case of a conjuratio, but simply those 
22. Viris fortibus nominatim evo- words, which I have meniioned, 
catis] " Donatus without doubt re- were used, and they at the same 
fers to this custom, when on these time then took an oath, (jurabant,) 
•words of Terence Eun. 4, 7, 2. 'Si- whence the name of conjuratio." 
malio, Donax, Syrisce, sequimini,' Dionys. Vossius. Auctor ad He- 
he makes the subjoined remarks: renninm 3, 2. : ' Vis decernitnr per 
' Hujusmodi militia per tumultum exercitus, classes, arma, tormenta, 
repente suscipitur, et dicitur evo- evocationes hominum, et alias hu- 
catio, ubi dux alloquitur cives, Qui jusmodi res.' See Serv. ad Virg. 
remp. salvam esse vult, me sequimini.' JEn. 7, 614. 
For here too Simalio, Donax, and 



84 



DE BELLO GALLICO. 



Cujus adventu cognito, Sotiates, magnis copiis coactis 
equitatuque, quo pluriraum valebant, in itinere agmen 
nostrum adorti, primum equestre proelium commiserunt: 
deinde, equitatu suo pulso atque insequentibus nostris, 
subito pedestres copias, quas in convalle in insidiis col- 
locaveranr, ostenderunt. Hi, nostros disjectos adorti, 
proelium renovarunt. 

21. Pugnatum est diu atque acriter, cum Sotiates, 
superioribus victoriis freti, in sua virtute totius Aqui- 
tanias salutem positam putarent ; nostri autem, quid 
sine imperatore et sine reliquis legionibus, adolescen- 
tulo duce, efficere possent, perspici cuperent: tamen 2J 
confecti vulneribus hostes terga vertere. Quorum 
magno numero interfecto, Crassus ex itinere oppidura 
Sotiatum oppugnare ccepit. Quibus fortiter resistenti- 
bus, vineas turresque egit. Uli, alias eruptione tentata, 
alias cuniculis ad aggerem vineasque actis, (cujus rei 
sunt longe perilissimi Aquitani, propterea quod multis 
locis apud cos aerariae sectura; 24 sunt,) ubi diligentia 



23. Tamen] "It lias here the 
same force as denique, tandem. Ovid 
Met. 2, 336. ' Exanimesque artus 
primo, mox ossa requirens Reperit 
ossa tamen, peregrina condita ripa ;' 
Justin 30, 2. 'Mors ejus din occul- 
tata fuit ; re tamen cognita :' where 
in the same way as in this place it 
is subjoined to diu, ami Scheffer 
vainly attempts to substitute tan- 
dem, on which account Bronkh. 
rightly reprehends him, ad Pro- 
pert. 2, 1, 76. 'TJnde tamen veni- 
ant tot mala, caeca via est,' where 
see Passeratius. See Davies ad 
Caes. B.G.8, 19." Oudendorp. 

24. Sectura;'] Some Mss. have 
stricture?. "Sectura is interpreted 
fodinte, but I should wish for an 
example. Slrictura is, according 
to Nonius, who quotes Lucilius and 
Virgil, 'scintilla, item ferri lami- 
na, et percussio.' Glossae : Stric- 
tura, MeTaAAoi'." Dionvs. Vossius. 
Gesner interprets sectura, " The 
mines where they cut and follow 
the veins or lodes of copper." He 
defines strictures to be " ' the spaiks 
which proceed from the burning 



metal, whilst it is under the strokes 
of the hammer;' but we may under- 
stand 'masses cf earth and stone, 
from which iron-ore is obtained by 
means of the furnace,' about which 
Pliny 34, 14. 'Differentia ferri nu- 
merosa : aliud brevitate sola pla- 
cet ; ali n d rubiginem celerius sen- 
tit; stricturaque vocantur ea» om- 
nes, quod non in aiiis metallis, a 
slringenda acie vocabulo imposito.' 
Kutil. Itin. 1, 353. about the island 
called Ilva, 'Non Biturix largo 
potior strictura camino, Nee qnaj 
Sardoniocespitemassafluit."' For- 
cellinus defines sectura to be " lo- 
cus ubi sectio facta est, Pliny 17,17. 
'Servandum nt talea? sectura infe- 
rior ponatur semper,' Caps. 1. r. 
' JErarix secturap,' that is, mines in 
which the earth is cut and dug 
out." And strictura he defines to 
be 'a mass of rude iron, more par- 
ticularly in a heated state, which 
may be drawn out or condensed 
by the hammer.' Nonius c 1. n. 
77. and c. 12. n. 23. says that it is 
properly ' a spark emitted from 
heated iron, whilst it is under the 



LIBER III. CAP. 23. 



85 



nostrorum nihil his rebus profici posse intellexerunt, 
legatos ad Crassum mittunt seque in deditionem ut 
recipiat, petunt. Qua re impetrata, arma tradere jussi, 
faciunt. 

22. Atque in ea re omnium nostrorum intentis animis, 
alia ex parte oppidi Adcantuannus, qui summam im- 
perii tenebat, cum sexcentis devotis, quos illi soldurios 
appellant, (quorum haec est conditio, uti omnibus in 
vita commodis una cum his fruantur, quorum se amici- 
tiae dediderint ; 25 si quid iis per vim accidat, aut eun- 
dem casum una ferant, aut sibi mortem consciscant : 
neque adhuc hominum memoria repertus est quisquam, 
qui, eo interfecto, cujus se amicitise devovissent, mor- 
tem recusaret,) cum iis Adcantuannus, eruptionem fa- 
cere conatus, clamore ab ea parte munitionis sublato, 
cum ad arma milites concurrissent vehementerque ibi 
pugnatum esset, repulsus in oppidum, tamen uti eadem 
deditionis conditione uteretur, ab Crasso impetravit. 

"23. Armis obsidibusque acceptis, Crassus in tines 



liammer.' Glossa? vett. : 'Strictu- 
ra?, AeXiira^iievov, fj rb airb rov ariSrj- 
pov irlinov, Sxxnep awivdripes. Varro 
ap. Serv. ad Virg. JEn. 10, 173. 
' ast Ilva tiecentos Insula, inex- 
haustis Chalybtim generosa metal- 
lis :' ' Varro et aliud dicit, nasci 
quidem illic ferrnm, sed in strictu- 
ram non posse cogi, nisi transvec- 
tum in Populoniam Tnscia? eivita- 
tem, ipsi insula? vicinam.' Lucil. 
ap. Non. ' Ciebrae ut scintilla?, in 
stricturis, quod genus olim Ferventi 
ferro.' Virg. JEn. 8,420. 'stridunt- 
que cavernis Strictura? Clialybum, 
et fornacibus ignis anhelat.' Pru- 
dentius applies it to the act of beat- 
ing and condensing the heated 
mass, c. Symm. 2, 285. ' Decoquat 
in massam fervens strictura secures 
Rursus, et ad proprium restillet 
vena metallum. ' " Oudendorp 
writes: — "See Casaub. ad Strab. 
5. p. 342. ed. Amst., where he pro- 
duces many examples of the word 
strictura, from which it appears that 
itsignifies' iron or copper, whichhas 
already passed through the furnace, 
and has been wrought into a solid 
Ctesar. 



mass,' ('a pig or bar of iron.') 
Edd. sectura pra?ter Scaliger. in 
cujus e/c5Jcrei est structural. Per- 
haps rightly; 'the structures by 
which the mines of metal were kept 
open and supported as by pillars.' 
These works are at least called 
KaraffKevai by Diod. S. 16. p. 514 
(—413=88) Ta 8e Kara, rijv x^?°- v 
Xpvveia p-eraWa, iravreXobs ovra Ana 
Ka\ &5o£a rais KaraaKeva?s." There 
can be no doubt that strictures is 
the right reading in Caesar, who in 
7, 22. has the adjective without a 
substantive: ' Apud eos magna; 
sunt ferraria?.' 

25. Amicitice dediderint] '' Dedere 
se alicui, patrice, rcip. is a frequent 
phrase in Terence, Cicero, Livy, 
Nepos, and others. Let one ex- 
ample then suffice : Andr. 1, 1, 36. 
' Cum qnibus erat cumque una, iis 
sese dedere, Eorum stndiis obse- 
qni, adversus nemini.' And so we 
ought to read in Nepos Them. I. 
'Totum se dedidit reip. diligentius 
amicis famaeque serviens,' where 
see A. Van Staveren." Ouden- 



dorp. 



H 



85 DE BELLO GALLICO. 

Vocatium et Tarusatium profectus est. Turn vero bar- 
bari coinmoti, quod oppidum, et natura loci et manu 
munitum, paucis diebus, quibus eo ventum erat, ex- 
pugnatuni cognoverant, legatos quoquo versus dimit- 
tere, conjurare, obsides inter se dare, copias parare 
cosperunt. Mittuntur etiam ad eas civitates legati, quae 
sunt citerioris Hispaniae, finitimae Aquitaniae : inde 
auxilia ducesque arcessuntur. Quorum adventu magna 
cum auctoritate et magna cum hominum multitudine 
bellum gerere conantur. Duces vero ii deliguntur, qui 
una cum Q. Sertorio omnes annos fuerant, summam- 
que scientiam rei militaris habere existimabantur. Hi 
consuetudine Populi Romani loca capere, castra mu- 
nire, commeatibus nostros intercludere instituunt. Quod 
ubi Crassus animadvertit, suas copias propter exiguita- 
tem non facile diduci ; hostem et vagari et vias obsidere 
et castris satis prassidii relinquere ; ob earn causam 
minus commode frumentum commeatumque sibi sup- 
portari ; in dies hostium numerum augeri ; non cunctan- 
dum existimavit, quin pugna decertaret. Hac re ad 
consilium delata, ubi omnes idem sentire intellexit, 
posterum diem pugnas constituit. 

24. Prima luce, productis omnibus copiis, duplici 
acie instituta, 26 auxiliis in mediam aciem conjectis, quid 
hostes consilii caperent, expectabat. Illi, etsi propter 
multitudinem et veterem belli gloriam paucitatemque 
nostrorum se tuto dimicaturos existimabant, tamen tu- 
tius esse arbitrabantur, obsessis viis, commeatu inter- 
cluso, sine ullo vulnere victoria potiri : et, si propter 
inopiam rei frumentarias Romani sese recipere ccepis- 
sent, impeditos in agmine et sub sarcinis, inferiores 
animo, adoriri cogitabant. Hoc consilio probato ab 
ducibus, productis Romanorum copiis, sese castris tene- 
bant. Hac re perspecta, Crassus, cum sua cunctatione 
atque opinione timidiores hostes nostros milites ala- 
criores ad pugnandum efFecissent; atque omnium voces 



26. Acie instituta"] " Ca?s. B. G. vineas, arbores, 'to place in a cer- 

4,14. 'Acie triplici instituta:' see tain order.' See Arnizen. ad Anrel. 

ad 2, 30. 8, 28. B. C. 2, 20. 3, 41. Victor. Epir. c. 40. So Ca?s. B. G. 

B- Alex. 37. ' Parte copiaruni pro 2, 19. Constitue re aciem, where some 

vallo instituta,' where the common read construcre, but see the notes." 

reading is instructa. So instiiuere Oudendorp. 



LIBER III. CAP. 27. S7 

audircntnr, expectari diutius non oportere, quin ad 
castra iretur ; cohortatus suos, omnibus cupientibus, ad 
hostium castra contendit. 

25. Ibi cum alii fossas complerent, alii multis telis 
conjectis defensores vallo munitionibusque depellerent, 
auxiliaresque, qnibus ad pugnam non multum Crassus 
confidebat, lapidibus telisque subministrandis et ad 
aggerem cespitibus comportandis, specie in atque opi- 
nionem pugnantium prasherent, cum item ab hostibus 
constanter* 7 ac non timide pugnaretur, telaque ex loco 
superiore missa non frustra acciderent : equites, cir- 
cumitis hostium castris, Crasso renuneiaverunt, non ea- 
dem esse diligentia ab decumana porta castra munita, 
facilemque aditum habere. 

20. Crassus, equitum praefectos cohortatus, ut mag- 
nis praemiis pollicitationibusque suos excitarent, quid 
fieri velit, ostendit. Illi, ut erat imperatum, eductis 
quatuor cohortibus, quae, prsesidio castris relictae, intritae 
ab labore erant, et longiore itinere circumductis, ne ex 
hostium castris conspici possent, omnium oculis menti- 
busque ad pugnam intentis, celeriter ad eas, quas dixi- 
mus, munitiones pervenerunt, atque, his prorutis, prius 
in hostium castris constiterunt, quam plane ab iis vi- 
deri, aut, quid rei gereretur, cognosci posset. Turn 
vero, clamore ab ea parte audito, nostri redintegratis 
viribus, quod plerumque in spe victorias accidere con- 
suevit, acrius impugnare cceperunt. Hostes undique 
circumvent!, desperatis omnibus rebus, se per muni- 
tiones dejicere et fuga salutem petere intenderunt. Quos 
equitatus apertissimis campis consectatus, ex millium 
quinquaginta numero, quas ex Aquitania Cantabrisque 
convenisse constabat, vix quarta parte relicfa, multa 
nocte se in castra recepit. 

27. Hac audita pugna, magna pars Aquitaniae sese 
Crasso dedidit obsidesque uliro misit : quo in numero 
fuerunt Tarbelli, Bigerriones, Preciani, 23 Focates, Tam- 



27. Ab hostibus constanler'] I. e. ad Caes. B. G. 1, 11." Davies. 

" Boldly and intrepidly. Tiie Greek Hirt. B. Afr. 84. 'In periculo con- 

Translaior wrongly gives (ppovljxas, stanler agendum.' 

as if this word signified the same as 28. Preciani] "Who these are, 

sapienter. Sueton.Tib. 19. ' 1'rcelia the Interpreters know not. The 

aliquanto constantius inibat.' See Mss. teach us that they should be 



88 DE BELLO GALL1CO. 

sates, Elusates, Garites, Ausci, Garumni, Sibuzates, 
Cocosates. Paucas ultimae nationes, anni tempore con- 
fisae, quod hyems suberat, hoc facere neglexerunt. 

28. Eodem fere tempore Caesar, etsi prope exacta 
jam asstas erat, tamen, quod omni Gallia pacata Morini 
Menapiique supererant, qui in armis essent neque ad 
eum unquam legatos de pace misissent, arbitratus, id 
bellum celeriter confici posse, eoexercitum adduxit : qui 
longe alia ratione, acreliqui Galli, bellum agere 2 9 insti- 
tuerunt. Nam quod intelligebant, maximas nationes, 
quae prcelio contendissent, pulsas superatasque esse, 
continentesque sylvas ac paludes habebant, eo se sua- 
que omnia contulerunt. Ad quarum initium sylvarum 
cum Caesar pervenisset castraque munire instituisset, 
neque hostis interim visus esset, dispersis in opere nos- 
tris, subito ex omnibus partibus sylvae evolaverunt et 
in nostros impetum fecerunt. Nostri celeriter arma 
ceperunt eosque in sylvas repulerunt, et, compluribus 
interfectis, longius impeditioribus locis secuti, paucos 
ex suis deperdiderunt. 

29. Reliquis deinceps diebus Caesar sylvas caedere 
instituit, et, ne quis inermibus imprudentibusque militi- 
bus ab latere impetus fieri posset, omnern earn mate- 
riam, 3 ° quae erat caesa, conversam ad hostem collocabat 
et pro vallo ad utrumque latus exstruebat. Incredibili 
celeritate magno spatio paucis diebus confecto, cum jam 
pecus atque extrema impedimenta ab nostris teneren- 
tur, ipsi densiores sylvas peterent; ejusmodi sunt tem- 
pestates consecutce, uti opus necessario intermittere- 

called by another name; in which ' Qnis enim caneret bella melins 

as well as in the Ed. Ven. we have (|iiam qui sic egerit?' So agere 

Ptianii or Pitanii, or something of regnum,provinciam, Arntzen. ad Au- 

lhat sort. The Leid. 2. has Lacianii, rel. Vict. 47. de Vir. Illustr. ; agere 

Duk. Proclaim. But in these pro- curam, for gerere cur am alicajus, 

per names the Mss. make such con- Heins. and Burm. ad Ovid. Ep. 

fusion, that the right reading can- Her. IC, 302. ; agere consulatum, 

not be ascertained." Oudendorp. Val. Max. 3, 8, 3. where see the 

29. Bellum agere] "Pomp. Mela note, and so Ms. Harlem. 9, 7, 1. 

1,16. ' Ut aliena etiam bella mer- for gerere" Oldendoiip. 

cede agerent,' Luc an 4,2. 'Martein 30. Muleriam~\ "So 'wood' is 

Ca;sar agit,' Claudian Cons. Probi elsewhere called by him. Thus too 

et Olybr. 78. agere prcelia, and he Curt. 6, 6, 28. 'Multam materiam 

has sometimes agere bella. See ceciderat miles.' See also Quintil. 

Gronov. Obs. 4, 14. ad Liv. 28,46. in Pref. ad 7 Inst. Orat. p. 329." 

Burm. ad Quintil. 10, 1. p. 98. Davies. 



LIBER III. CAP. 29. 



S9 



tur, et, continuatione imbrium, diutius sub pellibus n 
milites contineri non possent. Itaque vastatis omnibus 
eorum agris, vicis aedificiisque incensis, Caesar exeici- 
tum reduxit et in Aulercis Lexoviisque, reliquis item 
civitatibus, quas proximo bellum fecerant, in hybernis 
collocavit. 



31. Sub pellibus] " It is an old 
form of speech for sub tentoriis, 
which were made of skins. Val. 
Max. 2, 7. ' Neve tentorium ex 
pellibus halieret.' Tacit. 13. ' Re- 
tentnsque omnis exercitus sub pel- 
libus, quamvis hyeme sjeva adeo, ut 



obducta glacie, nisi effossa, humus 
tentoriis locum non pra;beret.' 
Hiit. B. Afr. 47. ' Perquam panci 
sub pellibus acquiescebant.' Livy 
23. ' Ubi primum sub pellibus ha- 
beri coepti sunt.' Hotomann. See 
J. Lius. Mil. Rom. 5, 5." Davies. 



C. JULII C^ESARIS 

COMMENT ARII 



DE 



BELLO GALLICO. 



BOOK IV. 

THE ARGUMENT. 



The Usipetes and Tenchtheri, German nations, expelled by 
the Suevians, come over into Gaul ; 2. The manners and 
way of life of the Suevians; 3. And of the Ubians; 
4. The Usipetes and Tenchtheri drive the Meriapians from 
their habitations; 5. Caesar, knowing the wavering and un- 
settled temper of the Gauls, repairs early in the spring to 
the army ; 6. Embassy of the Germans to Caasar, and his 
answer ; 9. An action between the cavalry, in which the 
Germans have the advantage; 10. But are afterwards 
driven from their camp with great slaughter ; 13. And 
pursued by Caesar, who makes a bridge over the Rhine for 
that purpose ; 16. Caesar lays waste the territory of the 
Sigambri; 17. And having freed the Ubians from the ser- 
vitude, under which they lived, returns into Gaul; 18. He 
then passes over into Britain; 22. And lands his army with 
great difficulty, flie natives making a vigorous opposition; 
24. They are defeated at length, and send ambassadors to 
sue for peace ; 26. Caesar's fleet almost entirely ruined by a 
storm, which induces the Britons to revolt; 29. Their way 
of fighting from their chariots ; 30. Which disconcerts the 



LIBER IV. CAP. l. 91 

Romans at first; 31. But being again put to flight, they 
obtain peace ; 32. After which Caesar returns into Gaul ; 
33. And marching against the Morini, whom the hope of 
plunder tempted to fall upon some of his detached parties, 
obliges them to submit. 



1. Ea, quae secuta est, hyeme, qui fuit annus Cn. 
Pompeio, M. Crasso coss. Usipetes Germ an i et item 
Tenchtheri magna cum multitudine hominum flumen 
Rhenum transierunt, non longe a mari, quo Rhenus in- 
fluit. Causa transeundi fuit, quod ab Suevis complures 
annos exagitati bello premebantur et agricultura prohi- 
bebantur. Suevorum gens est longe maxima et bellico- 
sissima Germanorum omnium. Hi centum pagos ha- 
bere dicuntur, ex quibus quotannis singula millia arma- 
torum bellandi causa ex finibus educunt. Reliqui, qui 
domi manserint, se atque illos alunt. Hi rursus invi- 
cem anno post in armis sunt ; illi domi remanent. Sic 
neque agricultura, nee ratio atque usus belli, intermitti- 
tur. Sed privati ac separati agri apud eos nihil est; 
neque longius anno remanere uno in loco incolendi 1 
causa licet. Neque multum frumento, sed maximam 
partem 1 lacte atque pecore vivunt multumque sunt in 
venationibus : quae res et cibi genere et quotidiana ex- 
ercitatione et libertatevitee, (quod, a pueris nullo officio 
aut disciplina assuefacti, nihil omnino contra volunta- 
tem faciant,) et vires alit et immani corporum magnitu- 
dine homines 3 efficit. Atque in earn se consuetudinem 

1. Incolendi] I. e. ' Inhabiting,' 5, 7. 7, 25. Brant. See also Lam- 
absolutely. Caes. B. G. 1, 1. ' Qui bin. ad Lucr. 3. p. 297. ed. Fran* 
trans Rhenum incolunt,' 1,5. 2,3. cof." Davies. 

4, 20. Livy 1, 1. Qui inter mare 3. Immani corporum magnitudine 

Alpesque incolebant,' Sueton. Caes. homines] I.e. "'Praediti.' Ovid Met. 

25. Curt. 7, 6, 12. ' Qui super Bos- 2,639. ' Fit longo corpore serpens,' 

poron incolunt.' Phasdr. 2, 5. ' Tunica cirris depen- 

2. Maximam partem] I. e. "' Ma- dentibns,' where Burm. 6, 7. B. C. 
xima ex parte,' a frequent Grecisiu 3, 37. B. Afr. 40. * Corpora mirifica 
in Caesar. Below : ' Et reliquam specie amplitudineqne.' Nay, so 
partem hyemis se eorum copiis alu- the Mss. 6, 10. ' Sylvam ibi esse 
erunt :' 3, 12. ' Haec eo facilins inftnita magnitudine,' 6, 16. See 
magnam partem aestatis faciebant :' also B. C. 1, 64." Oudendokp. 



92 DE BELLO GALLICO. 

adduxerunt, ut locis frigidissirais, neque vestitus, prater 
pelles, habeant quicquam, (quarum propter exiguitatem 
magna est corporis pars aperta,) et laventur in flumini- 
bus. 

2. Mercatoribus est ad eos aditus magis eo, ut, quae 
bello ceperint, quibus vendant, habeant, quam quo 
ullara rem ad se importari desiderent : quinetiam ju- 
mentis, quibus maxirae Gallia delectatur, quaeque im- 
penso parant pretio, 4 Gerraani importatitiis non utun- 
tur : sed quae sunt apud eos nata, prava atque deformia, 
haec quotidiana exercitatione, summi ut sint laboris, 5 
efficiunt. Equestribus proeliis saepe ex equis desiliunt ac 
pedibus prceliantur ; equo.sque eodem remanere vestigio 
assuef'aciunt; ad quos .se celeriter, cum usus est, reci- 
piunt : neque eorum moribus turpius quicquam aut in- 
ertius habetur, quam ephippiis uti. Itaque ad quemvis 
numerum ephippiatorum equitum, quamvis pauci, adire 
audent. Vinum ad se omnino importari non sinunt, 
quod ea re ad laborem ferendum remollescere homines 
atque effceminari arbitrantur. 

3. Publice maximam putant esselaudem, quam latis- 
sime a suis flnibus vacare agros : hac re signiticari, 
magnum numerum civitatium suam vim sustinere non 
posse. Itaque una ex parte a Suevis circiter millia 
passuum dc agri vacare dicuntur. Ad alteram partem 
succedunt Ubii, (quorum fuit civitas ampla atque flo- 
rens, ut est captus Germanorum,) et paulo, quam sunt 
ejusdem generis, et ceteris humaniores, propterea quod 
Rhenum attingunt multumque ad eos mercatores venti- 
tant, et ipsi propter propinquitatem Gallicis sunt mo- 
ribus assuefacti. Hos cum Suevi, multis saepe bellis 
experti, propter amplitudinem gravitatemque civitatis, 6 



4. Impenso parant pretio] Livy 2, 9. ' (he scantiness of the population.' " 
• Salis qnoque vendendi arbitrimn, Dionys. Vossitjs. But Forct-llinus 
quia impenso pretio venibat in pub- understands, "Fortitiulo, vires, po- 
licum omni sumptu, ademtum pri- tentia, ex quibus finnitas nasci- 
vatis.' Cic. ad Att. 14, 12. tur," and tliis interpretation is de- 

5. Summi ut sint laboris] I. e. fended by humiliores infirmioresque, 
'Tbat thry may endure tbe greatest wbich are opposed to anipliludo gra- 
labor.' vitasque civitatis, tliougli it is true 

6. Gravitatemque civitatis] I. e. that the strength of a nation mainly 
" ' The populonsness of the conn- depends on the abundance of its 
try,' as humilitas elsewhere signifies population. 



LIBER IV. CAP. 5. 93 

finibus expellere non potuissent, tamen vectigales sibi 
fecerunt ac raulto humiliores infirmioresque redege- 
runt. 

4. In eadem causa fuerunt Usipetes et Tenchtheri, 
quos supra diximus, qui complures annos Suevorum 
vim sustinuerunt; ad extremum tamen, agris expulsi et 
multis Germanise locis triennium vagati, ad Rhenum 
pervenerunt: quas regiones Menapii incolebant, et ad 
utramque ripam fluminis agros, sedifieia, vicosquehabe- 
bant; sed tantae multitudinis aditu perterriti, ex bis ae- 
dificiis, quae trans flumen habuerant, demigraverant, et, 
cis Rhenum dispositis prgesidiis, Germanos transire pro- 
hibebant. Ill i, omnia experti, cum neque vi contendere 
propter inopiam navium, neque clam transire propter 
custodias Menapiorum possent, reverti se in suas sedes 
regionesque simulaverunt ; et tridui viam progress], 
rursus reverterunt,? atque, omni hoc itinere una nocte 
equitatu confecto, inscios inopinantesque Menapios op- 
presserqnt, qui, de Germanorum discessu per explora- 
tores certiores facti, sine metu trans Rhenum in suos 
vicos remigraverant. His interfectis, navibusque eorum 
occupatis, priusquam ea pars Menapiorum, quae citra 
Rhenum quieta in suis sedibus erat, certior fieret, flu- 
men transierunt, atque, omnibus eorum aedificiis occu- 
patis, reliquam partem hyemis se eorum copiis alue- 
runt. 

5. His de rebus Csesar certior factus, et infirmitatem 
Gallorum veritus, quod sunt in consiliis capiendis mo- 
biles et novis plerumque rebus student, nihil his com- 
mittendum existimavit. Est autem hoc Gallicae con- 
suetudinis, uti et viatores, etiam invitos, consistere co- 
gant, et, quod quisque eorum de quaque re audierit aut 
cognoverit, quaerant ; et mercatores in oppidis vulgus 
circumsistat, quibusque ex regionibus veniant, quasque 
ibi res cognoverint, pronuntiare cogant. His rumoribus 
atque auditionibns permoti, de summis saspe rebus 
consilia ineunt, quorum eos e vestigio s pcenitere necesse 



7. Rursus reverterunt] " It is a revocatus injuria?, ' c. 13." Davies. 

pleonasm not unfreqnent in the Ca?s. B. G. 7, 9. ' Rursus exerci- 

best writers. Curt. 3, 11, 14. 'Rnr- turn reducit.' 

sus in prcelinm redeunt ;' Petroiiins 8. E vestigio] " So extetnplo. 

Satir. c. 10. ' Rursus in memoriam Thus B. C. 2, 12. ' E vestigio diri- 



94 



DE BELLO GALLICO. 



est, cum incertis rumoribus serviant,? et plerique ad vo- 
luntatem eorum ficta respondeant. 

b\ Qua consuetudine cognita, Caesar, negraviori bello 
occurreret, 10 maturius quam consuerat ad exercitum 
proficiscitur. Eo cum venisset, ea, quae fore suspicatus 
erat, facta cognovit, missas legationcs a nonnullis civi- 
tatibus ad Germanos, invitatosque " eos, uti ab Rheno 
discederent ; omniaque quas postulassent, ab se fore 
parata. Qua spe adducti Germani latius jam vagaban- 
tur, et in fines Eburonum et Condrusorum, qui sunt 
Trevirorum clientes, pervenerant. Principibus Gallias 
evocatis, Caesar ea quas cognoverat di.ssimulanda sibi 
existimavit, eorumque animis permulsis et confirmatis, 
equitatuque imperato, bellum cum Germanis genere 
constituit. 

7. He frumentaria comparata equitibusque delectis, 
iter in ea loca facere ccepit, quibus in locis esse Germa- 
nos audiebat. A quibus cum paucorum dierum iter 
abesset, legati ab his venerunt, quorum haec fuitoratio: 
• Germanos neque priores Populo Romano bellum in- 
ferre, neque tamen recusare, si lacessantur, quin armis 
contendant; quod Germanorum consuetudo haec sit a 
majoribus tradita, quicumque bellum inferant, resistere, 
neque deprecari : haec tamen dicere, venisse invitos, 
ejectos domo. Si suam gratiam Romani velint, posse 
eis utiles esseamicos : vel sibi agros attribuant, vel pa- 



perentur,' 25. ' Qui non ex vesti- 
gio ad castra Corneliaua vela di- 
rexisset,' 26. ' Et e vestigio tem- 
poris primum agmen erat in con- 
spectti,' (or, as the Mss. and old 
Edd. have there, et vestigio without 
a prep., as in this passage the Ms. 
Duk. in ihe original hand, and the 
Ed. Veil.,) 8, 21. « E vestigio mi t tun t 
legatos.' But Bong. 1. Andin. 
Leid. and Voss. all, Egm. Lovan. 
and others with the Edd. Rom. and 
Inc. have, in vestigio. Cic. in Pison. 
9. ' Eodem in templo, eodem et 
loci vestigio et temporis;' Apul. 
Met. 6. p. 192. ed. Par. ■ In ipso 
vestigio ipsaque semita collapsam 
possidet ;' Ctes. B. G. 7, 25. ' Salu- 
tem in illo vestigio temporis posi- 
tam,' but B. C. 2, 7. ' Urbs eodem 



vestigio capta videretur.'" Ouden- 

DORP. 

9. Incerlis rumoribus serviant] I.e. 
" ' Have faith in them, and acton 
that presumption. The same phrase 
occurs in Platitns Trin. S, 2, 14. 
' Nee tuis depellor dictis, quin ni- 
mori serviam.' " Dames. 

10. Ne g-raciori bdlo occurreren 
I.e. " Ne in gravins bellum inci- 
derel." Oudendorp. 

11. Invitatos] I. e. " Promissisl 
or something of that sort, as we 
hive elsewhere iiuitari prada, 6, 
35. and similar expressions. ( elsus 
too p. 65. : ' Invitantes hortantes- 
(|iie nt a la?va Rheni abscederent, 
seqne inferrent in iutima Gallia, 
rum, nihil eis defuturinn omninin, 
qua? petissent.'" Gudendoup. 



LIBER IV. CAP. 9. 95 

tiantur eos tenere quos armis possederint. Sese unis 
Suevis concedere, quibus ne Dii quidem immortales 
pares esse possint: 11 reliquom quidem in terris esse ne- 
minem, quem non superare possint.' 

8. Ad base Caesar, quae visum est, respondit ; sed exi- 
tus fuit orationis : ' Sibi nullam cum his amicitiam esse 
posse, si in Gallia remanerent : neque verum esse, 13 qui 
suos fines tueri non potuerint, alienos occupare : neque 
ullos in Gallia vacare agros qui dari, tantae praesertim 
multitudini, sine injuria possint. Sed licere, si velint, 
in Ubiorum finibus considere, quorum sint legati apud 
se, et de Suevorum injuriis querantur, et a se auxilium 
petant : hoc se ab iis impetraturum.' 

9. Legati hasc se ad suos relaturos dixerunt, et, re 
deliberata, post diem tertium ad Ceesarem reversuros : 
interea ne propius se castra moveret, petierunt. Ne id 
quidem Caesar ab se impetrari posse dixit: cognoverat 
enim, magnam partem equitatus ab iis aliquot diebus 
ante praedandi frumentandique causa ad Ambivaritos 
trans Mosam missam. Hos expectari equites, atque 
ejus rei causa moram interponi, arbitrabatur. 

12. Quibus ne Dii quidem immor- received into the nnmbpr of the 

tales pares esse possint] " An old and gods, to be weaker than men, while 

boastful form of expression. So they believed them to be gods." 

heroes are called in Homer curideot. Davies. 

Thus, ' Tydidem superis parent.' " 13. Neque verum esse] " Verum 

Dionys. Vossius. 'Avrideos is ap- here denotes 'what is just or right.' 

plied by Hompr to heroes of super- Horace Sat. 2, 3. ' An quaecnmqne 

human and godlike strength and facit Maecenas, te qnoque verum 

courage, and to men, who possess est?' Episf.1,7. ' Metiri se quem- 

some quality, mental or corporeal, que suo modulo ac pede verum est.' 

in a pre-eminent degree, exceeding What Caesar here calls von verum, 

the usual powers of humanity, and the Germans in their reply call non 

manifesting divine energy. " In aquum: ' Si se invito, Germanos in 

like manner Ca?sar in Orat. ap. Galliam transire, non a;qnum exis- 

Auctorem de B. Hisp. 42. : 'An me timaret, cur sui quidquam esse im- 

delefo non animadvertebatis decern perii, ant pote-*tatis trans Rhenum 

habere legiones popnlum Roma- postulated i ' Cicero pro Domo, ac- 

num, qua? non solum vobis obsis- cording to Mss., ' Qui negas esse 

tere, sed etiam coelum dirnere pos- verum, (vulg. juris) nlli rei extra 

sent?' Homerintroducesevengods ordinem praefici.' Brant. SeeJ.F. 

( as conquered and wounded by men ; Gronov. ad Liv. 3, 43. and ad Se- 

on which account Plato de Rep. 2. nee. de Ira 2, 29." Davies. See 

p. 530. reprehends him. See also Drakenb. and others ad Liv. 2, 

Lucian Jov. Trag. 2, 139. Thus 48. « Verum esse habere eos, quo- 

the Pagans, impelled by a twofold rum sanguine ac sudore partus 

fury, inappropriately represented sit.'" Oudendorp. 
those, whom they had impiously 



96 DE BELLO GALLICO. 

10. Mosa profluit ex monte Vosego, 14 qui est in fini- 
bus Lingonurn, et, parte quadam ex Rheno recepta, quae 
appellatur Vahalis, insulamque efficit Batavorum, in 
Oceanum inflait ; nequelongius ab Oceano millibus pas- 
suum lxxx in Rhenum transit. Rhenus autem oritur ex 
Lepontiis, qui Alpes incolunt, et longo spatio per fines 
Nantuatium, Helvetiorum, Sequanorum, Mediomatrico- 
rura, Tribucorum, Trevirorum citatus fertur; et, ubi 
Oceano appropinquat, 15 in plures diffluit partes, multis 
ingentibusque insulis effectis, quarum pars magna a feris 
barbarisque nationibus incolitur, (ex quibus sunt, qui 
piscibus atque ovis avium vivere existimantur,) multis- 
que capitibus in Oceanum influit. 

11. Caesar cum ab hoste non amplius passuum xn 
millibus abesset, ut erat constitutum, ad eum legati re- 
vertuntur : qui, in itinere congressi, magnopere, ne lon- 
gius progrederetur, orabant. Cum id non impetrassent, 
petebant, uti ad eos equites, qui agmen antecessissent, 
praemitteret, eosque pugna prohiberet; sibique uti po- 
testatem faceret, in Ubios legatos mittendi : quorum si 
Principes ac senalus sibi jurejurando fidem fecissent, ea 
conditione, quae a Coesare ferretur, se usuros ostende- 
bant: ad has res conflciendas sibi tridni spatium daret. 
Haec omnia Caesar eodem illo pertinere arbitrabatur, ut, 
tridui mora interposita, equites eorum, qui abessent, 
reverterentur : tamen sese non longius millibus passuum 
quatuor aquationis causa processurum eo die dixit: hue 
postero die quam frequentissimi convenirent, ut de eo- 
rum postulatis cognosceret. Interim ad praefectos, qui 
cum omni equitatu antecesserant, mittit, qui nuntiarent, 
ne hostes prcelio lacesserent, et, si ipsi lacesserentur, 



14. Ex monte Vosego'] Lucan 1, where the Ms. Voss. 1. exhibits 
397. ' Castraque, quae Vogesi enr- muni Hones. Anctor B. Hisp. 6. 
vam super ardua rupem Furnaces ' Fluminis ripas appropinquai)te«,' 
pictis cohibebant Lingonas armis.' so the Mss. ; 30. * Iniquuni locum 
Gud. ad Inscriptt. Gruf. p. 94. appropinquassent,'so Lei<l. 1. Tims 
n. 10." Oudendorp. propinquare, proximare w'nh an ac- 
ts. Oceano appropinquat] " The cus. in other writers. See Misc. 
Membrana? Andinae andOxonienses Obs. ad Aptil. Met. 2. p. 248. ' Ri- 
exliibit oceanum, a lection which de- pain proximamns.' In Caps. B. C. 
serves notice, thotigh our Author 2,44. we have, 'Naves ndnare.'" 
often uses the dative. B. G. 7, S2. Oudendorp. 
' Munitionibus appropinqnarent, ' 



LIBER IV. CAP. 12. 



97 



sustinerent, quoad ipse cum exercitu propius acces- 
sisset. 

12. At hostes, ubi primum nostros equites conspexe- 
runt, quorum erat quinque millium numerus, cum ipsi 
non amplius l6 dccc equites haberent, quod ii, qui fru- 
mentandi causa ierant trans Mosam, nondum redierant, 
nihil timentibus nostris, quod legati eorum paulo ante a 
Coesare discesserant, atque is dies induciis erat ab eis 
petitus, impetu facto, celeriter nostros perturbaverunt. 
Rursus resistentibus nostris, consuetudine sua ad pedes 
desiluerunt, subfossisque equis compluribusque nostris 
dejectis, reliquos in fugam conjecerunt, atque ita perter- 
ritos egerunt, ut non prius fuga desisterent, quara in 
conspectum agminis nostri venissent.' 7 In eo prcelio 
ex equitibus nostris interficiuntur quatuor et septua- 
ginta, in his vir fortissimus, Piso, Aquitanus, amplissimo 
genere natus, cujus avus in civitate sua regnum obti- 
nuerat, amicus ab Senatu nostro appellatus. Hie cum 
fratri intercluso ab hostibus auxilium ferret, ilium ex 
periculo eripuit : ipse equo vulnerato dejectus, quoad 



16. Cum ipsinon amplius] "It might 
be matter of wonder that such a 
handful of Germans attacked so 
large a body of Romans, unless 
Caesar had explained the reason, 4, 
2. : ' Neque eorum moribus tnr- 
pius quidquam aut inertias habetur, 
quam epbippiis uti; itaque ad quern, 
vis numerum ephippiatorum equi- 
tuni, quamvis panci, adire audeant.' 
It is well known that the Romans 
used saddles. See Hier. Magius 
Misc. 2, 14." Davies. 

17. In conspectum agminis nostri 
venissent] " The Mss.Reg. and Voss. 
exhibit in conspectu, which is the 
true lection ; for thus Caesar very 
often writes, 7, 45. 8, 7. 19. 22. 23. 
B. C 2, 27. 32. : not because mo- 
tion to a place can be properly ex- 
pressed in the ablative, as Gram- 
marians say, but because in con- 
spectu venire signifies ' to come into 
that place, where you can stand 
forsooth, or walk, or fight in con- 
spectu ;" [' to come in sight ' is an 
equivalent English expression, in- 

Ccesar. 



stead of ' to come into sight.'] " So 
Caes. venire (et considere) in cas- 
tris : see above 2, 17. Cic. venire in 
Senatu, that is, ' among the Sena- 
tors,' or venire (et considere) in Se- 
natu. Hirt. B. Afr. 36. ' Oppido, 
in quo — comportata fuerant,' that 
is, 'in quo reposita erant — quae 
comportata fueiant;' and in the. 
same place, ' In quod ' (Mrs. 51(0) 
' Juba frnmentum comportaverat.' 
So in the Poet, ' pilam projecit in 
herba,' that is, not simply ' projecit 
in terrain,' (as Grammarians inter- 
pret,) but so ' in terrain motu obli- 
quo projecit,' that it was after- 
wards ' in herba provolveretur.' 
Pliny 2, 103. ' In Picenolacn' (in 
aquam) * dejectnm.' See also Caes. 
B. C. 1,22. 2,2." Dr. S.Clarke. 
Such expressions involve the dou- 
ble notion of ' coming to or into a 
place,' and of becoming stationary 
in a place, which you have reached.' 
Hence we have in Greek, ehai or 
vapeivcu eh, «rl r6irov rivd : see my 
edition of Xenoph. Cyrop. 181. 



58 DE BELLO GALLICO. 

potuit, fortissime restilit. Cum circumventus, multis 
vulneribus acceptis, cecidisset, atque id frater, qui jam 
proelio excesserat, procul animum adverdsset, incitato 
equo se hostibus obtulit atque interfectus est. 

13. Hoc facto proelio, Caesar neque jam sibi legatos 
audiendos, neque conditiones accipiendas arbitrabatur 
ab his, qui per dolum atque insidias, petita pace, ultro 
bellum intulissent : expectare vero, dum hostium copiae 
augerentur equitatusque reverteretur, summae dementias 
esse judicabat ; et, cognita Gallorum infirmitate, quan- 
tum jam apud eos hostes uno proelio auctoritatis essent 
consecuti, sentiebat : quibus ad consilia capienda nihil 
spatii dandum existimabat. His constitutis rebus, et 
consilio cum legatis et queestore communicato, ne quem 
diem pugnae praetermitteret, opportunissima res accidit, 
quod postridie ejus diei mane, eadem et perfidia et si- 
mulatione usi Germani, frequentes, omnibus principibus 
majoribusque natu adhibitis, ad eum in castra venerunt; 
simul, ut dicebatur, sui purgandi causa, quod contra, 
atque esset dictum et ipsi petissent, prcelium pridie 
commisissent ; simul ut, si quid possent, 18 de induciis 
fallendo impetrarent. Quos sibi Caesar oblatos gavisus, 
illos retineri jussit ; ipse omnes copias castris eduxit, 
equitatumque, quod recenti proelio pertervitum esse exis- 
timabat, agmen subsequi jussit. 

14. Acie triplici instituta et celeriter vill millium 
itinere confecto, prius ad hostium castra pervenit, quam, 
quid ageretur, Germani sentire possent. Qui, omnibus 
rebus subito perterriti, et celeritate adventus nostri et 
discessu suorum, neque consilii habendi neque arma 
capiendi spatio dato, perturbantur, copiasne adversus 
hostem educere, an castra defendere, an i'uga salutem 
petere, praestaret. Quorum timor cum fremiti] et con- 
cursu significaretur, milites nostri, pristini diei '9 pertidia 

18. Simul, nt dicebatur, — simul ut, 19. Pristini diei] I.e. Pridiuni, 

si quid possent] "Quiutil. Inst. Orat. 'the preceding.' Cic. de Oral. 1, 

Praef. ' Simul nt pleniori obsequio S. ' Ibi nt ex pristino srrmone re- 

demererer amantissimos mei, simul laxarentnr aiiimi omnium, sob-bat 

ne vnlgarem viam ingressns, alienis Cotta narrare.' " Curt. 8, 4, 2. 

deinuin vestigiis insisterem.' See ' Primus dies quietum iter pra?bnit, 

also Curt. 4, 10,2." Davies. "Con- prnximns ei nondum qnidem j.rn- 

sult Burm. ad Veil. 2, 4,4. 'Simul cellosus et tristis, obscnrior tamen 

exitiali hairsto spiritu, simul incbi'O pristine' Macrob. Sat. 1,4. ' Di» 

suo.'" Ouuendorp. pristine eodem modo dicebatur, quod 



LIBER IV. CAP. 16. 99 

incitati, in castra irruperunt. Quorum qui celeriter 
arma capere potuerunt, paulisper nostris restiterunt 
atque inter carros impedimentaque proelium commise- 
runt : at reliqua multitude puerorum mulierumque, (nam 
cum omnibus suis domo excesserant Rhenumque trans- 
ierant,) passim fugere ccepit ; ad quos consectandos 
Caesar equitatum misit. 

15. Germani, post tergum clamore audito, cum suos 
interfici viderent, armis abjectis signisque militaribus 
relictis, se ex castris ejecerunt : et, cum ad coniiuentem 
Mosas et Rheni pervenissent, reliqua fuga desperata, 
magno numero intertecto, reliqui se in flumen praecipi- 
taverunt, atque ibi timore, lassitudine, vi fluminis op- 
pressi perierunt. Nostri ad unum omnes incolumes, 
perpaucis vulneratis, ex tanti belli timore, cum hostium 
numerus capitum cdxxx millium fuisset, se in castra 
receperunt. Caesar his, quos in castris retinuerat, dis- 
cedendi potestatem fecit : illi supplicia cruciatusque 
Gallorum veriti, quorum agios vexaverant, remanere se 
apud eum velle dixerunt. His Caesar libertatem con- 
cessit. 

16. Germanico bello confecto, multis de causis Caesar 
statuit, sibi Rhenum esse transeundum : quarum ilia 
fuit justissima, quod, cum videret, Germanos tarn facile 
impelli, ut in Galliam venirent, suis quoque rebus eos 
timere voluit, cum intelligerent, et posse et audere Po- 
puli Romani exercitum Rhenum transire. Accessit 
etiam, quod ilia pars equitatus Usipetum et Tench- 
therorum, quam supra commemoravi, preedandi frumen- 
tandique causa Mosam transisse, neque prcelio inter- 
fuisse, post fugam suorum se trans Rhenum in fines 
Sigambrorum receperat seque cum iis conjunxerat. Ad 
quos cum Caesar nuntios misisset, qui postularent, eos, 
qui sibi Galliasque bellum intulissent, sibi dederent, 
responderunt : * Populi Romani imperium Rhenum fi- 
nire : si, se invito Germanos in Galliam transire non 
aequum existimaret, cur sui quicquam esse imperii aut 
potestatis trans Rhenum postularet?' Ubii autem, qui 

significabat die pristino, id est pri- Gell. N. A. 10,24. Sueton, Aug. 

ore ; quod nunc pridie dicitur, con- 94. * Somnium pristinae noctis fa- 

verso compositionis ordine, quasi miliaiibns forte narrabat.' C<es. 

pristino die.' This is taken from B. C. 1, 74." Davies. 



100 DE BELLO GALLICO. 

uni exTransrhenanis ad Caesarem legatos miserant, ami- 
citiam fecerant, obsides dederant, magnopere orabant, 
' ut sibi auxilium ferret, quod graviter ab Suevis preme- 
rentur; vel, si id facere occupationibus reipublicae pro- 
hiberetur, exercitum modo Rhenura transportaret : id 
sibi ad auxilium spemque reliqui temporis satis futu- 
rum : tantum esse noraen atque opinionera ejus exer- 
citus, Ariovisto pulso et hoc novissimo proelio facto, 
etiam ad ultimas Germanorum nationes, uti opinione et 
amicitia Populi Romani tuti esse possint. Navium 
magnam copiam ad transportandura exercitum pollice- 
bantur.' 

17. Ceesar his de causis, quas commemoravi, Rhe- 
num transire decreverat ; sed navibus transire, neque 
satis tutum esse arbitrabatur, neque suae neque Populi 
Romani dignitatis esse statuebat. Itaque, etsi summa 
diflScultas faciendi pontis proponebatur propter latitu- 
dinem, rapiditatem, altitudinemque fluminis, tamen id 
sibi contendendum, aut aliter non transducendum exer- 
citum, existimabat. Rationem pontis hanc instituit. 
Tigna bina sesquipedalia, 20 paulum ab imo praeacuta, 
dimensa ad altitudinem fluminis, intervallo pedum duo- 
rum inter se jungebat. Haec cum machinationibus im- 
missa in flumen deflxerat, fistucisque adegerat, non sub- 
licae modo directa ad perpendiculum, sed prona ac fas- 
tigata, ut secundum naturam fluminis procumberent : 
iis item contraria bina, ad eundem modum juncta, inter- 
vallo pedum quadragenum, ab inferiore parte, 21 contra 
vim atque impetum fluminis conversa statuebat. Haec 
utraque insuper bipedalibus trabibus immissis, quantum 
eorum tignorum junctura distabat, binis utrimque fibulis 
ab extrema parte, distinebantur : " quibus disclusis at- 



20. Sesquipedalia] I. e. " Sesqni- Lupus, longeque inferior aguns,' 
pedali crassinuline, as all think, that is, nearer lo the mouth of the 
Hier. Magius 4, 20." Davies. river." Davies. "These beams 

21. Ab inferiore parte] I.e. "Flu- lay, on I he lower part of the ri- 
minis, as I think, though J. Lips, ver, prone adversus flumen, as those 
Poliorc. 2. fin. thought otherwise, others, on the upper part of the 
So Caps. B. G. 1, 1. ' Pertinent ad river, lay prone secundum flumen." 
inferiorem partem fluminis Rheni.' Oudendorp. 

.So also Phaedr. 1, 1, 3. speaking of 22. Distinebantur'] " Hotomann 

the wolf and the lamb, which came seems to have explained the pas- 

to the same river, ' superior stabat sage well: 'Quod bipedalis trabs 



LIBER IV. CAP. 17. 



101 



"« £ ' 




102 DE BELLO GALLICO. 

que in contrariam partem revinctis, tanla erat operis 
firraitudo atque ea rerum natura, ut, quo major vis aquae 
se incitavisset, hoc arctius illigata tenerentur. Haec 
directa materie 2 * injecta contexebantur et longuriis cra- 
tibusque consternebantur : ac nihilo secius sublicae 24 et 
ad inferiorem partem fluminis oblique agebantur, quae, 
pro pariete subjectae et cum omni opere conjuactae, vim 
fluminis exciperent : et aliae item supra pontem medio- 
cri spatio, ut, si arborum trunci sive naves dejiciendi 
operis essent a barbaris missae, his defensoribus earum 
rerum vis minueretur, neu ponti nocerent. 

J 8. Diebus decern, quibus materia coepta erat com- 
portari, omni opere effecto, exercitus transducitur. Cae- 
sar, ad utramque partem pontis firmo praesidio relicto, 
in fines Sigambrorum contendit. Interim a compluribus 
civitatibus ad eum legati veniunt, quibus pacem atque 
amicitiam petentibus liberaliter respondit obsidesque 
ad se adduci jubet. At Sigambri ex eo tempore quo 
pons institui coeptus est, fuga comparata, hortantibus 
iis quos ex Tenchtheris atque Usipetibus apud se ha- 
bebant, finibus suis excesserant, suaque omnia exporta- 
verant, seque in solitudinem ac silvas abdiderant. 2 * 

19. Caesar, paucos dies in eorum finibus moratus, 
omnibus vicis aedificiisque incensis, frumentisque suc- 
cisis, se in fines Ubiorum recepit ; atque iis auxilium 

utroque sno cavo contraria tigna abdiderant] " Bon?., all the Voss., 

distinebat,' i. e. ' utrique iiicum- Egm. Gottorp. Leid. 3. Scalig. 

bens quodammodopropellebat.' For Oxon. and Ursin. with the Edd. 

these planks were inserted in the Inc. Beroald. Steph. Strad. and 

beams on both parts of the river." others, and that of Clarke, exhibit 

Oudendorp. in silvis. Yet 1 rashly change no- 

23. Hcec directa materiel " Ac- thing. The phrase in sihas abdere 
cording to the length of the bridge." occurs in 5, 3. It is the same as 
Clarke. intra silvas, elsewhere employed by 

24. Sublicce] " Ca?sar placed the Catsar." Oudendorp. The more 
sublicce at the lower part of the exquisite, and therefore the more 
river, and against the impulse of probable, reading is in silvis; but 
the waters, lest the bridge should it matters little whether the ablative 
be driven to the other side, which or the accus. be used, as the one, 
might have happened from the vio- in silvas abdere, implies ' going into 
lence of the current. The dcfensores the woods for the purpose of con- 
were merely stakes fixed above the cealing themselves in the woods,' 
bridge, to prevent the trees, thrown and the other, in silvis abdere, im- 
into the river, from reaching the plies ' concealment in the woods,' 
bridge." Dionys. Voss. and involves the notion of ' going 

25. Seque in solitudinem ac silvas thither for the purpose.' 



LIBER IV. CAP. 20. 103 

suum pollicitus, si ab Suevis premerentur, haec ab iis 
cognovit : Suevos, posteaquam per exploratores pon- 
tem fieri comperissent, more suo concilio habito, nuntios 
in omnes partes dimisisse, uti de oppidis demigrarent, 
liberos, uxores, suaque omnia in silvas deponerent, 
atque omnes qui arma ferre possent unum in locum con- 
venirent : hunc esse delectum medium fere regionum ea- 
rum quas Suevi obtinerent: hie Romanorum adventum 
expectare atque ibi decertare constituisse. Quod ubi 
Caesar comperit, omnibus his rebus confectis, quarum 
rerum causa transducere exercitum constituerat, ut 
Germanis metum injiceret, utSigambros ulcisceretur, ut 
Ubios obsidione liberaret, diebus omnino x et vin trans 
Rhenum consumtis, satis et ad laudem et ad utilitatem 
profectum 26 arbitratus, se in Galliam recepit, pontem- 
que rescidit. 

20. Exigua parte aestatis reliqua, Caesar, etsi in his 
locis, quod omnis Gallia ad septentriones vergit, maturae 
sunt hyemes, tamen in Britanniam proficisci contendit, 
quod omnibus fere Gallicis bellis hostibus nostris inde 
subministrata auxilia inteiligebat : et, si tempus anni ad 
belluni gerendum deficeret, tamen magno sibi usui 2 ? fore 
arbitrabatur, si modo insulam adisset, 28 genus hominum 
perspexisset, loca, portus, aditus cognovisset : quas om- 
nia fere Gallis erant incognita. Neque enim temere prae- 
ter mercatores illo adit quisquam, neque iis ipsis quic- 
quam, praeter oram maritimam atque eas regiones quae 
sunt contra Gallias, notum est. Itaque, evocatis ad se 
undique mercatoribus, neque quanta esset insulas magni- 



26. Profectum] "Ovid Art. Am. 2, mnltnni profici.' See Drakenb. ad 

589. 'Hoc tibi profectum, Vul- Liv. 3, 61, 12." Oudendorp. 

cane,' according to the emendation 27. Magno sibi usui] " Usus here 

of N. Heinsius; Liv. 3, 14. 'Ibi denotes ' utility.' So elsewhere, and 

plurimum profectum est ;' 31, 6. B. C. 2, 8. ' Inventum est magno 

'Satis ad ntrnmque profectum ra- esse usui posse, si haec esset in al- 

tus ;' Caes.B. G. 7, 65. 'Ad reliqui titudinem turris elata.' In the same 

temporis pacem parum profici,' B. way Corn. Severus in ^Etna v. 260. 

C. 1,24. ' Neque idem prorici longo ' Calient rure manus, glebarum 

itineris spatio, ac si coram discep- usnm exueriuntnr.' " Davies. 

tetur,' as we ought to read from 28. Si modo insulam adisset] "He 

the Mss., 3, 15. ' Profecium aliqnid calls Britain an island from com - 

existimabant,' 59. 'Nihil profici mon rumour ; for that such was the 

equitatu;' B. Alex. 3. 'Neque case, was not discovered till long 

quidquam profectum,' and, ' Neque after the time of Caesar." Davies.* 



104 DE BELLO GALLICO. 

tudo, neque quas aut quantae nationes incolerent, neque 
quern usura belli haberent, aut quibus institutis uteren- 
tur, neque qui essent ad majorum navium multitudinem 
idonei portus, reperire poterat. 

21. Ad haec cognoscenda, priusquam periculura face- 
ret, idoneum esse arbitratus C. Volusenum, cum navi 
longa prsemittit. Huic raandat, uli, exploratis omnibus 
rebus, ad se quamprimum revertatur : ipse cum omni- 
bus copiis in Morinos proficiscitur, quod inde erat bre- 
vissimus in Britanniam transjectus. Hue naves undique 
ex tinitimis regionibus et, quam superiore restate ad Ve- 
neticum bellum fecerat, classem jubet convenire. Inte- 
rim, consilio ejus cognito et per mercatores perlato ad 
Britannos, a compluribus ejus insulae civitatibus ad cum 
legati veniunt, qui polliceantur obsides dare atque irh- 
perio populi Romani obtemperare. 29 Quibus auditis 
liberaliter pollicitus, hortatusque ut in ea sententia per- 
manerent, eos domum remittit et cum bis unaCommium, 
quern ipse, Atrebatibus superatis, regem ibi constitue- 
rat, cujus et virtutem et consilium probabat, et quern 
sibi fidelem arbitrabatur, cujusque auctoritas in iis re- 
gionibus magni habebatur, 50 mittit. Huic imperat, quas 
possit adeat civitates, horteturque ut Populi Romani 
iidem sequantur; seque celeriter eo venturum nunliet. 
Volusenus, perspectis regionibus, quantum ei facultatis 
dari potuit, qui navi egredi ac se barbaris committere 
non auderet, quinto die ad Caesarem revertitur; quosque 
ibi perspexisset renuntiat. 

22. Dura in his locis Caesar navium parandarum 
causa moratur, ex magna parte Morinorum ad eum 
legati venerunt, qui se de superioris temporis consilio 



29. Obsides dare alque imperio critics suspect this mode of expres- 

pnpuli Romani obtemperare] " I.e. sion ; but tbe examples, whirh liave 

daturas et obtemperaturos : 2, 32. been adduced, sufficiently refute 

' Illi se, quaj imperarentur, facere them." Davies. Caps. B. G. 6 9. 

dixerunt;' 7, 14. 'Necessario dis- 'Si amplius obsidum velit, dare 

persos liostes ex aedificiis petere.' pollicentur.' See the notes ad 2 

Cjacconius. So also Terence 32.7,36. 

i'horm. 3, 2, 4G. ' Cras mane ar- 30. Magni habebatur] " Magni 

gentura mihi miles dare se dixit ;' cestimare, put are, esse, ate well- 

Swlpicius Severus Hist. Sacr. 1, 25. known phrases; and so too habere. 

' Ille vero abnuere se, infraetis suo- Cic. in Verr., ap. G. J. Voss. de 

nun viribus, cum ipse minimus es- Constr. 29. ' Quahti auctoritas 

set, tantum opus suscipere.' Some ejus habeietur.' " Oudendorp. 



LIBER IV. CAP. 23. 105 

excusarent, quod homines barbari et nostrae consuetu- 
dinis imperiti JI bellum Populo Romano fecissent, seque 
ea, quas imperasset, facturos pollicerentur. Hoc sibi 
satis opportune Csesar accidisse arbitratus, quod neqtie 
post tergum hostem relinquere volebat, neque belli ge- 
rendi propter anni tempus facultatem habebat, neque 
has tantularum rerum occupationes sibi Britanniae an- 
teponendas judicabat, magnum his obsidum numerum 
imperat. Quibus adductis, eos in fidem recepit. Na- 
vibus circiter lxxx onerariis coactis contractisque, 
quot satis esse ad duas transportandas legiones exis- 
timabat, quicquid praaterea navium longarum 31 habe- 
bat, quaestori, legatis, praefectisque distribuit. Hue ac- 
cedebant xvm onerarige naves, quae ex eo loco ab mil- 
libus passuum vm vento tenebantur, quo minus in 
eundem portum pervenire possent. Has equitibus dis- 
tribuit; reliquum exercitum Q. Titurio Sabino et L. 
Aurunculeio Cottae, legatis, in Menapios atque in eos 
pagos Morinorum, ab quibus ad eum legati non vene- 
rant, deducendum dedit. P. Sulpitium Rufum, legatum, 
cum eo praesidio quod satis esse arbitrabatur, portum 
tenere jussit. 

23. His constitutis rebus, nactus idoneam ad navi- 
gandum tempestatem, tertia fere vigilia solvit, 35 equites- 
que in ulteriorem portum progredi et naves conscendere 
et se sequi jussit : a quibus cum id paulo tardius es- 
set administratum, ipse hora diei circiter quarta cum 
primis navibus Britanniam attigit, atque ibi in omni- 
bus collibus expositas hostium copias armatas con- 
spexit. Cujus loci haec erat natura : adeo montibus 
angustis mare continebatur, uti ex locis superioribus in 
littus telum adjici posset. Hunc ad egrediendum nequa- 



31. Nostra consuetudinis imperiti] too say puitpa. irXola in the former 
" Ignorant that the Roman people sense. See J. A. Bosins ad C. Ne- 
not only exercised humanity to- pot. Themist. 2, 5. and Jo. Schef- 
wards those who had surrendered, fer Mil. Nav. 2, 2." Davies. 

but were accustomed to protect 33. Solvit] I. e. Solvit naves, as 

them against the aggression of B. C. 1, 28. 3, 6. 14. 26. and often ; 

neighbouring states." Davies. but the ellipse, as in this place, 

32. Navium Ion garum] ''He so occurs in B. G. 5, 23. 'Secunda 
calls any ships of war, distinguish- cum solvisset vigilia.' See ad 7, 
ing them from the naves oner aria, or 85. 

'ships of burden:' so the Greeks 



106 



DE BELLO GALLICO. 



quam idoneum arbitratus locum, dura reliquae naves eo 
convenient, ad horam nonara in anchoris expectavit. 
Interim legatis tribunisque militum convocatis, et quae ex 
Voluseno cognosset, et quas fieri vellet, ostendit, mo- 
nuitque, (ut rei militaris ratio, maxime ut maritimse res 
postularent, ut quae celerem atque instabilcm motum 
haberent,) ad nutum et ad tempus omnes res ab iis 
administrarentur. His dimissis, et ventum et eestura 
uno tempore n actus secundum, dato signo et sublatis 
anchoris, circiter millia passuum vn ab eo loco pro- 
gresses, aperto ac piano littore naves constituit. 

24. At barbari, consilio Romanorum cognito, pra3- 
misso equitatu et essedariis J + q U0 plerumque genere in 
prceliis uti consuerunt, reliquis copiis subsecuti, nostros 
navibus egredi prohibebant. Erat ob has causas sum- 
rna difficultas, quod naves propter magnitudincm, nisi 
in alto, constitui non poterant; militibus autem, ignotis 
locis, impeditis manibus, magno et gravi armorum onere 
oppressis, simul et de navibus desiliendum et in fluc- 
tibus consistendum et cum hostibus erat pugnandum : 
cum illi aut ex arido, aut paululum in aquam pro- 
gressi, omnibus membris expediti, notissimis locis au- 
dacter tela conjicerent et equos insuefactos incitarent. 



34. Essedariis] " Essedum is a 
Gallic word, as the ancients inform 
us. Glossae vett.: 'Adseda, sella 
quadrijugis.' Is essedum, then, a 
Latin woul ab assidendo vel insiden- 
do? If we believe Servius, the es- 
seda were invented in Belgium, and 
hence Virg. G. 3. ' Belgica vel 
nio'li melius feret eaaeda collo,' 
where Servius says: ' Gallicana ve- 
hicula; nam Belgae civitas est Gal- 
lia?, in qua hojuscemodi vehicnli 
repertus est usus.' Jornandes de 
Rebus Geticis c. 2. pronounces the 
word to be British, winch is nearly 
the same as if you said Gallic: — 
' Bellnm sennit (Biitanni) non tan- 
tum equitatu vel pedite, vermn bi- 
gis, cnrribusqiie falcatis; quo« mo- 
re vulgari esseda vocant.' He is 
mistaken unless essedum and cociuus 
aie the same. For Mela, from 
whom Jornandes took most of this 
information, says expressly 3, 2. 



'Dimicant non equitatu modo, ant 
pedite, verum et bigis et curribuBJ 
Gallice armati. Covinos vocant, 
quorum falcatis axibus utunttir.' 
Pinciauns for pedite proposed pe- 
ditatu, but unnecessarily, as, even 
if I am silent, Jornandes will show. 
But I have often wondered that 
Ca?sar, throughout these Commen- 
taries, has made no mention of the 
Gallic or British falcati cunus. 
Hence I fully believe in the pro- 
priety of the remark formerly made 
by Asinius Pollio, that Caesar would 
have most probably altered many 
passages, if he had lived longer; 
more particularly as FrontinusStrn 
tegeni. 2,3. expressly says : ' C. Ca>- 
sarGallorum falcatas quadrigaa ea- 
dem raiione palis defixis excepitj 
inhibnitqne.' We ran scarcely 
doubt that these words were take! 
from the Ephemerides of Civsar." 
Dionvs. Vossils. 



LIBER IV. CAP. 26. 107 

Quibus rebus nostri perterriti, atque hujus omnino 
generis pugnce imperiti, non eadem alacritate ac stu- 
dio, quo in pedestribus uti proeliis consueverant, ute- 
pantur." 

25. Quod ubi Csesar animum advertit, naves longas, 
quarum et species erat barbaris inusitatior et motus ad 
usum expeditior, paulum removeri ab onerariis navibus 
et remis incilari et ad latus apertum hostiura consti- 
tui, atque inde fundis, sagittis, toruientis, hostes pro- 
pelli ac subraoveri jussit: quae res magno usui nostris 
i'uit. Nam et navium figura et temorum motu et inusi- 
tato genere tormentorum permoti barbari constiterunt, 
ac paulum modo pedem retulerunt. Atque nostris mili- 
tibus cunctantibus, maxime propter altitudinem maris, 
qui decimae legionis aquilam ferebat, contestatus Deos, 
ut ea res legioni feliciter eveniret : 'Desilite,' inquit, 
'. commilitones, nisi vultis aquilam hostibus prodere : 
ego certe meum reipublicae atque imperatori officium 
praestitero.' Hoc cum magna voce dixisset, ex navi se 
projecit atque in hostes aquilam ferre ccepit. Turn nostri, 
cohortati inter se, ne tantum dedecus* 6 admitteretur, 
universi ex navi desiluerunt : hos item ex proximis pri- 
mis navibus cum conspexissent, subsecuti hostibus ap- 
propinquarunt. 

26. Pagnatum est ab utrisque acriter ; nostri tamen, 
quod neque ordines servare, neque nrmiter insistere, 
neque signa subsequi poterant, atque alius alia ex navi, 
quibuscumque signis occurrerat, se aggregabat, magno 
opere perturbabantur. Hostes vero, notis omnibus va- 



35. Utebantur] " This is not ob- 'Auctoritate niti,' 35. « Vi niteba- 

jectionable, because Caesar fre- tur.' Ciacconiiis restores it to B. 

fluently so repeats a verb, and Ci- Alex. 58. There is the same vatia- 

acconios does ill in ejecting uti. tion in Nepos Phoc. 3. In Cass. 

But the Oxford Ms. here exhibits a B. G. 1, 13. we have, ' Insidiis ni- 

reading of no less elegance, niteban- terentnr.' On the contrary in 

tur. See 7, 63. B. C. 1, 35. ' Ta- Apnl. Met. 3. p. 43. we must write 

men virtute et patientia niteban- on the authority of a Ms., consulted 

tur;' Val. Max. 3,2,23. 'Siimmo by me, * Violentia utitur,' not ni- 

stndio ad id capiendum niteretnr,' iitur, asScioppins Snsp.Lect. 3,16. 

where see Vorst.; 8, 6. 'Forum had formerly conjectured." Ouden. 

sumnio studio nitebat nr;' B. Alex. 36. Tantum declecus] "To aban- 

20. ' Animo nixi ;' B. C. 2, 6. ' Ce- don their eagles or standards, was 

leritate navis enisus est,' w!«ere accounted the greatest dishonor, 

many Mss. exhibit usus. There is See J. Lips. Mil. Rom. 4, 5." Da- 

the same confusion in B. C. 3, 43. vies. 



108 DE BELLO GALLICO. 

dis, ubi ex littore aliquos singulares ex navi egredientes 
conspexerant, incitatis equis impeditos adoriebantur : 
plures paucos circumsistebant : alii ab latere aperto in 
universos tela conjiciebant. Quod cum animum adver- 
tisset Caesar, scaphas longarum navium, item specula- 
toria navigia militibus compleri jussit, et, quos laboran- 
tes conspexerat, iis subsidia submittebat. Nostri, simul 
in arido constiterunt, suis omnibus consecutis, in hostes 
impetum fecerunt atque eos in fugam dederunt, neque 
longius prosequi potuerunt, quod equites cursum tenere 
atque insulam capere non potuerant. Hoc unum ad 
pristinam fortunam Caesari defuit. 

27. Hostes prcelio superati, simul atque se ex fuga 
receperunt, statim ad Caesarem legatos de pace mise- 
runt : obsides daturos, quaeque im per asset sese facturos, 
polliciti sunt. Una cum his legatis Commius Atrebas 
venit, quern supra demonstraveram a Caesare in Bri- 
tanniam praemissum. Hunc illi e navi egressum, cum 
ad eos imperatoris mandata perferret, comprehende- 
rant atque in vincula conjecerant : turn, prcelio fac- 
to, remiserunt et in petenda pace ejus rei culpam in 
multitudinem contulerunt, et, propter imprudentiam at 
jgnosceretur, petiverunt. Caesar questus, quod, cum 
ultro in continentem legatis missis pacem ab se petis- 
sent, bellum sine causa intulissent, ignoscere impruden- 
tias dixit, obsidesque imperavit: quorum illi partem sta- 
tim dederunt, partem, ex longinquioribus locis arcessitam, 
paucis diebus sese daturos dixerunt. Interea suos re- 
migrare in agros jusserunt, principesque undique conve- 
nere et se civitatesque suas Caesari commendare ccepe- 
runt. 

28. His rebus pace confirmata, post diem iv, quam 
est in Britanniam ventum, naves xv in, de quibus supra 
demonstratum est, quae equites sustulerant, ex superiore 
portu leni vento solverunt. Quae cum appropinquarent 
Britanniae et ex castris viderentur, tanta tempestas 
subito coorla est, ut nulla earum cursum tenere posset, 
sed aliae eodem, unde erant profecloe, rel'errentur ; aliae 
ad inl'eriorem partem insula-, qua? est propius solis occa- 
sum, magno sui cum periculo dejicerentur : 57 quae tamen, 



37. Dpjiceren(ur~\ " An unexcep- to wliat is impelled downwards, 
tionable word : dejicitur is applied Ciacconius erroneously read rijice- 



LIBER IV. CAP. 31. 109 

anchoris jactis cum fluctibus complerentur, necessario 
adversa nocte in altura provectae continentem petie- 
runt. 

29. Eadera nocte accidit, ut esset luna plena, qui 
dies 38 maritimos aestus maxiraos in Oceano efficere con- 
suevit : nostrisque id erat incognitura. Ita uno tempore 
et longas naves, quibus Caesar exercitum transportan- 
dum curaverat, quasque in aridum subduxerat, sestus 
complebat ; et onerarias, quae ad anchoras erant deliga- 
tas, tempestas afflictabat ; neque ulla nostris facultas 
aut administrandi, aut auxiliandi, dabatur. Compluri- 
bus navibus fractis, reliquae cum essent, funibus, an- 
choris, reliquisque armamentis amissis, ad navigandum 
inutiles, magna, id quod necesse erat accidere, totius 
exercitus perturbatio facta est : neque enim naves erant 
alias, quibus reportari possent ; et omnia deerant, quae 
ad reficiendas eas usui sunt, et, quod omnibus consta- 
bat, hyemari in Gallia oportere, frumentum his in locis 
in hyemem provisum non erat. 

30. Quibus rebus cognitis, principes Britannise, qui 
post proelium factum ad ea, quae jusserat Caesar, faci- 
enda convenerant, inter se collocuti, cum equites et 
naves et frumentum Romanis deesse intelligerent, et 
paucitatem militum ex castrorum exiguitate cognosce- 
rent, quae hoc erant etiam angustiora, quod sine impedi- 
ments Caesar legiones transportaverat, optimum factu 
esse duxerunt, rebellione facta, frumento commeatuque 
nostros prohibere et rem in hyemem producere, quod, 
iis superatis, aut reditu interclusis, neminem postea 
belli inferendi causa in Britanniam transiturum confide- 
bant. Itaque, rursus conjuratione facta, paulatim ex 
castris discedere ac suos clam ex agris deducere coepe- 
runt. 

31. At Caesar, etsi nondum eorum consilia cognove- 
rat, tamen et ex eventu navium suarum, J 9et ex eo, quod 

rentur. For Caesar, in order to tia, quod tempus,' where see Cort. 

explain the reason of this word, (Horace Od. 4, 11, 14.)" Ouden- 

himself says a little before, ' Ad in- dorp. 

feriorem insula partem.' " Dionys. 39. Ex eventu navium suarum] 

Vossius. " From what had happened to 

38. Luna plena, qui dies'] "B. C. them. So Val. Max. 1, 6, 1. 'Quo 

3, 22. ' Jussu Pompeii, quae manda- genere monstri tanti apparatus sig- 

ta;' Sallust B. J. 36. 'Antecomi- nificatns est eventus.' Hirt. B. G. 

Ccesar. K 



110 DE BELLO GALLICO. 

obsides dare intermiserant, fore id, quod accidit, suspi- 
cabatur. Itaque ad omnes casus subsidia comparabat: 
nam et frumentum ex agris quotidie in castra confere- 
bat, et, quae gravissime afflictae erant naves, earum ma- 
teria atque aere ad reliquas reficiendas utebatur, et, quae 
ad eas res erant usui, ex continenti comportari jubebat. 
Itaque, cum id summo studio a militibus administrare- 
tur, duodecini navibus amissis, reliquis ut navigari com- 
mode posset, effecit. 

32. Dura ea geruntur, legione ex consuetudine una 
frumentatum missa, quae appellabatur septima, neque 
ulla ad id tempus belli suspicione interposita, cum pars 
bominum in agris remaneret, pars etiam in castra venti- 
taret, ii, qui pro portis castrorum in statione erant, Cae- 
sari renuntiarunt, pulverem majorem, quam consuetudo 
ferret, in ea parte videri, quam in partem legio iter 
fecisset. Caesar id, quod erat, suspicatus, aliquid novi 
a barbaris initum consilii, cohortes, qua3 in stationibus 
erant, secum in earn partem proficisci, duas ex reliquis 
in stationem succedere, reliquas armari et confestim sese 
subsequi jussit. Cum paulo longius a castris proces- 
sisset, suos ab hostibus premi, atque aegre sustinere, et 
conferta legione ex omnibus partibus tela conjici, ani- 
Biura advertit. Nam quod, omni ex reliquis- partibus 
demesso frumento, pars una erat reliqua, suspicati 
hostes, hue nostros esse venturos, noctu in sylvis deli- 
tuerant : turn dispersos, depositis armis, in metendo oc- 
cupatos, subito adorti, paucis interfectis, reliquos incer- 
tis ordinibus perturbaverant: simul equitatu atque 
essedis circomdederant. 

33. Genus hoc est ex essedis pugnae : primo per 
omnes partes perequitaut et tela conjiciunt, atque ipso 
terrore equorum et strepitu rotarum ordines plerumque 
perturbant, et, cum se inter equilum turmas insinuave- 
rint, ex essedis desiliunt et pedibus proeliantur. Auriga.* 
interim paulatim ex prcelio excedunt, atque ita curru 

8,21. ' Qua? Bellovacornm specn- rerum eventus, which is a nearer ap- 

labantnr eventum.' In tiie same proximation to the reading of the 

way Livy 7, 9. 33; 48. ' It;» Africa Mss." Davies. Ca>s. B. G. 7, 77. 

Hannibal excessit, s;rpius patriae, « Exitus fortunarum ;' B. C. 2, 5. 

nnam suornm eventus miseratns,' • Suarnm omnium fortttnarum even- 

wheie J. F. Gronov. reads suos turn.'" Oidendorp. 
eventus, but I should prefer suarum 



LIBER IV. CAP. 35. Ill 

se collocant, ut, si illi a multitudine hostium premantur, 
expeditum ad suos receptura habeant. Ita mobilitatem 
equitum, stabilitatem peditum, in proeliis praestant ; ac 
tantum usu quotidiano et exercitatione efficiunt, uti 
in declivi ac pra?cipiti loco incitatos equos sustinere 
et brevi moderari ac flectere, et per temonem percurrere, 
et in jugo insistere, et inde se in currus citissime reci- 
pere consuerint. 

34. Quibus rebus, perturbatis nostris novitate pugnae, 
tempore opportunissitno Caesar auxilium tulit: namque 
ejus adventu hostes constiterunt, nostri se ex timore re- 
ceperunt. Quo facto, ad lacessendum+° et ad commit- 
tendum prcelium alienum esse tempus arbitratus, suo se 
loco continuit, et, brevi tempore intermisso, in castra 
legiones reduxit. Dura haec geruntur, nostris omnibus 
occupatis, qui erant in agris, reliqui discesserunt. Se- 
cutae sunt continuos compiures dies tempestates, quae et 
nostros in castris continerent, et hostem a pugna prohi- 
berent. Interim barbari nuntios in omnes partes dimi- 
serunt, paucitatemque nostrorum militum suis praedica- 
verunt, et, quanta praedae faciendae atque in perpetuum 
sui liberandi facullas daretur, si Romanos castris expu- 
lissent, demonstraverunt. His rebus celeriter magna 
multitudine peditatus equitatusque coacta, ad castra 
venerunt. 

35. Caesar, etsi idem, quod superioribus diebus acci- 
derat, fore videbat, ut, si essent hostes pulsi, celeritate 
periculum effugerent ; tamen nactus equites circiter 
triginta, quos Commius Atrebas, de quo ante dictum est, 
secum transportaverat, legiones in acie pro castris con- 
stituit. Commisso proelio, diutius nostrorum miiitura 
impetum hostes ferre non potuerunt, ac terga verterunt. 
Quos tanto spatio secuti, quantum cursu et viribus effi- 
cere potuerunt, compiures ex iis occiderunt ; deinde, 



40. Ad lacessendum] " Livy 33, 7. Lucan 3, 553. ' Sed Graiis habiles 

' Principio a paucis procsurentibm pugnamque lacessere pinns,' and 

laeessita pugna est ;' Lucan 4, 720. so the Ms. Taur. ap. Stat. 2, 158. 

T Mittitur exigua qui prcelia prima ' privamque lacessere pugnam.' lu 

lacessat, Eliciatque mann.' See other places Caesar substitutes com- 

Virg. ./En. 5, 429. 11, 253. Stat, movere prcelium, as in 1, 23. and 

Theb. 1, 413." Davies. "Laces, prcelii solicitationes, as in 2, 8.: see 

sere pugnam, is an elegant expres- the notes on both places." Ouden- 

sion, about which see my note on dorp. 



112 DE BELLO GALLICO. 

omnibus louge lateque afflictis incensisque, se in castra 
receperunt. 

36. Eodera die legati, ab hostibus missi ad Caesarem 
de pace, venerunt. His Caesar numerum obsidum, quem 
antea imperaverat, duplicavit, eosque in continentem 
adduci jussit, quod, propinqua die aequinoctii, infirmis 
navibus, hyemi navigationem subjiciendam non existi- 
mabat. Ipse, idoneam tempestatem nactus, paulo post 
mediam noctem naves solvit, quae omnes incolumes ad 
continentem pervenerunt ; sed ex his onerariae duae eos- 
dem, quos reliquas, portus capere non potuerunt, et 
paulo infra delatae sunt. 

37. Quibus ex navibus cum essent expositi milites 
circiter ccc, atque in castra contenderent, Morini, quos 
Csesar, in Btitanniam proficiscens, pacatos reliquerat, 
spe praedae adducti, primo non ita magno suorum nu- 
mero circumsteterunt, ac, si sese interfici nollent, arma 
ponere jusserunt. Cum illi orbe facto sese defenderent, 
celeriter ad clamorem hominum circiter millia vi con- 
venerunt. Qua re nuntiata, Caesar omnem ex castris 
equitatum suis auxilio misit. Interim nostri milites 
impetum hostium sustinuerunt, atque amplius horis qua- 
tuor fortissime pugnaverunt, et, paucis vulneribus ac- 
ceptis, complures ex iis occiderunt. Postea vero quam 
equitatus noster in conspectum venit, hostes abjectis 
armis terga verterunt, magnusque eorum numerus est 
occisus. 

38. Cassar postero die T. Labienum legatum, cum iis 
legionibus, quas ex Britannia reduxerat, in Morinos, 
qui rebellionem fecerant, misit. Qui cum propter sic- 
citates paludum, quo se reciperent, non haberent, (quo 
perfugio superiore anno fuerant usi,) omnes fere in po- 
testatem Labieni venerunt. At Q. Titurius et L. Cotta, 
legati, qui in Menapiorum fines legiones duxerant, 
omnibus eorum agris vastatis, frumentis succisis, a?di- 
ficiis incensis, quod Menapii se omnes in densissimas 
sylvas abdiderant, se ad Caesarem receperunt. Caesar 
in Belgis omnium legionum hyberna constituit. Eo duaj 
omnino civitates ex Britannia obsides miserunt; reliquae 
neglexerunt. His rebus gestis, ex Uteris Caesaris dic- 
rum xx supplicatio a Senatu decreta est. 



C. JULII C^SARIS 

COM MENTARII 



DE 



BELLO GALLICO. 



BOOK V. 

THE ARGUMENT. 



. Caesar, leaving orders with his lieutenants in Gaul to build 
a fleet, sets out for Italy and Illyricum, where he puts a 
stop to the incursions of the Pirustae ; 2. Returning thence 
into Gaul, he marches against the Treviri, and quiets the 
disturbances in that province; 4. Dumnorix withdrawing 
from the Roman camp with the ^Eduan cavalry, is pursued 
and slain; 7. Caesar passes over into Britain; 8. And 
forces the enemy from the woods, in which they had taken 
shelter; 9. But understanding that his fleet had suffered 
greatly by a storm, he quits the pursuit of the Britons, re- 
pairs his fleet, fortifies his camp, and then returns against the 
enemy; 10. A description of Britain, and its inhabitants; 
11. Caesar defeats the Britons in various encounters; 
14. Passes the Thames; 19. Returns into Gaul ; 20. And 
because of the great scarcity of corn, distributes his legions 
among the several states; 21. Tasgetius slain among the 
Camutes ; 22. Ambiorix and Cativulcus excite several states 
to a revolt; 23. Ambiorix by an artful speech persuades 
Titurius to quit his camp, and attacking him in his march, 
cuts him off with his whole party ; 30. Being afterwards 
joined by the Nervians, he falls upon Cicero's camp ; 



114 DE BELLO GALLICO. 

36. The noble emulation of Pulfio and Varenus ; 37. Cassat 
marches to Cicero's relief; 41. The Gauls quit the siege, 
and advance to meet him ; 42. Caesar defeats them in bat- 
tle ; 44. And to prevent iheir continual revolts, resolves to 
pass the winter in Gaul ; 45. The Senones, Treviri, and 
other states, bear the Roman yoke with impatience; 
47. Indutiomarus attacks Labienus's camp ; 49- But being 
slain in the attempt, the Gauls separate, and tranquillity is 
in a great measure restored. 



1. Lucio Doraitio, Appio Claudio, coss. discedens 
ab hybernis Caesar in ltaliam, ut quotannis facere con- 
suerat, legatis imperat, quos legionibus praefecerat, uti, 
quamplurimas possent, hyeme naves aedificandas vete- 
resque reficiendas curarent. Ear urn modum formamque 
demonstrat. Ad celeritatem onerandi subductionesque 1 
paulo facit humiliores, quara quibus in nostro mari uti 
consuevimus ; atque id eo magis, quod propter crebras 
commutationes asstuum minus magnos ibi fluctus fieri 
cognoverat : ad onera et ad multitudinem jumentorum 
transportandam paulo latiores, quam quibus in reliquis 
utiraur maribns. Has omnes actuarias z imperat fieri, 
quam ad rem multum humilitas adjuvat. Ea, quae sunt 
usui ad armandas naves, ex Hispania apportari jubet. 
Ipse, conventibus Galliae citerioris peractis, in Illy- 
ricum proficiscitur, quod a Pirustis finitimam partem 
Provincial incursionibus vastari audiebat. Eo cum ve- 

1. Subductionesque'] Subducere nates, others, i.e. took le«s water ; they 

Virg. An. 1, 555. 577. Caes. B. C. may be called frigates or brigan- 

3, 23. Livy 29, 1. ' to draw them tines. Livy 25, 30. ' In hoc tu- 

from the water to the shore, to mnltii actuaries naves instructs 

bring them into the dock-yard to be jam ante, circumveclapque annates 

repaired ;' and the contrary process exponiint ;' Caps. B. C. 1, 27. ' Ac- 

of ' launching them, or drawing tuaria navigia,' pinnaces or fly- 

them from the shore or dock-yard boats; Sallust Fragm. and Sisenna 

into the water,' is termed deducere ap. Non. 13, 9. Sometimes nana 

naves. Plant. Most. 3, 2, 50. ' Na- or navigium is understood, Cic. Att. 

vis subducta era! tuto in terra.' 5, 9. ' Actuariis autem minutis Pa- 

2. Omnes actuarias'] Vessels of tras accedtre sine impediments, 
this description were remarkable non salis visum est decorum ;' Gell. 
for lightness and swiftness, and so 10, 25. ' Navium autem appellatio- 
called from the ease with which nes hae sunt, celoces, lembi,uctuariu:' 
they sailed ; they were impelled by See Isidor. 19, 1. Jo. Scheti'er Mil. 
sails and oars, and were lower than Nav. 2, 2. p. 81. 



LIBER V. CAP. 3. 115 

nisset, civitatibus milites imperat, certumque in locum 
convenire jubet. Qua re nuutiata, Pirustas legatos ad 
eum raittunt, qui doceant, nihil earuni rerum publico 
factum consilio, seseque paratos esse demonstrant, omni- 
bus rationibus de injuriis satisfacere. Accepta oratione 
eorum, Caesar obsides imperat, eosque ad certam diem 
adduci jubet: nisi ita fecerint, sese bello civitatem per- 
secuturum demonstrat. His ad diem adductis, ut impe- 
raverat, arbitros inter civitates dat, qui litem asstiment 
pcenamque constituant. 

2. His confectis rebus conventibusque peractis, in 
citeriorem Galliam revertitur, atque inde ad exercitum 
proficiscitur. Eo cum venisset, circuitis omnibus hy- 
bernis, singular! militum studio, in summa omnium 
rerum inopia, circiter DC ejus generis, cujus supra de- 
monstravimus, naves et longas xxvm invenit instruc- 
tas, 3 neque multum abesse ab eo,* quin paucis diebus 
deduci possent Collaudatis militibus atque iis qui 
negotio prasfuerant, quid fieri velit, ostendit, atque 
omnes ad portum Itium convenire jubet, quo ex portu 
commodissimum in Britanniam transmissum esse cogno- 
verat, circiter millium passuum xxx a continenti. Huic 
rei quod satis esse visum est militum, reliquit: ipse cum 
legionibus expeditis iv et equitibus dccc in fines Trevi- 
rorum proficiscitur, quod hi neque ad concilia veniebant, 
neque imperio parebant, Germanosque transrhenanos 
solicitare dicebantur. 

3. Haec civitas longe plurimum totius Galliee equitatu 
valet, magnasque habet copias peditum, Rhenumque, ut 
supra demonstravimus, tangit. In ea civitate duo de 
principatu inter se contendebant, Indutiomarus* et Cinge- 
torix : ex quibus alter, simul atque de Csesaris legionum- 

3. Instruclas] I. e. 'Rigged.' Tusc. 1, 31. ' Tantum antem abest 
" B. G. 5, 5. ' Reliquas paratas ad ab eo, ut malum mors sit.' 
navigandum atque omnibus rebus 5. Indutiomarus] " Writers, who 
instructas invenit ;' B. C. 1, 36. 3, study perspicuity, often indulge in 
100. ' Tectas instructasqne sea- such repetitions. Minncius Felix 
phas ;' Virg. iEn.2, 254. ' Phalanx Oct. p. 52. : ' Sit Tbales Milesius 
instructis navibus ibat ;' Justin 5, omnium primus, qui primus de cce- 
4, 1. ' Instructis navibus expecta- lestibus disputavit. Idem Thales 
bant;' Frontinns 2, 5, 47. 'In- Milesius rerum initium aquam dix- 
strncta classis ad pngnandum pro- it.' See also Caes. B, G. 4, 13." 
cessisset.' " Ouuenborp. Davies. 

4. Neque multum abesse ab eo] Cic 



116 DE BELLO GALLICO. 

que adventu cognitum est, ad eura venit; se suosque 
omnes in officio futuros, neque ab amicitia Populi 
Romani defecturos confirmavit; quaeque in Treviris 
gererentur, ostendit. At Indutiomarus equitatum pedi- 
tatumque cogere, iisque, qui per aetatem in armis esse 
non poterant, in sylvam Arduennam abditis, quae ingenti 
magnitudine per medios fines Trevirorum a flumine 
Rheno ad initium Remorum pertinet, bellura parare 
instituit. Sed postea quara nonnulli principes ex ea 
civitate, et familiaritate Cingetorigis adducti et adventu 
nostri exercitus perterriti, ad Caesarem venerunt, et de 
suis privatim rebus ab eo petere cceperunt, quoniam 
civitati consulere non possent: Indutiomarus, veritus 
ne ab omnibus desereretur, legatos ad Caesarem mittit; 
sese idcirco ab suis discedere atque ad eurn venire 
noluisse, quo faciiius civitatem in officio contineret, ne 
omnis nobilitatis discessu plebs propter imprudentiam 
laberetur. Itaque esse civitatem in sua potestate, seque, 
si Caesar permitteret, ad eum in castra venturura, et 
suas civitatisque fortunas ejus fidei permissurum. 6 

4. Caesar, etsi intelligebat, qua de causa ea diceren- 
tur, quaeque eum res ab instituto consiiio deterreret, 
tamen, ne aestatem in Treviris consumere cogeretur, 
omnibus ad Britannicum bellum rebus comparatis, In- 
dutiomarum ad se cum ducentis obsidibus venire jussit. 
His adductis, in iis filio propinquisque ejus omnibus, 
quos nominatim evocaverat, consolatus Indutiomarum 
hortatusque est, uti in officio permaneret : nihilo tamen 
secius, principibus Trevirorum ad se convocatis, hos 
singillatim Cingetorigi conciliavit : quod cum merito 
ejus ab se fieri intelligebat, turn magni interesse arbi- 
trabatur, ejus auctoritatem inter suos quamplurimum 



6. Fidei permissurwri] "See 1,44. Edd. where Elmenhorstius, Scriv. 

ad Lucan. 7, 28G.; Livy 36,27. ' Ut and Flor. give commiserat, which is 

in tidem se permillerent Rom. ;' contrary to the general sty le of 

Cic. Cat. 1,2. ' C. Mario et L. Va- Apul., though he is not always oon- 

lerio Coss. est permissa resp.,' sistent. See Prtc. Add. ad 4. p.6T. 

which ought not to be altered ; It has a larger meaning than com- 

Czes. B.G. 5, 11. ' Sumnia imperii miltere : Cic. Verr. 1,32. * Incom- 

permissa Cassivellano,' B.C. 1,9.; moda sua nostris committere legi- 

Apnl. Met. 8. p. 168. ' Cui cnnctam bits, quam dolori suo permittere 

ramili.i' tutelam dominaa permise- maluei unt.' " Ol'Uenuoki'. 
rat suns,' so the Mss. and ancient 



LIBER V. CAP. 6. 117 

valere, cujus tam egregiam in se voluntatem perspexis- 
set. Id factum graviter tulit Indutiomarus, suam gratiam 
inter suos minui; et, qui jam ante inimico in nos animo 
fuisset, multo gravius hoc dolore exarsit. 

5. His rebus constitutis, Caesar ad portum Itium cum 
legionibus pervenit. lbi cognoscit, XL naves, quae in 
Meldis factae erant, tempestate rejectas, cursum tenere 
non potuisse, atque eodem, unde erant profectae, rever- 
tisse: reliquas paratas ad navigandum atque omnibus 
rebus instructas invenit. Eodem totius Galliae equita- 
tus convenit, numero millium quatuor, principesque 
omnibus ex civitatibus : ex quibus perpaucos, quorum 
in se fidem perspexerat, relinquere in Gallia, reliquos 
obsidum loco secum ducere, decreverat ; quod, cum ipse 
abesset, motum Galliae verebatur. 

6. Erat una cum ceteris Dumnorix iEduus, de quo ab 
nobis antea dictum est. Hunc secum habere in primis 
constituerat, quod eum cupidum rerum novarum, cupi- 
dum imperii, magni animi, magnae inter Gallos auctori- 
tatis, cognoverat. Accedebat hue, quod jam in concilio 
iEduorum Dumnorix dixerat, sibi a Caesare regnum 
civitatis deferri : quod dictum iEdui graviter ferebant, 
neque recusandi aut deprecandi causa legatos ad Caesa- 
rem mittere audebant. Id factum ex suis hospitibus 
Caesar cognoverat. Ille omnibus primo precibus petere 
contendit, ut in Gallia relinqueretur; partim, quod in- 
suetus navigandi mare timeret; partim, quod religioni- 
bus 7 sese diceret impediri. Posteaquam id obstinate sibi 
negari vidit, omni spe impetrandi ademta, principes Gal- 
liae solicitare, sevocare singulos hortarique coepit, uti in 
continenti remanerent; metu territare, non sine causa 
fieri, ut Gallia omni nobilitate spoliaretur: id esse con- 

7. Religionibus'] " Perhaps be- 5. p. 380. Rhod." Davies. " So 
cause be pretended that the omens also Rliellicanus and Glandorpius 
or auspices were adverse to him. understand the passage, while Ho- 
So Pharnaces ap. Hirt. B. Alex. 74. tomann with less propriety refers 
' Auspiciis et religionibus inductus it to the performance of a vow, or 
— descendere praerupta valle coe- of funeral rites. Sneton. Ca?s. 86. 
pit. 5 This interpretation is the more ' Ideoque et quae religiones mone- 
likely, because among the Gauls rent, et qua? renuntiarent amici, 
were prophets, who Sid re rrjs olu- neglexisse ;' 59. ' Ne religione qui- 
voffKonias ical Sias rrjs ra>v lepetcov 6v- dem ulla aquoquam incepto abster- 
xrias, rk /liWovra irpoAfyovai, km. irav ritus.' See also Livy i, 31." Oui)EN- 
rb irXrfios exovcriv virfiKoov, Diod. S. DORP. 



118 DE BELLO GALLICO. 

silium Caesaris, ut, quos in conspectu Galliae interficere 
vereretur, hos omnes in Britanniam transductos necaret : 
fidem reliquis interponere, jusjurandum poscere, ut, quod 
esse ex usu Galliae intellexissent, communi consilio 
administrarent. Haec a compluribus ad Caesarem de- 
ferebantur. 

7. Qua re cognita, Caesar, quod tantum civitati 
iEduae dignitatis tribuerat coercendum atque deterren- 
dum, quibuscumque rebus posset, Dumnorigem sta- 
tuebat; quod iongius ejus amentiarn progredi videbat, 
prospiciendum, ne quid sibi ac rei publicae nocere pos- 
set. Itaque dies circiter xxv in eo loco commoratus, 
quod Corus ventus navigationem impediebat, qui mag- 
nara partem omnis temporis in his locis fiare consuevit, 
dabat operain, ut in officio Dumnorigem contineret, 
nihilo tamen secius omnia ejus consilia cognosceret: 
tandem, idoneam nactus tempestatem, milites equites- 
que conscendere in naves jubet. At, omnium impeditis 
animis, 8 Dumnorix cum equitibus iEduorum a castris, 
insciente Caesare, domum discedere ccepit. Qua re 
nuntiata, Caesar, intermissa protectione atque omnibus 
rebus postpositis, magnam partem equitatus ad eum 
insequendum mittit, retrahique imperat : si vim faciat 
neque pareat, interfici jubet : nihil hunc se absente pro 
sano? facturum arbitratus, qui praesentis imperium 
neglexisset. Ille enim 10 revocatus resistere ac se manu 
defendere suorumque fidem implorare ccepit, saepe cla- 
mitans, 'liberum se liberaeque civitatis esse.' Illi, ut 
erat imperatum, circumsistunt atque hominem interfi- 
ciunt; at iEdui equites ad Caesarem omnes revertun- 
tur. 



8. Omnium impeditis animis] Cic. sano maledicta maledictis refpon- 
de LL. 1, 3. ' Ne(|ne impedito ani- deo?' 2, 2, 24. ' Pro sano loqueris, 
mo res tanta suscipi potest,' occu- cum me meo appellas nomine.' Ho- 
pied and oppressed with cares. tomann. See N. Hems, ad Ovid. 

9. Pro sano] I. e. " As a prudent Epist. Bris. Achilli v. 1)8." Davies. 
man, as might be expected from, or Sallust : * Popnluin Romanum hand 
as became a prudent man. So B. pro bono facturum, si jure gentium 
C. 3, 169. ' lsque maxime vellet sese prohiberet.' 

pro communi amico atque arbilro 10. lllc inim] "Enim is here tin 

controversies regum componere ;' affirmative particle, put for enim- 

Piaut. Men. 5, 5, 28. ' Hoc quidem tero. Tacitus uses it in the same 

ffidepol baud pro insano verbuni re- way, Plautus and others very of* 

spoudit niihi,' 42. * Satin' haec pro ten." Davies. 



LIBER V. CAP. 9. lip 

8. His rebus gestis, Labieno in continente cum tribus 
legionibus et equitum millibus duobus relicto, ut portus 
tueretur et rem fruraentariam provideret, quaeque in 
Gallia gererentur cognosceret, consiliumque pro tem- 
pore et pro re caperet, ipse cum quinque legionibus et 
pari numero equitum quern in continenti relinquebat, 
solis occasu naves solvit, et, leni Africo provectus, 11 
media circiter nocte vento intermisso, cursum non tenuit, 
et, longias delatus aestu, orta luce, sub sinistra Britan- 
niam relictam conspexit. Turn rursus, aestus commuta- 
tionem secutus, remis contendit, ut earn partem insulae 
caperet, qua optimum esse egressum superiore aestate 
cognoverat. Qua in re admodum fuit militum virtus 12 
laudanda, qui vectoriis gravibusque navigiis, non inter- 
misso remigandi labore, longarum navium cursum adee- 
quarunt. Accessum est ad Britanniam omnibus navibus 
meridiano fere tempore : neque in eo loco hostis est 
visus, sed, ut postea Caesar ex captivis comperit, cum 
magnae mantis eo convenissent, multitudine navium 
per.territae, (qua? cum annotinis 13 privatisque, quas sui 
quisque com modi lecerat, amplius dccc uno erant visae 
tempore,) a liftore discesserant ac se in superiora loca 
abdiderant. 

9. Caesar, exposito exercitu et loco castris idoneo 
capto, ubi ex captivis cognovit, quo in loco hostium 

11. Provectus'] " See Burm. ad 13. Annotinis] " Annotinus is ' of 
Quinti!. 4, 2. ' Solvimus oratn, pro- only one year ;' the Greek Version 
vecti smnus ;' Anitz. ac! Aurel. rightly, ~2,vv to?s rod irp6o-0ev erovs. 
Vict. de-Vir. 111. 22. ' Antium pro- GIossa> : Annotinus, 'Ei-natai, eviav- 
vecti sunt;' Caps. B. C. 2,5. ' Freta cnoi. But I know not whether this 
Sicilian pro vein tin,' but she Mss. interpretation should not be disap- 
exhibit another reading; 3,8. 'A proved; for I think that annuus and 
terra provectae naves.' See aiso B. annotinus are not the same. Scali- 
Alex. 3. 97. ' A Caralibus secnn- ger ad Fest. derives it from annos, 
dum terrain provectus;' for so the annotis, so that annotinus woidd thus 
Mss. and old Edd. exhibit." Ou- be iroAuer^s. or annosus, which is 
dendorp. untrue. Annotinus is from annus, 

12. Militum virtus'] Virtus here as serotinus from sero, vespertinus 
signifies ' patient endurance of the from vesper. So Colum. 4, 24. * Un- 
fatigue of rowing.' Cic. Tusc. 2, goes custodum annotinos resecato.' 
18. describes virtue to be ' fortitude In the same way hornotinus is formed 
of mind in bearing calamities,' from hornus, and it occurs in Colum. 
(' fort itudo atiimi, qua mala toiera- and Cato de R. R." Dionys. Vos- 
m'ns ;') but Caesar here uses it to sius. See Petavius ad Themist. 
denoie ' bodily labor resolutely en- Or. 13. p. 665, 

dured.'" Davies. 



120 DE BELLO GALLICO. 

copiae consedissent, cohortibus x ad mare relictis et 
equitibus ccc, qui praesidio navibus essent, de tertia 
vigilia ad hostes contendit, eo minus veritus navibus,' 4 
quod in littore molli atque aperto deligatas ad anchoram 
relinquebat ; et praesidio navibus Q. Atrium praefecit. 
Ipse, noctu progressus millia passuum circiter xii, hos- 
tium copias conspicatus est. Illi, equitatu atque esse- 
dis ad flumen progressi, ex loco superiore nostros pro- 
hibere et proelium committere cceperunt. Repulsi ab 
equitatu, se in sylvas abdiderunt, locum nacti, egregie et 
natura et opere munitum, quem domestici belli, ut vide- 
batur, causa jam ante praeparaverant : nam crebris 
arboribus succisis omnes introitus erant praeclusi. Ipsi 
ex sylvis rari propugnabant, nostrosque intra munitiones 
ingredi prohibebant. At milites legionis vn, testudine 
facta et aggere ad munitiones adjecto, 11 locum ceperunt 
eosque ex sylvis expulerunt, paucis vulneribus acceptis. 
Sed eos fugientes Iongius Caesar prosequi vetuit, et quod 
loci naturam ignorabat, et quod, magna parte diei con- 
sumta, munitioni castrorum tempus relinqui volebat. 

10. Postridie ejus diei mane tripartito milites equi- 
tesque in expeditionem misit, ut eos, qui fugerant, 
persequerentur. His aliquantum itineris progressis, cum 
jam extremi essent in prospectu, equites a Q. Atrio ad 
Caesarem venerunt, qui nuntiarent, superiore nocte, 
maxima coorta tempestate, prope omnes naves afflictas 
atque in littore ejectas esse; quod neque anchorae 
funesque subsisterent,' 6 neque nautae gubernatoresque 
vim pati tempestatis possent : itaque ex eo concursu 
navium magnum esse incommodum acceptum. 

11. His rebus cognitis, Cresar legiones equitatumque 
revocari atque itinere desistere jubet: ipse ad naves 
revertitur : eadem fere, quae ex nuntiis literisque cogno- 
verat, coram perspicit, sic ut, amissis circiter XL navi- 
bus, reliquae tamen refici posse magno negotio videren- 

14. Eo minus verilus navibus] "The 16. Subsisterent] " Livy 27, 7. 
phrase is somewhat unusual, but ' Vix Amiibali atque ejus armis 
occurs in Cic. Acad. 4, 45." Da- subsistentem ;' Ovid ex P. El. 3,4, 
VIES. 83. ' Res quoquc tanta fuit, quan- 

15. Aggere ad munitiones adjecto] tae subsistere, suinmo jEneidos vati 
11 A mount is properly said to be grande fnisset onus.' " Ovden- 
cast up, jaci, while a tower is said dorp. 

agi," (excitari 5,40.) Dionys.Voss. 



LIBER V. CAP. 12. 121 

tur. Itaque ex legionibus fabros delegit et ex continenti 
alios arcessiri jubet ; Labieno scribit, ut, quam plurimas 
posset, iis legionibus quae sint apud eum, naves insti- 
tuat. Ipse, etsi res erat multae operas ac laboris, tamen 
commodissimum esse statuit, omnes naves subduci et 
cum castris una munitione conjnngit. In his rebus 
circiter dies decern consumit, ne nocturnis quidem teru- 
poribus ad laborem militum interniissis. Subductis 
navibus castrisque egregie munitis, easdera copias, quas 
ante, praesidio navibus reliquit: ipse eodem, unde re- 
dierat, proficiscitur. Eo cum venisset, majores jam 
undique in eum locum copiee Britannorum convenerant, 
summa imperii bellique administrandi communi consilio 
perraissa Cassivellauno, cujus fines a maritimis civitati- 
bus flumen dividit, quod appellator Tamesis, a mari 
circiter millia passuum lxxx. Huic superiore tem- 
pore cum reliquis civitatibus continentia bella interces- 
serant: sed nostro adventu permoti Britanni hunc toti 
bello imperioque pr&^fecerant. 

12. Britannia? pars interior ab iis incolitur, quos natos 
in insula ipsa 1 ? memoria proditum dicunt: maritima 
pars ab iis, qui praedae ac belli inierendi causa ex Belgis 
transierant; qui omnes fere iis nominibus civitatum 
appellantur, quibus orti ex civitatibus eo pervenerunt, 
et bello illato ibi remanserunt atque agros colere ccepe- 
runt. Hominum est infinita multitudo creberrimaque 
aedificia, fere Gallicis consimilia : pecorum magnus Hu- 
merus. Utuntur aut 8ere, aut taleis ferreis, 18 ad certum 
pondus examinatis, pro nummo. Nascitur ibi plumbum 
album 1 ? in mediterraneis regionibus, in maritimis ferrum ; 
sed ejus exigua est copia : asre utuntur importato. 
Materia cujusque generis, ut in Gallia, est, preeter fagum 

17. Natos in insula ipsa] "'Whose plate of iron, which he has added, 
ancestors sprung from Britain it- because talea is properly of wood: 
self.' There is a similar expression 7,73. ' Taleap pedem longse. ferreis 
in Thnc. 1. Tijuyovv 'AttjkV &v6poo- hamis infixi>.' The same wprd 
trot tpKovv oi avrol ae\, Schol. t<jj 7€j/et should be restored to Nepos Pans. 
S-nXovSri, ov -yap fiirav add.va.Toi. The 3. ' Legatos ad eum cum talea mi- 
most ancient nations thought them- senint;' for the Mss. have lana, 
selves avToxQoms, because having lancea, clava, and the common read- 
long dwelt in the same country, ing U scytala from the Greek au- 
they at length forgot their origin." thors." Oudendorp. 

Davies. 19. Plumbum album] I. e. ' Tin,' 

18. Taleis ferreis'] A piece or Kao-crirepos : see Pliny 3G, 1C. 
Casar. L 



122 DE BELLO GALLICO. 

atque abietem. Leporem et gallinam et anserem gus- 
tare, fas non putant ; haec tamen alunt animi voluptatis- 
que causa. Loca sunt temperatiora, quam in Gallia, 
remissioribus frigoribus. 

13. Insula natura triquetra, 20 cujus unum latus est 
contra Galliam. Hujus lateris alter angulus, qui est ad 
Cantium, quo fere omnes ex Gallia naves appelluntur, 
ad orientem solem ; inferior ad meridiem spectat. Hoc 
latus tenet circiter millia passuum d. Alterum vergit 
ad Hispaniam atque occidentem solem, qua ex parte 
est Hibernia, dimidio minor, ut aestimatur, quam Britan- 
nia; sed pari spatio transmissus, atque ex Gallia, est 
in Britanniam. In hoc medio cursu est insula, quae 
appellatur Mona ; complures prseterea minores objecta? 
insula? existimantur ; de quibus insulis nonnulli scripse- 
riint, dies continuos xxx sub bruma essenoctem. Nos 
nihil de eo percontationibus reperiebamus, nisi 2I certis 
ex aqua mensuris 22 breviores esse, quam in continente, 
noctes videbamus. Hujus est longitudo lateris, ut fert 
illorum opinio, dcc millium, Tertium est contra septen- 
triones, cui parti nulla est objecta terra ; sed ejus angulus 
lateris maxime ad Germaniam spectat : huic millia pas- 
suum dccc in longitudinem esse, existimatur. Ita omnis 
insula est in circuitu vicies centum millium passuum. 

14. Ex his omnibus longe sunt humanissimi, qui 
Cantium incolunt, qua? regio est maritima omnis, neque 
multum a Gallica differunt consuetudine. 23 Interiores 



20. Insula natura triquetral"] "From 13,73. ' De re nihil possum jndi- 
this accurate description of Britain care, nisi illud milli certe persua- 
some writers collected that these deo te talein virnm nihil temere fe- 
Comnientaries were not the pro- cisse.' See al«o J. F. Cronov. ad 
duction of Caesar, because it was Plant. Men. Prol. 59." Davies. 
not ascertained till the reign 22. Ex aqua mensuris] He means 
of Claudius that Britain was an the clepsydra;, which were in use 
island : see Dio 39. p. 114. See among the Romans. 

also Tacit. Agr. 10. But Ca?sar 23. Neque multum a Gallica diffe- 

obtained this information from re- runt consuetudine] B. G. G, 21. ' Ger- 

port, and also what he says about niani multum ab hac con-tietndine 

the Britons in the interior of the differunt,' 16. ' Hoc ab reliquis dif- 

island ; for he never penetrated feruni,' 2.5. 4 Differunt ab ceteris; ' 

into the interior, and hence Pom- 8, 25. ' Cultn et feritate non multum 

ponius Mela 3, 6. congratulates a Germanis differebat.' Sometimes 

Claudius that Britain had been at the dative is used : Nepo« Ages. 7. 

lentrth discovered." Davies. ' Sic enini dooms erat instruct*, nt 

21, Xisi, fyc] " Nisi has here an nulla in re diffenet cuivis inopis.' 
adversative force. So Cic. ad Fam. 



LIBER V. CAP. 15. 



123 



plerique frumenta non serunt, sed lacte et came vivunt, 
pellibusque sunt vestiti. Omnes vero se Britanni vitro 
inficiunt, quod cceruleum efficit colorem, atque hoc 
horridiore sunt in pugna aspectu :* 4 capilloque sunt pro- 
misso atque omni parte corporis rasa, praeter caput et 
labrura superius. Uxores habent deni duodenique inter 
se communes, et maxime fratres cum fratribus paren- 
tesque cum Iiberis ; sed, si qui sunt ex his nati, eorum 
habentur liberi, quo primum virgo queeque deducta 
est. 

15. Equites hostium essedariique acriter proelio cum 
equitatu nostro in itinere conflixerunt, tamen ut nostri 
omnibus partibus superiores fuerint, atque eos in sylvas 
collesque 25 compulerint : sed compluribus interfectis, 
cupidius insecuti, nonnullos ex suis amiserunt. At illi, 
intermisso spatio, imprudentibus nostris atque occupatis 
in munitione castrorum, subito se ex sylvis ejecerunt, 
impetuque in eos facto, qui erant in statione pro castris 
collocati, acriter pugnaverunt : duabusque submissis 
cohortibus* 6 a Caesare, atque his primis legionum dua- 



24. Horridiore sunt in pvgna as- 
pectu] Pliny 11, 8. ' Apes horridse 
sunt aspectu;' Val. Max. 4, 4, 1. 
« Iliarum frons hilaris — et hujus 
horridior adspectns solidis bonis 
abundet.' Horridus, as Oudendorp 
remarks, is generally applied to 
shaggy bristles, ihick leaves, squa- 
lid hair, and foul beards. Ovid ex 
Ponto 3, 3, 17. ' Honida pende- 
bant molles super ora capilli ;' Curt. 
8,9,31. ' Agreste et horridum ge- 
nus est.' It is also applied to other 
thing*, as horrida tempestas, verba, 
horridus clamor, etc. 

25. In sylvas collesque'] " I do not 
condemn this, confirmed as it is by 
all the Mss., and often so united to 
sylva. Still, as Caesar soon after- 
wards merely says, 'E sylvis se 
ejecerunt,' and c. 17. ' Postero de- 
mum die in collibus constiternnt,' 
I am disposed to approve the con- 
jecture caltesque, that is invios, an 
epithet often added by writers, that 
the concealment might be the more 
secure. For collis is often substi- 
tuted for callis. See Torrentius ad 



Suet. Caes. 19. ' Sylvae callesque 
decernerentur,' and also Misc. Obs. 
Mart, et Apr. 1733. p. 307. Curtius 
5,4. ' Sylvestres calles.' I would 
not, however, with Cortius, restore 
that word from certain Mss. to Lu- 
can 4, 129. ' Tollere silva comas, 
stagnis emergere colles Incipinnt, 
visoque die durescere valles.' If 
any change is to be made there, I 
would substitute calles for colles, but 
not for valles ; ' namque tarn plana 
et jacentia, quam edita, refluis 
aquis, et cessantibus imhribus, ap- 
paruisse innuit auctor.' " Ouden- 
dorp. 

26. Submissis cohortibus] " I do 
not condemn this; for Caesar and 
the other writers frequently use 
submittere for subsidio mittere. Yet 
another reading, which is found in 
the Mss. Cnjac. Andin. Seal. Oxon. 
and Leid. 1. immissis, merits atten- 
tion. See the note ad Lucan. 6, 291. 
' Cum super e totis immisit collibus 
agmen, Effuditque acies obseptnm 
Magnus in hostem.' Which I now 
prefer, the Mss. of Cortius also sup- 



124 DEBELLO GALLICO. 

rum, cum hae, perexiguo intermisso loci spatio inter sc, 
constitissent, novo genere pugnee pertenitis nostris, per 
medios audacissime perruperunt, seque inde incolumes re- 
ceperunt. Eo die Q. Laberius Durus, tribunus militura, 
interficitur. Illi, pluribus immissiscohortibus, repelluntur. 

16. Toto hoc in genere pugna?, cum sub oculis omnium 
ac pro castris dimicaretur, intellectual est, noslros 
propter gravitatem arfnaturae, quod neque insequi ce- 
dentes possent, neque ab signis discedere auderent, 
minus aptos esse ad hujus generis hostem ; equites au- 
tem magno cum periculo prcelio dimicare, propterea 
quod illi etiam consulto plerumque cederent, et, cum 
paulum ab legionibus nostros removissent, ex essedis 
desilirent et pedibus dispari prcelio contenderent. 
Equestris autem prcelii ratio et cedentibus et insequen- 
tibus par atque idem periculum inferebat. Accedebat 
hue, ut, nunquam confetti, sed rari magnisque intervallis 
prceliarentur, stationesque dispositas haberent, atque 
alios alii deinceps exciperent, integrique et recentes 
defatigatis succederent. 

17. Postero die procul a castris hostes in collibus 
constiterunt, rarique se ostendere etlenius, quam pridie, 
nostros equites prcelio lacessere cceperunt. Sed meridie, 
cum Cajsar pabulandi causa ties legiones atque omnem 
equitatum cum C. Trebonio legato misisset, repentc ex 
omnibus partibus ad pabulatores advolaverunt, sic, uti 
ab signis legionibusque non absisterent. Nostri, acriter 
in eos impetu facto, repulerunt, neque mi cm sequendi 
fecerunt, quoad subsidio confisi equites, cum post se 
legiones viderent, prascipites hostes egerunt : magnoque 
eorum numero interfecto, neque sui colligendi, neque 
consistendi, aut ex essedis desiliendi facultatem dede- 
runt. Ex hac fuga protinus, quai undique convenerant, 
auxilia discesserunt : neque post id tempus unquam 
summis nobiscum copiis hostes contenderunt. 

18. Cassar, cognito consilio eorum, ad flumen Tame- 



porting it, and in particular ad 7, AEdnomm conspicattis, immisso e- 

523. ' Inqiielntus belli, qua se vajrus quitatu, iter eorniu moratiis.' See 

liostis agebat,Tiuiuittit subitum, non also B.C. 2,41. Hirt. I>. Afr. 18. 

motis corntbns agmen.' Front'm. 2, ' Subilo immittil coliorie*, tnrmas- 

7, 8. ' Tninins, qua 3 eos sequprentur, que suorum,' 39. 75. 78." Oi'Df N- 

Hnmisit;' Civs.B.G.7,40. 'Agmen dorp. 



LIBER V. CAP. 20. 125 

sin in fines Cassivellauni exercitum duxit; quod flumen 
uno omnino loco pedibus, atque hoc aegre, transire po- 
test. Eo cum venisset, animum advertit, 2 ? a d alteram 
fluminis ripam magnas esse copias hostium instructas : 
ripa autem erat acutis sudibus prsefixis munita; ejus- 
demque generis sub aqua defixse sudesflumine tegeban- 
tur. His rebus cognitis a captivis peri'ugisque, Caesar, 
prasmisso equitatu, confestim legiones subsequi jussit. 
Sed ea celeritate atque eo impetu milites ierunt, cum ca- 
pite solo ex aqua exstarent, ut hostes impetum legio- 
num atque equitum sustinere non possent, ripasque di- 
mitterent ac se fugae mandarent. 

19. Cassivellaunus, ut supra demonstravimus, omni 
deposita spe contentions, dimissis amplioribus copiis, 
millibus circiter quatuor essedaiiorum relictis, itinera 
nostra servabat/ 8 paululumque ex via excedebat, locis- 
que impeditis ac sylvestribus sese occultabat, atque iis 
regionibus, quibus nos iter facturos cognoverat, pecora 
atque homines ex agris in sylvas compellebat : et, cum 
equitatus noster liberius praedandi vastandique causa se 
in agros efFunderet, omnibus viis notis seraitisque esse- 
darios ex sylvis emittebat, et magno cum periculo nos- 
trorum equitum cum iis confligebat, atque hoc metu la- 
tius vagari prohibebat. Relinquebatur, ut neque longius 
ab agmine legionum discedi Caesar pateretur, et tantum 
in agris vastandis incendiisque faciendis hostibus noce- 
retur, quantum labore atque itiuere legionarii milites ef- 
ficere poterant. 

^0. Interim Trinobantes, prope firmissima earum re- 
gionum civitas, ex qua Mandubratius adolescens, Cassa- 
ris fidem secutus, ad eum in continentem Galliam z 9 vene- 
rat, (cujus pater Imanuentius in ea civitate regnum obti- 

27. Animum advertit] "The com- ' Servabam vnltns dncis, et proden- 
mon reading is animadvertit. I fol- tia sensani Luniina :' see also 5C5." 
low the reading of the Ms. Noivic. Davies. "Terence Andr. 1,3,7. 
See the note at B. G. 1,24. The 'Me infensns servat;' and in this 
learned J. G. Graevins, too, has ob- spirit the British chieftain acted, 
served, ad Cic. Off. 2, 19. that the Yon may frequently find servare for 
copyists have in many places altered observare : see ad Lucan. 1,601. and 
this elegant mode of speech, snbsti- elsewhere." Oudendorp. 

tilting the other." Davies. 29. In conlinentem Galliam] So 

28. Itinera nostra sercabat] I.e. Livy 31,45. ' Continens Atlica ; ' 
" Observabat, ihe Greek translator Nepos Thenibt. 3. and Etimeuius 
rightly iraperfipu. Sil. Ital. 6, 384. Paneg. 4, 3. 



126 DE BELLO GALLICO. 

nuerat, interfectusque erat a Cassiveliauno, ipse fuga 
mortem vitaverat,) legatos ad Cassarem mittunt, polli- 
centurque, sese ei dedituros atqne imperata facturos : 
petunt, ut Mandubratium ab injuria Cassivellauni defen- 
dat, atque in civitatern mittat, qui praesit imperiumque 
obtineat. His Caesar iraperat obsides xl frumentumque 
exercitui, Mandubratiunique ad eos mittit. Uli impe- 
rata ceieriter fecerunt, obsides ad numerum frumentaque 
miserunt. 

21. Trinobantibus defensis atque ab omni militum 
injuria prohibitis, Cenimagni, Segontiaci, Ancalites, Bi- 
broci, Cassi, legationibus missis sese Caesari dedunt. 
Ab his cognoscit, non longe ex eo loco oppidum Cassi- 
vellauni abesse, sylvis paludibusque munitum, quo satis 
magnus hominum pecorisque numerus convenerit. (Op- 
pidum autem Britanni vocant, cum sylvas impeditas 
vallo atque fossa munierunt, quo incursionis hostium 
vitandae causa convenire consuerunt.) Eo proficiscitur 
cum legionibus : locum 3 ° reperit egregie natura atque 
opere munitum ; tamen bunc duabus ex partibu.s oppug- 
nare contendit. Hostes, paulisper morati, militum 
nostrorum impetum non tulerunt, seseque alia ex parte 
oppidi ejecerunt. Magnus ibi numerus pecoris reper- 
tus, multique in fuga sunt comprehensi atque interfecti. 

22. Dura haec in his locis geruntur, Cassivellaunus ad 
Cantium, quod esse ad mare supra demonstravimus, 
quibus regionibus quatuor reges praeerant, Cingetorix, 
Carvilius, Taximaguius, Segonax, nuntios mittit, atque 
his imperat, uti, coactis omnibus copiis, castra navalia 
de improvisoadoriantur atque oppugnent. Ii cum ad cas- 
tra venissent, nostri, ernptione facta, multis eorum inter- 
fectis, capto etiam nobili duce Lugotorige, suds inco- 
lumes reduxerunt. Cassivellaunus, hoc proslio nuntiato, 
tot detrimentis acceptis, vastatis finibus, maxime etiam 



30. Locum'] " So also Celsius, and retain locum. For, as Incus is some- 

the Greek Translator with the Mss.: times corrnpfed into locus, so locus 

the Ms. Dorv. alone has lucum, no is on the contrary changed into lit- 

inelegant reading. Oasar had a ens. Ste Salinas, ad Tertnll. de 

little above said, Sylvas impeditas. Fallio p. 103. T<> Caesar 1$. G. fi, 

This word is by the facility of the 13. Is. Casauhon Prspf. ad Diojr. L. 

change easily corrupted into locus. Ions as.'" rightly restored luco.' Ol - 

See Frontinns 1, 2, 10. 8, 2, 5. Dra- dendorp. 
kenb. ad Liv. 21, 48. However, I 



LIBER V. CAP. 24. 127 

permotus defectione civitatium, legatos per Atrebatera 
Coramium de deditione ad Caesarem mittit. Caesar, cum 
statuisset, hyemem in continenti propter repentinos 
Gallia? motus agere, neque multum asstatis superesset 
atque id facile extrahi posse intelligent, obsides impe- 
rat, et, quid in annos singulos vectigalis Populo Romano 
Britannia penderet, constituit : interdicit atque imperat 
Cassivellauno, ne Mandubratio, neu Trinobantibus bel- 
lum faciat. 31 

23. Obsidibus acceptis, exercitum reducit ad mare, 
naves invenit refectas. His deductis, quod et caplivo- 
rum magnum numerum habebat, et nonnullae tempestate 
deperierant naves, duobus commeatibus Ji exercitum 
reportare instituit. Ac sic accidit, uti ex tanto navium 
numero, tot navigationibus, neque hoc, neque superiore 
anno, ulla omnino navis, quae milites portaret, desidera- 
retur : at ex iis, qua? inanes ex continenti ad eum remit- 
terentur, et prioris commeatus expositis militibus, et quas 
postea Labienus faciendas curaverat numero lx, per- 
paucas locum caperent; 33 reliquas fere onmes rejiceren- 
tur. Quas cum aliquamdiu Caesar frustra expectasset, 
ne anni tempore a navigatione excluderetur, quod aequi- 
noctium suberat, necessario angustius milites colloca- 
vit, ac, summa tranquillitate consecuta, secunda inita 
cum solvisset vigilia, 34 - prima luce terrain attigit, omnes- 
que incolumes naves perduxit. 

24. Subductis navibus, concilioque Gallorum Sama- 
robrivae peracto, quod eo anno frumentum in Gallia 

31. Bellum facial] This phrase a mutual protection : Ruben. Elect, 
occurs elsewhere, and in the best 2, 13. The Greek phrase was iro- 
writers: B. G. 3, 29. ' Civitatibns, pevriKos (tt6\os, as in an ancient 
quse proxime bellum fecerant,' Inscr. ap. Casaub. ad Sueton. Aug. 
where see Cellarius ; 5, 28. ' Po- 98. 

pulo Romano bellum facere,' where 33. Locum eaperenf] I.e. " 'Reach- 
see Davies ; 7, 2. ' Bellum facturos ed the destined place :' 4, 2G. ' Insu- 
pollicentur;' B. Afr. 8S.; Burm. ad lam capeie.' Yet Fr. Hotom. would 
Ovid. Met. 8,58.; Val. Max. 5,4, 3.; wrongly persuade us that the mean- 
Cort. ad Sallust. B. C. 26. ; Livy 1, ing is obscure, unless capere locum 
38. ; Cic. pro Font. 12. be applied to the ships, which kept 

32. Duobus commeatibus] Hirt. B. their course, (quae cur sum tenent.)" 
Afr. 31. 'Donee sibi veteranarnm Davies. 

legionum pars aliqua in secundo 34. Inita vigilia] Ca<s. B. C. 3, 

cnmmeatii occurrisset ; ' 37. 44. 54. ' Tertia inita vigilia exercitum 

That is, a convoy, when several ednxit.' 
ships sailed in company, and were 



128 DE BELLO GALLICO. 

propter siccitatesangustius provenerat, coaciusest aliter, 
ac superioribus annis, exercitum in hybernis collocare, 
legionesque in plures civitates distribuere : ex quibus 
unam in Morinos ducendam C. Fabio legato dedit ; al- 
teram in Nervios Q. Ciceroni ; tertiam in Essuos L. 
Roscio ; quartam in Reinis cum T. Labieno in confinio 
Trevirorum hyemare jussit; tres in Belgio collocavit : 
his M. Crassum, quaestorem, et L. Munatium Plancum 
et C. Trebonium, legatos, proefecit. Unam legionem, 
quam proxime trans Padum conscripserat, et cohortes 
quinque in Eburones, quorum pars maxima est inter 
Mosam ac Rhenum, qui sub imperio Ambiorigis et Ca- 
tivolci erant, misit. His militibus Q. Titurium Sabinum 
et L. Aurunculeium Cottam, legatos, praeesse jussit. Ad 
huncmodum distributis legionibus, facillime inopiae fru- 
mentariae sese mederi posse existimavit: atque harum 
tamen omnium legionum hyberna, (praster earn, quam L. 
Roscio in pacatissimam et quietissimam partem ducen- 
dam dederat,) millibus passuum centum continebantur. 
Ipse interea, quoad legiones collocasset munitaque hy- 
berna cognovisset, in Gallia morari constituit. 

25. Erat in Carnutibus summo loco natus Tasgetius, 
cujus majores in sua civitate regnum obtinuerant. Huic 
Caesar, pro ejus virtute atque in se benevolentia, quod 
in omnibus bellis singulari ejus opera fuerat usus, ma- 
jorum locum restituerat. Tertium jam hunc annum 
regnantem inimici, jam multis pal am ex civitate auc- 
toribus, eum interfecerunt. Defertur ea res ad Caesarem. 
Ille veritus, quod ad plures pertinebat, ne civitas eorum 
impulsu deficeret, L. Plancum cum legione ex Belgio 
celeriter in Carnutes proficisci jubet, ibique hyemare ; 
quorumque opera cognoverit Tasgetium interfectum, hos 
comprehensos ad se mittere. Interim ab omnibus lega- 
tis quaestoribusque, quibus legiones transdiderat, certior 
factus est, in hyberna perventum locumque hybernis esse 
munitum. 

26. Diebus circiter xv, quibus in hyberna ventum 
est, initium repentini turnultus ac defectionis ortum est 
ab Ambiorige et Cativolco : qui cum ad fines rcgni sni 
Sabino Cotteeque pracsto fuissent, frumentumque in hy- 
berna comportavissent, Indutiomari Treviri nuntiis im- 
pulsi, suos concitaverunt, subitoquc oppressis lignatori- 



LIBER V. CAP. Q.7. 129 

bus, magna manu castra oppugnatum venerunt. Cum 
celeriter nostri arraa cepissent vallumque ascendissent, 
atque, una ex parte Hispanis equitibus ernissis, equestri 
praslio superiores fuissent, desperata re, hostes suos ab 
oppugnatione reduxerunt. Turn suo more conelamave- 
runt, uti aliqui ex nostris ad colloquium prodirent; 
habere sese, quae de re communi dicere vellent, quibus 
rebus controversias minui posse sperarent. 

27. Mitlitur ad eos colloquendi causa C. Arpineius, 
eques Romanus, familiaris Q. Titurii, et Q. Junius ex 
Hispania quidam, qui jam ante missu Caesaris 35 ad 
Ambiorigem ventitare consueverat : apud quos Ambio- 
rix ad hunc raodum locutus 3<5 est: ' Sese pro Caesaris 
in se beneficiis plurimum ei confiteri debere, quod ejus 
opera stipendio liberatus esset, quod Aduatucis finiti- 
mis suis pendere consuesset : quodque ei et filius et fra- 
tris filius ab Caesare remissi essent, quos Aduatuci, ob- 
sidum numero raissos, apud se in servitute et catenis 
tenuissent : neque id, quod fecerit de oppugnatione 
castrorum, aut judicio aut voluntate sua fecisse, sed 
coactu civitatis ; suaque esse ejusmodi imperia, ut non 
minus haberet juris in se multitudo, quam ipse in mul- 
titudinem. Civitati porro hanc fuisse belli causam, 
quod repentinae Gallorum conjurationi resistere non po- 
tuerit: id se facile ex humilitate sua probare posse, 
quod non adeo sit imperitus rerum, ut suiscopiis Popu- 
lum Romanum se superare posse confidat : sed esse 
Galliae commune consilium; omnibus hybernis Caesaris 
oppugnandis hunc esse dictum diem, ne qua legioalterae 
legioni subsidio venire posset : non facile Gallos Gallis 
negare potuisse, praesertim cum derecuperanda commu- 
ni libertate consilium initum videretur. Quibus quoniam 
pro pietate 37 satisfecerit, habere se nunc rationem officii 



35. Missu Caseins'] I. e. Mit- huncmodam: B. C. 3, 88. ' Ad hunc 
tente Caesare: 6,7. ' Venisse le- modiihi instructa acies.' " Oudend. 
giones missu Caesaris.' There is a 37. Propietate] " Pietas here de- 
wrong reading jussu in many Mss., notes ' love of country,' ' patrio- 
bnt undoubtedly jussu Bruti must tism :' Cic. de Inv. 2, 22. 'Pietas 
be retained in B. C. 2, 22. erga patriam — officium conservare 

36. In hunc modurn locutus] " So monet ;' Sil. Ital. 4, 398. ' Felices 
indeed Cujac. Petav. Seal. Leid. 1. leti, pietas quos addidit umbris,' 8, 
and Oxon. ; but the rest with the 329.10,593." Davies. The word 
early Edd. and others exhibit, ad was appropriately so used, either 



130 



DE BELLO GALLICO. 



pro beneficiis Caesaris ; monere, orare Titurium pro 
hospitio, ut suae ac militum saluti consulat : raagnam 
manum Germanorum conductam Rhenum transisse; 
hanc affore biduo. Ipsorum esse consilium, velintne 
prius, quam finitimi sentiant, eductos ex hyberuis mi- 
lites aut ad Ciceronem aut ad Labienura deducere, quo- 
rum alter millia passuum circiter l, alter paulo amplius 
ab his absit. Illud se polliceri et jurejurando confirmare, 
tutum iter per fines suos daturum ; quod cum faciat, et 
civitati sese consulere, quod hybernis levetur, et Cassari 
pro ejus mentis gratiam ref'erre.' Hac oratione habita, 
discedit Ambiorix. 

28. Arpineius et Junius, quae audierint, adlegatos de- 
ferunt. Illi, repentina re perturbati, etsi ab hoste ea 
dicebantur, non tamen negligenda existimabant : ma- 
ximeque hac re permovebantur, quod, civitatem ignobi- 
lem atque humilem Eburonum sua sponte Populo Ro- 
mano bellum facere j8 ausam, vix erat credendum. 
Itaque ad consilium rem deferunt magnaque inter eos 
existit controversial L. Aurunculeius compluresque 
tribuui militum et primorum ordinum centuriones ' nihil 
temere agendum, neque ex hybernis injussu Caesaris 
discedendum/ existimabant : ' quantasvis, magnas 



because the love of country must 
be supposed to predominate in the 
minds of those, who are men of 
moral habits, and of religious feel- 
ings; or else because patriotism was 
wisely inculcated as a sacred duty, 
next in obligation to the worship of 
the Gods, inasmuch as national in- 
dependence, individual security, 
the rights of property, the enjoy- 
ment of privileges and honors, the 
safety of all public institutions, the 
existence of the government, the 
preservation of the laws, and the 
well-being of the state itself de- 
pend on the principle of patriotism, 
which satisfies every reasonable 
mind about the necessity of indivi- 
dual efforts to protect the common 
interest, and on the impulse of 
feeling, arising out of that convic- 
tion, which actuates eveiy generous 
bosom to sacrifice his life in its de- 



fence, perishing in the last dike of 
liberty, superior to all considera- 
tions of home and happiness, and 
content with the glory of achieve- 
ments, which furnish the painter 
with noble subjects for his canvas, 
and the historian with memorable 
facts for his contemplation. 

38. Bellumfacere] " Seneca Epist. 
114. classes this among rare and 
unusual forms of speech ; but 
wrongly : Nepos Ages. 2. ' Per- 
suasit Lacedsemoniis ut exercitum 
in Asiam emitterent, bellumque 
regi facerent.' So too the most 
elegant writers express themselves, 
as is shown by Chr. Cellaring Cur. 
Poster. 91." Davies. See the note 
on B. G. 5, 22. 

39. Exislit controversial B. C. 1, 
20. 'Inter eos dissensio existit;' 
B. O. 6, 5. « Motus existat:' Livy 
2, 32. ' Si bellum existat.' 



LIBER V. CAP. 29. 131 

etiam, copias * Germanorum sustineri posse munitis 
hybernis,' docebant: ' rem esse testimonio, quod primum 
hostium impetum, multis ultro vulneribus illatis, fortis- 
sime sustinuerint : re frumentaria non premi : interea 
et ex proximis hybernis et a Caesare conventura subsi- 
dia :' postremo, quid esse levius aut turpius, quam, 
auctore hoste, de suramis rebus capere consilium V 

29. Contra ea Titurius, ' sero facturos,' clamitabat, 
' cum majores hostium manus, adjunctis Germanis, con- 
venissent : aut cum aliquid calamitatis in proximis hy- 
bernis esset acceptum, brevem consulendi esse occasio- 
nem : Caesarem arbitrari profectum in Italiam : neque 
aliter Carnutes interficiendi Tasgetii consilium fuisse 
capturos, neque Eburones, si ille adesset, tanta cum 
contemtione nostri ad castra venturos esse : non hostem 
auctorem, sed rem spectare ; subesse Rhenum ; magno 
esse Germanis dolori Ariovisti mortem et superiores 
nostras victorias : ardere Galliano, tot contumeliis ac- 
ceptis sub Populi Romani imperium redactam, 41 supe- 
riore gloria rei militaris extincta.' Postremo, ' quis hoc 
sibi persuaderet, sine certa re Ambiorigeni ad ejusmodi 
consilium descendisse? Suam sententiam in utramque 
partem esse tutam : si nil sit durius, nullo periculo ad 
proximam legionem perventuros ; si Gallia omnis cum 
Germanis consentiat, unam esse in celeritate positam 



40. Quantasvis, magnets etiam, co- see Cort. The rationale of this 

pias] " It is well remarked by Fr. phrase, quantasvis, magnas etiam, is 

Hotom. that the common expres- explained by Perizonius in Sanctii 

sion is quantumvis magnas, or quan- Min. 493." Oudendorp. 

tasvis copias. Yet I would make no 41. Sub imperium redactairi] " The 

change, as examples of such pleo- Mss. Leid. 1. 2. Duk. Palat. and 

nasms are not wanting. Livy 44, Dorv. sub imperio, under which, 

27. ' Ut quanta maxima posset that is to say, they were already, 

praeda ex victo Romanis reservare- In the same way Cortius found in 

tur ;' Curt. 5, 9, 1. ' Quanto maxi- certain Mss. ad Sallust. B. J. 18, 12. 

mo possumus cnltn;' Min. Felix sub imperio cogere; and so some vin- 

Qct. p. 11. ' Certum aliqnod de dicate the expression, sub jugo mit- 

summa rerum ac majeslate decer- tere, Ca?s. B. G. 1, 7. But I depart 

nere, de qua tot omnibus senilis — not from the common reading. This 

philosophia deliberat.' " Davies. variation might have easily arisen 

" See my note in Misc. Obs. V. 2. from the pronunciation of (he sylla- 

T. 2. p. 305. ad Apul. Met. 3. p. 61. ble om for um." Oudendorp. But 

' Quanfo maximo nisu poteram,' as the true explanation has been given 

we ought to read ; Pliny Ep. 3. fin. by me in the place referred to. 
' Quantum maximum potuit,'* where 



132 DE BELLO GALLICO. 

salntem.4 2 Cottae quidera atque eorura, qui dissenli- 
rent, consilium quem haberet exitum? In quo si non 
praesens periculum, at certe longinqua obsidione 43 fames 
esset pertimescenda.' 

30. Hac in utramque partem disputatione habita, cum 
a Cotta primisque ordinibus acriter resisteretur, ' Vincite,' 
inquit, ' si ita vultis,' Sabinus, et id clariore voce, ut 
magna pars militum exaudiret : ' neque is sum,' inquit, 
' qui gravissime ex vobis mortis periculo terrear : hi sa- 
pient, et si graviusquid accident, abs te rationem repos- 
cent: qui, si per te liceat, perendino die cum proximis 
hybernis conjuncti, communem cum reliquis belli casum 
sustineant, nee rejecti et relegati longe ab ceteris aut 
ferro aut fame intereant.' 

31. Consurgitur ex consilio ; comprehendunt utrum- 
que et orant, ' ne sua dissensione et pertinacia rem in 
summum periculum deducant : facilem esse rem, seu 
maneant, seu proficiscantur, si modo unum omnes sen- 
tiant ac probent ; contra in dissensione nullam se salutem 
perspicere.' Res disputatione ad mediara noctem per- 
ducitur. Tandem dat Cotta permotus manus ; 44 supe- 
rat sententia Sabini. Pronuntiatur, prima luce ituros : 
consumitur vigiliis reliqua pars noctis, cum sua quisque 
miles circumspiceret, quid secum portare posset, quid 
ex instrumento hybernorum relinquere cogeretur. Om- 
nia excogitantur, quare 45 nee sine periculo rnaneatnr et 
languore militum et vigiliis periculum augeatur. Prima 
luce sic ex castris proficiscuntur, ut quibus esset per- 

42. Unam esse in celeritate positam gare se simnlans blandiatur, atque 
salutem] "So Virs;. /En. 2, 354. ad extiemnm det manus.' This was 
' Una salus victis ;' Caesar below, the custom of persons, who surren- 
1 Taraen nnum communis s a 1 u t i s deied in battle, but theproperphrase 
anxiliuni in celeritate ponebat ;' in such a case was tendere manus: 
Tacit. Ann. 1. ' Temporis ac neces- whence Caps. B. G.7, 40. ' Litavici 
sitatis monet, unam in armis salu- fraudc perspecta /Edui manus ten- 
tem.' " CiACCONitJS. clere, et deditionem significare, et 

43. Longinqua obsidione] " Lon~ projectis armis mort»m deprecari 
ginquus is put forrfn^Mrnus,Bronkli. incipiunt.' Zosim. 2. XloWovs 8e fa>- 
ad 1'ropert. 1,6,27. See also ad ypia e\uii> to Trepi\ti(pdlv irXfjOos x^P at 
Ca?s. B. G. 1, 47." Davies. avaiuvav tSQaro." Dionys. Vos- 

44. Tandem dat manus] " I. e. si us. See Cellaring ad C. Nepot. 
'Yields,' as if conquered. Arnob. Hamilc. 1,4. 

1. p. 2G. ' Sed concedainns inter- 45. Omnia c.vcogitanlur,quare] I.e. 
dum, manum vestris opinionibus ' They so conduct themselves as if 
dantes ;' Cic. de Amic, ' Qui liti- their endeavor was that.' 



LIBER V. CAP. 33. 133 

suasum, non ab hoste, sed ab homine amicissimo Am- 
biorige consilium datum, longissimo agmine maximisque 
impedimentis. 

32. At hostes, posteaquam ex nocturno fremitu vigU 
liisque de profectione eorum senserunt, collocatis insi- 
diis bipartito in sylvis opportune* atque occulto loco, a 
millibus passuum circiter duobus, Romanorum adven- 
tum expectabant : et, cum se major pars agminis in 
magnam convallem demisisset, ex utraque parte ejus 
vallis subito se ostenderunt, novissimosque premere et 
primos prohibere ascensu atque iniquissimo nostris loco 
prcelium committere cceperunt. 

33. Turn demum Titurius, ut qui nihil ante providis- 
set, trepidare, concursare, cohortesque disponere ; hsec 
tamen ipsa timide atque ut eum omnia deficere videren- 
tur: quod plerumque iis accidere consuevit, qui in ipso 
negotio consilium capere coguntur. At Cotta, qui cogi- 
tasset, hasc posse in itinere accidere, atque ob earn 
causam profectionis auctor non fuisset, nulla in re com- 
muni saluti deerat, et in appellandis cohortandisque 
militibus, imperatoris ; et in pugna, militis officia prsesta- 
bat. Cumque propter longitudinem agminis minus fa- 
cile per se omnia obire, et, quid quoque loco 46 facien- 
dum esset, providere possent, jusserunt pronuntiare, ut 
impedimenta relinquerent atque in orbem consisterent. 
Quod consilium etsi in ejusmodi casu reprehendendum 
non est, tamen incommode accidit : nam et nostris mili* 
tibus spem minuit, et hostes ad pugnam alacriores ene- 
cit,Vpiod non sine summo timore et desperatione id factum 
videbatur. Praeterea accidit, quod fieri necesse erat, ut 
vulgo milites ab signis discederent, quee quisque eorum 
carissima haberet, ab impedimentis petere atque ab- 
ripere + 7 properaret, clamore ac fletu omnia comple- 
rentur. 



46. Quoque loco] " The more re- in 7, S3. ' Quid quoque pacto agi 

cent Mss. Duk. Dorv. and Leid. 2. placeat/ where the best Mss. exhi- 

and the Edd. Rom. Med. Ven. ex- bit quoquo. See Cort. ad Sallust. 

hibit quoquo, as we have everywhere B. C. 13. ' Quid qnoque modo audt- 

quoquo modo, tempore, pacto, &c. ; but erat.' " Oudbndobp. 

quisque is also frequently used for 47. Abriiiere] " The Mss. And. 

quisquis or 'earh :' see 1,39. There- Oxon. Duk. and Leid. 3. exhibit 

fore I follow the older and several abripere, which I prefer to arripere. 

Mss. The same confusion occurs For they not only seized, but car- 

Ccesar. M 



134 DE BELLO GALLICO. 

34. At barbaris consilium non defuit: nam duces 
eorum tota acie pronuntiare jusserunt, ' ne quis ab loco 
discederet : illorum esse praedam, atque illis reservari, 
quaecumque Romani reliquissent : proinde omnia in 
victoria posita existimarent.' Erant et virtute et numero 
pugnando pares, nostri taraen etsi ab duce et a fortuna 
deserebantur, tamen omnem spem salutis in virtute po- 
nebant, et, quoties quaeque cohors procurreret, ab ea 
parte magnus hostium numerus cadebat. Qua re ani- 
madversa, Ambiorix pronuntiari jubet, ut procul tela 
conjiciant, neupropius accedant, et, quam in partem Ro- 
mani impetum fecerint, cedant: (levitate armorum et 
quotidiana exercitatione nihil iis noceri posse :) rursus 
se ad signa recipientes insequantur. 

35. Quo prsecepto ab iis diligentissime observato, 
cum quaepiam cohors ex orbe excesserat atque impe- 
tum fecerat, hostes velocissime relugiebant. Interim 
earn partem nudari necesse erat et ab latere aperto tela 
recipi. Rursus, cum in eum locum, unde erant progres- 
si, reverti cceperant, et ab iis, qui cesserant, et ab iis, 
qui proximi steterant, circumveniebantur ; sin autem 
locum tenere vellent, nee virtuti locus relinquebatur, 
neque ab tanta multitudine conjecta tela confetti vitare 
poterant. Tamen tot incommodis conflictati, multis 
vulneribus acceptis, resistebant et, magna parte diei 
consumta, cum a prima luce ad horam octavam pugna- 
retur, nihil, quod ipsis esset indignum, committebant. 
Turn T. Ralventio, qui superiore anno primum pilum 
duxerat, viro forti et magnae auctoritatis, utrumque fe- 
mur tragula transjicitur. Q. Lucanius, ejusdem ordinis, 
fortissime pugnans, dam circumvento filio subvenit, in- 
terficitur : L. Cotta, legatus, omnes cohortes ordinesque 
adhortans, in adversum 0s 48 funda vulneratur. 

ried away those things. In Mas. ad Ovid. Met. 7, 731. and Obs. 

there is perpetual confusion with Misc. V. 2. T. 2. p. 304." Ouden- 

these words. See Drakenb. ad Sil. uobp. 

5, 229. ad Liv. 2, 33, 7. 3, 4S. « Ab 48. In adversum os] "This is said 

lanio citltro arrepto :' whence arri- nearly as in Terence, in os laudare, 

pere in Ca?sar may be defended, or rather in the same sense as B. C. 

Apnl. Met. 3. p. 54. ' E mediis pa- 3, 99. • Gladio in os adversum con- 

pillis capillos absconditos iratus ar- jecto.' Lucan 7, 621. 'Ore quis 

lipuit,' but there too perhaps Hein- adverso demissum faucibus ensem 

sins does right in reading arripuit, Expulerit morieus anima ;' Ovid, 



LIBER V. CAP. 38. 135 

36. His rebus permotus Q. Titurius, cum procul Am* 
biorigem suos cohortantem conspexisset, interpretera 
suum, Cn. Pompeium, ad eum mittit, rogatum, ut sibi 
militibusque parcat. Ille appellatus respondit : ' si velit 
secum colloqui, licere ; sperare, a multitudine impetrari 
posse, quod ad militum salutem pertineat; ipsi vero 
nihil nocitum iri, inque earn rem se suara fidem inter- 
ponere.' Ille cum Cotta saucio communicat, 'si videatur, 
pugna ut excedant et cum Ambiorige una colloquantur : 
sperare, ab eo de sua ac militum salute impetrare posse.' 
Cotta se ad armatum hostem iturum negat atque in eo 
constitit. 4 ? 

37. Sabinus, quos in praesentia tribunos militum cir- 
cum se habebat et primorum ordinum centuriones, se 
sequi jubet, et, cum propius Ambiorigem accessisset, 
jussus arma abjicere, imperatum facit, suisque, ut idem 
faciant, imperat. Interim, dum de conditionibus inter se 
agunt longiorque consulto ab Ambiorige instituitur ser- 
mo, paulatim circumventus interficitur. Turn vero suo 
more victoriam conclamant atque ululatum tollunt, im- 
petuque in nostros facto, ordines perturbant. Ibi L. 
Cotta pugnans interficitur cum maxima parte militum^ 
reliqui se in castra recipiunt, unde erant egressi : ex 
quibus L. Petrosidius aquilifer, cum magna multitudine 
hostium premeretur, aquilam intra vallum projecit, ipse 
pro castris fortissime pugnans occiditur. Illi aegre ad 
noctem oppugnationem sustinent: noctu ad unum omnes, 
desperata salute, se ipsi interficiunt. Pauci ex prcelio 
elapsi, incertis itineribus per sylvas ad T. Labienum 
legatum in hyberna perveniunt atque eum de rebus 
gestis certiorem faciunt. 

38. Hac victoria sublatus Ambiorix, statim cum 
equitatu in Aduatucos, qui erant ejus regno finitimi, 
proficiscitur; neque noctem neque diem intermittit pe- 
ditatumque se subsequi jubet. Re demonstrata, Adua- 
tucisque concitatis, postero die in Nervios pervenit 



Met. 5, 384. ' Inque cor hamata 32. ' Qua in sententia si constare 

percnssit aruudine Ditem.' " Ov- voluissent;' Caes. B. C. 1, 85. ' Om- 

dendorp. niuiri ordinum partes in misericor- 

49. In eo conslitit] " Cic. ad Fam. dia constitisse ;' Hirt. B. Afr. 31. 

7, 17. ' Quod jam videris certa ali- ' In opere consistere,' i. e; perma* 

qua iu sententia constitisse ;' 1, 9, nere." Oudendorp. 



136 DE BELLO GALLTCO. 

hortaturque, 'ne sui in perpetuum liberandi atque ulcis- 
cendi Roraanos, pro iis, quas acceperint, injutiis, occa- 
sionem dimittant : interfectos esse legatos duo magnam- 
que partem exercitus ioterisse ' demonstrat ; ' nihil esse 
negotii, subito oppressarn legionem, quas cum Cicerone 
hyemet, interfici, se ad earn rem proritetur adjutorem/ 
Facile bac oratione Nerviis persuadet. 

39. Itaque, confestim dimissis nuntiis ad Ceutrones, 
Grudios, Levacos, Pleumoxios, Geidunos, qui omnes 
sub eorum imperiosunt, quammaximas manus possunt, 
cogunt, et de improviso ad Ciceronis hyberna advolant, 
nondum ad eum fama de Titurii morte perlata. Huic 
quoque accidit, quod fuit necesse, ut nonnulli milites, 
qui lignationis munitionisque causa in sylvas discessis- 
sent, repentino equitum adventu interciperentur. His 
circumventis, magna manu Eburones, Nervii, Aduatuci 
atque horum omnium socii et clientes, legionem oppug- 
nare incipiunt : nostri celeriter ad arma concurrunt, val- 
lum conscendunt. JEgre is dies sustentatur, quod om- 
nem spem hostes in celeritate ponebant, atque, banc 
adepti victoriam, in perpetuum se fore victores confide- 
bant. 

40. Mittuntur ad Caesarem confestim ab Cicerone li- 
teras, magnis propositis praemiis, si pertulissent. Ob- 
sessis omnibus viis, missi intercipiuntur. Noctu ex ea 
materia, quam munitionis causa comportaverant, turres 
admodum cxx 50 excitantur incredibili celeritate: quae 
deesse operi videbantur, perficiuntur. Hostes postero 
die, multo majoribus copiis coactis, castra oppugnant, 
fossam complent. Ab nostris eadem ratione, qua pri- 
die, resistitur: hoc idem deinceps reliquis fit diebus. 
Nulla pars nocturni temporis ad laborem intermittitur : 
non eegris, non vulneratis, facultas quietis datur : quas- 
cumque ad proximi diei oppugnationem opus sunt, 
noctu comparantur: multae prasustas sudes, magnus mu- 
ralium pilorum numerus instituitur ; turres contabulan- 
tur, pinnae loricaeque ex cratibus attexuntur. Ipse Ci- 
cero, cum tenuissima valetudine esset, ne nocturnurn 

50. Turres admodum cxx] "Curt. Justin 11,14,2. 'Inter haec Dcrc 

4, 9, 24. ' Mille admodum eqtiites admodum Graeci occurrunt Alex- 

piarmiserat ;' 12, 6. ' Bactriani andro ;' 24, 1, G." Davies. 
ibant equites mille admodum ;' 



LIBER V. CAP. 42. 137 

quidera sibi tempus ad quietem relinquebat, ut ultro 
militum concursu ac vocibus sibi parcere cogeretur. 

41. Tunc duces principesque Nerviorum, qui ali- 
quem sermonis aditum SI eausamque amicitiae cum Ci- 
cerone habebant, colloqui sese velle dicunt. Facta po- 
testate, eadem, qua? Ambiorix cum Titurio egerat, com- 
memorant, ' omnem esse in armis Galliam, Germanos 
Rhenum transisse, Cassaris reliquorumque hyberna op- 
pugnari.' Addunt etiam de Sabini morte. Ambiorigem 
ostentant fidei faciendas causa : * errare eos' dicunt, 'si 
quicquam ab his prsesidii sperent, qui suis rebus difli- 
dant ; sese tamen hoc esse in Ciceronem Populumque 
Romanum animo, ut nihil nisi hyberna recusent atque 
banc inveterascere consuetudinem nolint : licere illis in- 
columibus per se ex hybernis discedere, et, quascumque 
in partes velint, sine metu proficisci.' Cicero ad haec 
unum modo respondit. ' Non esse consuetudinem Po- 
puli Romani, ullam accipere ab hoste armato conditio- 
nem : si ab armis discedere velint, se adjutore utantur, 
legatosque ad Caesarem mittant : sperare, pro ejus jus- 
titia,* 2, quse petierint, impetraturos.' 

42. Ab hac spe repulsi Nervii, vallo pedum xi et 
fossa pedum xv hyberna cingunt. Haec et superiorum 
annorum consuetudine a nostris cognoverant, et, quos- 
dam de exercitu nacti captivos, ab his docebantur : sed, 
nulla ferramentorum copia, quae sunt ad hunc usum 
idonea, gladiis cespitem circumcidere, manibus sagulis- 
que SJ terram exhaurire cogebautur. Qua quidem ex re 



51. Sermonis adituni] " Ciacco- 'clemency' or 'compassion.' So 
nius suspects the first word, but do Cic. pro M. Marcello 4. * Heec tua 
not listen to him : Etimen. Paneg. justitia et lenitas animi florescet 
4, 1, 5. ' Jam pridem mihi — 'divina- quotidie magis ;' Terence Heaut. I, 
rani patris tui aurium aditus eve- 1, 33. ' Meaesttiltitiae in justitia tna 
nerit ;' Caes. B. C. 1, 74. ' Aditus sit aliquid prsesidii.' So too the 
commendationis.' " Davies. " So Greek and Hebrew expressions, 
elsewhere fundi aditus, conveniendi which signify 'justice,' denote 'cle- 
aditus, postulandi aditus, &c. Hirt. mency ' or ' goodness,' as is shown 
B. Alex. 30. ' Aditus oppugnatio- byGrotiusadMatth.l,19."DAViES. 
ris ;' Caes. B. G. 5, 13. ' Aditus 53. Sagulisque'] " Into which they 
sermoque,' B. C. 1, 31. 'Aditus ad deposited the earth raised by their 
conanda ea.' " Oudendorp. hands. For botli the Greek Trans- 

52. Pro ejus justitia'] " Justitia lator has x iT ^< TiV > a "d O rosins 6, 
here does not denote ' the desire to 10. writes, ' Gladiis concidendo ter- 
give to every one his due,' but ram et sagulis exportando.' And 



138 DE BELLO GALLICO. 

hominum muHitudo cognosci potuit : nam minus horis 
tribus millium decern in circuitu munitionem perfece- 
runt : reliquisque diebus turres ad altitudinem valli, 
falces testudinesque, quas iidem captivi docuerant, pa- 
rare ac facere cceperunt. 

43. Septimo oppugnationis die, maximo coorto vento, 
ferventes fusili ex argilla glandes fundis et fervefacta ja- 
cula 54 in casas, quae more Gallico stramentis erant 
tectae, jacere coeperunt. Hae celeriter ignem compre- 
henderunt et venti magnitudine in omnem castrorum 
locum distulerunt. Hostes, maximo clamore insecuti, 
quasi parta jam atque explorata victoria, turres testudi- 
nesque agere et scalis vallum ascendere cceperunt. At 
tanta militum virtus atque ea prassentia animi fuit, ut, 
cum undique flamma torrerentur, maximaque tclorum 
multitudine premerentur, suaque omnia impedimenta 
atque omnes foi tunas conflagrare intelligerent, non modo 
demigrandi causa 55 de vallo decederet nemo, sed paene ne 
respiceret quidem quisquam ; ac turn omnes acerrime for- 
tissimeque pugnarent. Hie dies, hie dies 56 nostris longe 
gravissimus fuit ; sed tamen hunc habuit eventum, ut 
eo die maximus hostium numerus vulneraretur atque 
interficeretur, ut se sub ipso vallo constipaverant re- 
cessumque primis ultirni non dabant. Paulum quidem 
intermissa flamma, et quodam loco turri adacta et con- 
tingente vallum, tertiae cohortis centuriones ex eo, quo 

yet the phrase, sagulis terrain exhau- 55. Demigrandicausa] u T\\e Greek 

rire, is as singular as the event it- Translator rightly, Oux Sn-ws <pvyris 

self." Oudendorp. iixi/j.vr]VTo. Demigrare is here used 

54. Fervefacta jacula] " The Greek by Ca?sar for deserere ant fugere cas- 

Translator, Sidwpa @4\ri, i. e. mal- tru." Dionys. Vossius. Plant. 

leoli, falaricce : see Lipsius Poliorc. Ampb.it. 1, 1,85. ' Animam omit- 

5,5. Orosiii8: ' Flammataqne tela tunt, priusquam loco demigrent.' 

focis, ac niox concepto igne rtiti- 5G. Hie dies, hie dies'] " If Mss. 

lantia intra castra jecernnt ;' Sta- would allow, I should prefer, hie, 

tins Pap. Theb. 5. ' Spirnlaqne et hie dies. The repetition of dies is ill 

mnlta crinitum missile flimnia,' suited to the alacrity and haste of 

where Placidtis Lactantius nutin- so ardent a soldier. At least tic 

tains that the fire was inserted by dies appears once only in the Mss. 

means of tow, but it may be doubt- Bong. Voss. Petav. Lovan. Leid. 1. 

ed whether this kind of weapon was Seal. Gottorp. and others, and in 

used in the times of which the poet the early Edd. SeeCort. ad Sallnst. 

is speaking." Dionys. Voss. But B. C. 10. ' En ilia, ilia lihertas,' and 

poet 1 * commit anachronisms, with- others everywhere." Oudendorp. 

out dreading the tribunal of criti- So too Virg. ' Hie vir, hie est quem 

cism. tibi prooiitti sa>pius audis.' 



LIBER V. CAP. 44. 139 

stabant, loco recesserunt suosque omnes removertmt ; 
nutu vocibusque hostes, ' si introire vellent,' vocare cce- 
perunt, quorum progredi ausus est nemo. Turn ex omni 
parte lapiclibus conjectis deturbati, turrisque succensa 
est. 

44. Erant in ea legione fortissimi viri centuriones, qui 
jam primis ordinibus appropinquarent, T. Pulfio et L. 
Varenus. Hi perpetuas controversias inter se habebant, 
quinam anteferretur, omnibusque annis de loco summis 
simultatibus contendebant. Ex iis Pulfio, cum acerrime 
ad munitiones pugnaretur, ' Quid dubitas,' inquit, ' Va- 
rene? aut quern locum probanda^ virtutis tuae spectas ? 
hie dies, hie dies de nostris controversiis judicabit.' Haec 
cum dixisset, procedit extra munitiones, quaque pars 
hostium confertissima visa est, in earn irrumpit. Ne Va- 
renus quidem turn vallo sese coutinet, sed omnium Veri- 
tas existimationem subsequitur. Turn, mediocri spatio 
relicto, Pulfio pilum in hostes mittit atque unum ex 
multitudine procurrentem transjicit, quo percusso et 
exanimato, 57 hunc scutis protegunt hostes, in ilium tela 
universi conjiciunt neque dant regrediendi facultatem. 
Transfigitur scutum Pulfioni et verutum in balteo defigi- 
tur. Avertit hie casus vaginam et gladium educere co- 
nanti dextram moratur manum ; impeditum hostes cir- 
cumsistunt. Succurrit inimicus illi Varenus et laboranti 
subvenit. Ad hunc se confestim a Pulfione omnis mul- 
titudo convertit; ilium veruto transfixum arbitrantur. 
Occursat ocyus gladio cominusque rem gerit Varenus 
atque, uno interfecto, reliquos paulum propellit, dum 
cupidius instat, in locum dejectus inferiorem concidif. 
Huic rursus circumvento fert subsidium Pulfio atque 
ambo incolumes, compluribus interfectis, summa cum 
laude sese intra munitiones recipiunt. Sic fortuna in 
contentione et certamine s8 utrumque versavit, ut alter 



57. Exanimato] I. e. ' Deprived Oudendorp refers the former • ad 
of breath or life,' " « dead,' Nepos aemnlationem laiulis,' and the latter 
Epam. 9, 4. • Turn ferro extracto ' ad mutuum auxilinm.' The for- 
confestim exanimatus est,' Caes.B. mer does seem to refer to the spirit 
G. 6, 15. ' Circnmventi Mamma exa- of honorable emulation, and the lat- 
nimantur homines.' See also 7, 25. ter to the development of it in 
"Val. Max. 9, 12, 2." Davies. action. 

58. In contentione et certamine'} 



140 DE BELLO GALLICO. 

alteri inimicus auxilio salutique esset, neque dijudicari 
posset, uter utri virtute anteferendus videretur. 

45. Quanto erat in dies gravior atque asperior oppug- 
natio, et maxime quod, magna parte railitum confecta 
vulneribus, res ad paucitatem defensorum pervenerat, 
tanto crebriores literas nuntiique ad Caesarem mitteban- 
tur : quorum pars deprehensa in conspectu nostrorum 
militum cum cruciatu necabatur. Erat unus intus Ner- 
vius, nomine Vertico, loco natus honesto, qui a prima 
obsidione ad Ciceronem perfugerat suamque ei fidem 
praestiterat. Hie servo spe libertatis magnisque per- 
suadet praemiis, ut literas ad Caesarem deferat. Has 
ille in jaculo illigatas effert, et, Gallus inter Gallos sine 
ulla suspicione versatus, ad Caesarem pervenit. Ab eo 
de periculis 5 ? Ciceronis legionisque cognoscitur. 

46. Caesar, acceptis literis hora circiter undecima 
diei, statim nuntium in Bellovacos ad M. Crassura quae- 
storem mittit ; cujus hyberna aberant ab eo millia pas- 
suum xxv. Jubet media nocte legionem proficis- 
ci, celeriterque ad se venire. Exiit cum nuntio Crassus. 
Alterum ad C. Fabium legatum mittit, ut in Atrebatium 
fines legionem adducat, qua sibi iter faciendum sciebat. 
Scribit Labieno, si reipublicae commodo facere posset, 
cum legione ad fines Nerviorum veniat : reliquam par- 
tem exercitus, quod paulo aberat longius, non putat ex- 
pectandam ; equites circiter quadringentos ex proximis 
bybernis cogit. 

47. Hora circiter tertia ab antecursoribus de Crassi 
adventu certior factus, eo die millia passuum viginti 
progreditur. Crassum Samarobrivae prasficit legionem- 
que ei attribuit, quod ibi impedimenta exercitus, obsides 
civitatnm, literas publicas, frumentumque omne, quod 
eo tolerandas byemis causa devexerat, relinquebat. 
Fabius, ut imperatum erat, non ita multum moratus, in 
itinere cum legione occurrit. Labienus, interitu Sabini 
et caede cohortium cognita, cum omnes ad eum Treviro- 
rum copiae venissent, veritus, ne, si ex hybernis fuga? 
similem profectionem fecisset, hostium impctum susti- 
nere non posset, praesertim quos recenti victoria eiTerri 



69. Periculis] So elsewhere in the plural, commeatus, frumenta, iiccitu- 
tes, volunlates, &c. 



LIBER V. CAP. 40. 141 

sciret, literas? Caesari remittit, quanto cum periculo le- 
gionem ex hybernis educturus esset: rem gestam in 
Eburonibus perscribit : docet, omnes peditatus equita- 
tusque copias 60 Trevirorum tria millia passuum longe 
ab suis castris consedisse. 

48. Caesar, consilio ejus probato, etsi, opinione trium 
legionum dejectus, ad duas redierat, tamen unum com- 
munis salutis auxilium in celeritate ponebat. Venit 
magnis itineribus in Nerviorum fines. Ibi ex captivis 
cognoscit, quae apud Ciceronem gerantur, quantoque in 
periculo res sit. Turn cuidam ex equitibus Gallis 
magnis prasmiis persuadet, uti ad Ciceronem epistolam 
deferat. Hanc Grascis conscriptam literis mittit, ne, 
intercepta epistola, nostra ab hostibus consilia cognos- 
cantur. Si adire non possit, monet, ut tragulam cum 
epistola, ad amentum deligata, intra munitiones castro- 
rum abjiciat. In literis sciibit, se cum legionibus pro- 
fectum celeriter affore : hortatur, ut pristinam virtutem 
retineat. Gallus, periculum veritus, ut erat praeceptum, 
tragulam mittit. Haec casu ad turrim adhaesit, neque ab 
nostris biduo animadversa, tertio die a quodam milite 
conspicitur; demta ad Ciceronem defertur. Ille per- 
lectam in conventu militum recitat, maximaque omnes 
laetitia afficit. Turn fumi incendiorum procul vide- 
bantur, quae res omnem dubitationem adventus legionum 
expulit. 

49. Galli, re cognita per exploratores, obsidionem re- 
linquunt, ad Cassarem omnibus copiis contendunt; eas 
erant armatorum 61 circiter millia lx. Cicero, data 
facultate, Galium ab eodem Verticone, quem supra de- 
monstravimus, repetit ; qui literas ad Cassarem referat : 
hunc admonet, iter caute diligenterque faciat : perscribit 
in literis, hostes ab se discessisse, omnemque ad eum 

60. Peditatus equitatusque copias'] for milites: Nepos Dion. 9. ' Na- 
Caesar generally expresses fully, vein armatis ornat;' Liv. ], 29. 
what is elliptically expressed by * Cursus armatorum;' Caes. B. G. 
others: hence he does not say sim- 3, 3. ' Multitudine armatorum;' 
ply copias. So B. G. 6, G. ' Magnis Hirt. 8, 14. ' Copiis armatorum vias 
coactis peditatus equitatusque eo- pro suis castris instruunt,' but c. 
piis ;' 7, 5. * Copias equitatns pe- 35. ' Cum cohortibns armatis ex 
ditatusquesubsidioBiturigibns niit- proximis castellis impetum fecit,' 
tunt;' 7, 76. Curt. 9, 2, 16. ' Copiae unless armatis is to be joined to ex 
peditum eqnitumque.' proximis." OuDENlKtRP. 

61. Armatorum] " Armati are put 



142 DE BELLO GALLICO. 

raultitudinem convertisse. Quibus Uteris circiter media 
nocte Caesar allatis suos facit certiores, eosque ad di- 
micandum animo confirmat: postero die luce prima 
movet castra, et circiter millia passuum quatuor pro- 
cessus, trans vallem magnam et rivum multitudinem 
hostium conspicatur. Erat magni periculi res, cum 
tantis copiis iniquo loco dimicare. Turn, quoniara libe- 
ratum obsidione Ciceronem sciebat, eoque omnino re- 
mittendum de celeritate existimabat, consedit, et, quam 
eequissimo potest loco, castra communit. Atque haec, 
etsi erant exigua per se, vix hominum milliura vn, 
praesertim nullis cum irapedimentis, tamen angustiis 
viarum, quam maxime potest, contrahit, eo consilio, ut 
in siimmam contemtionem hostibus veniat. Interim, 
speculatoribus in oranes partes dimissis, explorat, quo 
comraoditfsimo itinere vallem transire possit. 

50. Eo die, parvulis equestribus prosliis ad aquam 
factis, utrique sese suo loco continent ; Galli, quod am- 
pliores copias, quae nondum convenerant, expectabant ; 
Caesar, si forte timoris simulatione hostes in suuin locum 
elicere posset, ut citra vallem pro castris prcelio conten- 
deret; si id efficere non posset, ut, exploratis itineribus, 
minore cum periculo vallem rivumque transiret. Prima 
luce hostium equitatus ad castra accedit prceliumque 
cum nostris equitibus committit. Caesar consulto equi- 
tes cedere seque in castra recipere jubet; simul ex 
omnibus partibus castra altiore vallo muniri, portasque 
obstrui, atque in his administrandis rebus quam maxime 
concursari et cum simulatione timoris agi jubet. 

51. Quibus omnibus rebus hostes invitati copias 
transducunt, aciemque iniquo loco constituunt ; nostris 
vero etiam de vallo deductis, propitis accedunt, et tela 
intra munitionem ex omnibus partibus conjiciunt; prae- 
conibusque circummissis pronuntiari jubent, ' seu quis 
Gallus seu Romanus velit ante horam tertiam ad se 
transire, sine periculo licere; post id tempus non fore 
potestatem :' ac sic nostros contemserunt, ut obstructis 
in speciem portis singulis ordinibus cespitum, quod ea 
non posse introrumpere videbantur, alii vallum jnanu 
scindere, 62 alii fossas com pie re inciperent. Turn Caesar, 

C2. Vallum manu scindere] I.e. Greek Translator, Tb tpv/xa rrj xfif* 
With suitable j iustiunieuts ; the irfpnifivuv : Caes. B. G. 3, 5. ' Val- 



LIBER V. CAP. 53. 143 

omnibus portis eruptione facta equitatuque emisso, cele- 
riter hostes dat in fugam, sic, uti omnino pugnandi causa 
resisteret nemo ; magnumque ex eis numerum occidit, 
atque omnes armis exuit. 

52. Longius prosequi veritus, quod sylvas paludesque 
intercedebant, neque etiam parvulo detrimento illorum 
]ocum relinqui videbat, omnibus suis incolumibus copiis 
eodem die ad Ciceronem pervenit. Institutas tnrres, 
testudines, munitionesque hostium admiratur: producta 
legione cognoscit, non decimum queraque esse relictum 
militem sine vulnere. Ex his omnibus judicat rebus, 
quanto cum periculo et quanta cum virtute res sint ad- 
ministrata3 : Ciceronem pro ejus merito legionemque 
collaudat: centuriones singillatim tribunosque militum 
appellat, quorum egregiam fuisse virtutem testimonio 
Ciceronis cognoverat. De casu Sabini et Cottae certius 
ex captivis cognoscit. Postero die concione habita 
rem gestam proponit, milites consolatur et confirmat : 
quod detrimentum culpa et temeritate legati sit accep- 
tum, hoc sequiore animo ferendum docct, quod, bene- 
ficio Deorum immortalium et virtute eorum expiato 
incommodo, neque hostibus diutinalaetatio, 63 neque ipsis 
longior dolor relinquatur. 

53. Interim ad Labienum per Remos incredibili celeri- 
tate de victoria Csesaris fama perfertur, ut, cum ab 
hybernis Ciceronis abesset millia passuum circiter lx, 
eoque post horam nonam diei Caesar pervenisset, ante 
mediamnoctem ad portas castrorum clamor oriretur, quo 
clamore significatio victorias gratulatioque ab Remis 
Labieno fieret. Hac fama ad Treviros perlata, Indutio- 
marus, qui postero die castra Labieni oppugnare decre- 
verat, noctu profugit, copiasque omnes in Treviros 
reducit. Caesar Fabium cum legione in sua remittit 
hyberna, ipse cum tribus legionibus circum Samaro- 

Inm scindere, fossas complere ;' a classical author. Vossius de Vit. 

Frontin. 3, 17, 6. ' Fossas implere Sertu. 3. p. 469. ranks it among 

et vi vallum detrahere oceperunt.' glosses. Others read Icetitia." Ou- 

63. Leetatio] " So ihe Mss. of dendorp. Latatio is analogically 

Faernus, Hotom. and Brant ; so formed. Latitudo occurs in Accins 

Bong. 1. 2. Voss. 1. Egm. Oxon. ap. Non. c. 2. n. 487. ' Me excitasti 

Palat. Duk. Dorv. and the marg. ex lnctn in lirtitudinem,' ' Quanta 

Gryphii. But latitio, in Voss. 2. in venando affectus es lgetitudine.' 
Yet I desiderate an example from 



144 DE BELLO GALLICO. 

brivam trinis hybernis hyeraare constituit ; et, quod 
tanti motus Galliae extiterant, totam hyemem ipse ad 
exercitum manere decrevit. Nam illo incommodo de 
Sabini morte perlato, omnes fere Galliae civitates de 
bello consultabant, nuntios legationesque in omnes 
partes dimittebant, et, quid reliqui consilii caperent 
atque unde initium belli fieret, explorabanr, nocturna- 
que in locis desertis concilia habebant. Neque ullum 
fere totius hyemis tempus sine solicitudine Caesaris 
intercessit, quin aliquem de conciliis ac motu Gallorum 
nuntium acciperet. In his ab L. Roscio legato, quem 
legioni xm praefecerat, certior est factus, magnas Gal- 
lorum copias earum civitatum, quae Armoricas appel- 
lantur, 64 oppugnandi sui causa convenisse : neque 
longius millia passuum vin ab hybernis suis afuisse, 
sed nuntio allato de victoria Caesaris, discessisse, adeo 
ut fugae similis discessus videretur. 

54. At Caesar, principibus cujusque civitatis ad se 
evocatis, alias territando, cum se scire, quae fierent, 
denuntiaret, alias cohortando, magnam partem Galliae 
in officio tenuit. Tamen Senones, quae est civitas 
in primis firma et magnas inter Gallos auctoritatis, 
Cavarinum, quem Caesar apud eos regem constituerat, 
(cujus frater Moritasgus, adventu in Galliam Caesaris, 
cujusque majores regnum obtinuerant,) interficere pub- 
lico consilio conati, cum ille praesensisset ac profugisset, 
usque ad fines insecuti, regno domoque expulerunt : et, 
missis ad Caesarem satisfaciendi causa legatis, cum is 
omnem ad se senatum venire jussisset, dicto audientes 
non fuerunt. Tantum apud homines barbaros valuit, 
esserepertos aliquosprincipes belli inferendi, tantamque 
omnibus voluntatum coramutationem attulit, ut praeter 
^duos et Remos, quos praecipuo semper honore Caesar 
habuit, alteros pro vetere ac perpetua erga Populum Ro- 
manum fide, alteros pro recentibus Gallici belli officiis, 
nulla fere -civitas fuerit non suspecta nobis. Idque 
adeo baud scio mirandumne sit, cum compluribus aliis 

04. Qua Armoriccc appellants] deed 4, 17. informs us that the 

" Bretagne, a province of Gallia whole of Aqnitaine was formerly 

Celtica, was called Armorica, he- called Aremorica. But this, if it 

cause it was situated on the sea : he true, does not apply to this pas 

sec Camden Brit. p. 14. Pliny in- sage." Davies. See 7,7.;. 



LIBER V. CAP. 57. 145 

de causis, turn maxime, quod, qui virtute belli omnibus 
gentibus praef'erebantur, tantum se ejus opinionis de- 
perdidisse, lit a Populo Romano imperia 65 perferrent, 
gravissime dolebant. 

55. Treviri vero atque Indutiomarus totius hyemis 
nullum tempus intermiserunt, quin trans Rhenum lega- 
tes mitterent, civitates solicitarent, pecunias polliceren- 
tur, magna parte exercitus nostri interfecta, multo 
minorem superesse dicerent partem. Neque tamen ulli 
civitati Germanorum persuaderi potuit, ut Rhenum 
transiret, cum ' se bis expertos' dicerent, 'Ariovisti 
' bello et Tenchtherorum transitu, non esse amplius for- 
'tunam tentandam.' Hac spe lapsus Indutiomarus, 
nihilo minus copias cogere, exercere, a finitimis equos 
parare, exules damnatosque tota Gallia magnis prsemiis 
ad se allicere ccepit. Ac tantam sibi jam iis rebus in 
Gallia auctoritatem comparaverat, ut undique ad eum 
legationes concurrerent, gratiam atque amicitiam publice 
privatimque peterent. 

56. Ubi intellexit ultro ad se veniri, altera ex parte 
Senones Carnutesque conscientia facinoris instigari, 
altera Nervios Aduatucosque bellum Romanis parare, 
neque sibi voluntariorum copias defore, si ex finibus 
suis progredi ccepisset : armatum concilium indicit, (hoc 
more Gallorum est initium belli,) quo lege communi 
omnes puberes armati convenire consuerunt ; qui ex iis 
novissimus venit, in conspectu multitudinis omnibus 
cruciatibus affectus necatur. In eo concilio Cingetori- 
gem, alterius principem factionis, generum suum, (quem 
supra demonstravimus, Caesaris secutum fidem, ab eo 
non discessisse,) hostem judicat, bonaque ejus publicat. 
His rebus confectis, in concilio pronuntiat, arcessitum se 
a Senonibus et Carnutibus aliisque compluribus Gailiae 
civitatibus, hue iter facturum per fines Remorum, eorum- 
que agros populaturum, ac prius, quam id faciat, La- 
bieni castra oppugnaturum : quae fieri velit, prsecipit. 

57. Labienus, cum et loci natura et manu munitissi- 



65. A populo Romano imperia] him,' as here the orders, which 

" Imperia a populo is the same as come from the Roman people : see 

imperia populi: so legiones a Deio- ad B. C. 1, 1. and consult Cort. ad 

taro, B. Alex. 3. liters a Ccesare for Plin. Ep. 4, 22. ' Hoc a Maurico 

Ccesaris, t which had come from novum non est.' " Ouuenborp. 
Ccesar. N 



14(5 DE BELLO GALLICO. 

mis 66 castris sese teneret, de suo ac legionis pericuio 
nihil tiraebat; ne quam occasionera rei bene gerendae 
dimitteret, cogitabat. Itaque a Cingetorige atque ejus 
propinquis oratione Indutioniari cognita, quam in con- 
cilio habuerat, nuntios mittitad finitimas civitates, equi- 
tesque undique evocat : iis certum diera conveniendi 
dicit. Interim prope quotidie cum omni equitatu Indu- 
tiomarus sub castris ejus vagabatur, alias ut situm 
castrorum cognosceret, alias colloquendi aut territandi 
causa : equites plerumque omnes tela intra vallum con- 
jiciebant. Labienus suos intra munitiones continebat, 
timorisque opinionem, quibuscumque poterat rebus, 
augebat. 

58. Cum majore in dies contemtione Indutiomarus ad 
castra aecederet, nocte una, intromissis equitibus omnium 
finitimarum civitatum, quosarcessendos curaverat, tanta 
diligentia omnes suos custodiis intra castra continuity ut 
nulla ratione ea res enuntiari aut ad Treviros perferri 
posset. Interim ex consuetudine quotidiana Indutio- 
marus ad castra accedit, atque ibi magnam partem diei 
consumit; equites tela conjiciunt, et magna cum contu- 
melia verborum nostros ad pugnam evocant. Nullo ab 
nostris dato responso, ubi visum est, sub vesperum dis- 
persi ac dissipati discedunt. Subito Labienus duabus 
portis omnem equitatum emittit ; praecipit atque inter- 
dicit, proterritis hostibus 6 ? atque in fugam conjectis, 
(quod fore, sicut accidit, videbat,) unum omnes petant 
Iudutiomarum ; neu quis quern prius vulneret, quam 

66. Manu munitissimis] " Justin adds, ' Atque in fugam conjectis,' 
24, G. ' Nee mann facta, sed natu- agreeably to his habit of introducing 
ralia praesidia defendunt ;' Cic. Fin. synonyms, as in the words, dispersi 

3, 22. ' Quid aut in natura, aut dissipatique. Apul. Met. 4. p. 76. 

in operibus manu factis tarn com- ' Ad proterrendos, si qui evigilas- 

positum, tamqne compactum, et sent,' where see Colv. and Pric. ; 

coagmentatum inveniri potest ?' De Jjiirm. ad Phcedr. Fab. 14. Stat. 

OfT. 2, 4. Curt. 7, 2. ' Magnos re- Theb. 2, 644. ' parmaque Menreten 

cessus habent, amcenosqne nemori- Proterrebat agens, trepidis vestigia 

bus manu eon-itis.' Caas. B. C. 3, retro Passions nrgentem,' where 

44. ' Manu sata,' for 'notofspon- Barthius formerly by the aid of 

taneouB growth.'" Davies. See Virg. ^En. 12, 289. showed that 

Drakenb. ad Liv. 2, 5. ' Manuque there was no need of correction; 

adjutum.' Lactant. de M. P. 44. Apul. Met. 

67. Proterritis hostibus] I. e. '"So 3. p. 46. Pric. The Mss. exhibit the 
terrified as to be forced into a preci- same variety in Ca?s. B. G. 7,81. 
pitate flight,' and therefore Caesar See also 8, 24." Oudendorp. 



LIBER V. CAP. 58. 147 

ilium interfectum viderit, quod mora reliquorum spatium 
nactum ilium effugere nolebat: magna proponit iis, qui 
occiderint, praemia: submittit cohortes equitibus sub- 
sidio. Comprobat hominis consilium fortuna ; et, cum 
unum omnes peterent, in ipso fluminis vado deprehensus 
Indutiomarus interficitur, caputque ejus refertur in cas- 
tra : redeuntes equites, quos possunt, consectantur atque 
occidunt. Hac re cognita, omnes Eburonum et Nervi- 
orum, quae convenerant, copiae discedunt ; pauloque 
habuit post id factum Caesar quietiorem Galliam. 



C. JULII C^SAKIS 

COMMENTARII 



DE 



BELLO GALLICO. 



BOOK VI. 

THE ARGUMENT. 



1. Cresar apprehending greater commotions in Gaul, augments 
his forces ; 2. He reduces the Nervians by a sudden inva- 
sion ; 3. And admits the Senones, Carnutes, and Menapians 
to a surrender ; 6. Labienus, pretending fear, suddenly 
attacks, and routs the Treviri ; Q. Caesar passes the Rhine a 
second time ; 10. The Suevians prepare to oppose the Ro- 
maus ; 11. The manners of the Gauls and Germans de- 
scribed ; 12. The iEduans and Sequani at the head of two 
opposite factions in Gaul. The Sequani declining in power, 
the Remi substitute themselves in their place ; 13. Description 
of the Druids; 15. The religion of the Gauls; 16. The 
Gauls and Germans differ much as to their manners and 
customs; 23. The Hercynian forest; 24. A bull with one 
horn ; 25. Wild asses; 26". Buffaloes; 27. Caesar, fearing 
the want of provisions, repasses the Rhine, and marches 
against Ambiorix ; 28. The great power of fortune ; 
29. Ambiorix disbands his troops, and counsels them to 
provide for their own safety ; 30. Caesar divides his army, 
and marches in person in quest of Ambiorix ; 31. Is obliged 
to proceed with great circumspection in ravaging the 
country; 32. The Sicambri cross the Rhine, and fall upon 



LIBER VI. CAP. 1. 



149 



Cicero's camp ; 35. Tlie astonishing bravery of Sextius 
Baculus upon this occasion ; 37. The Romans suffer some 
loss ; 33. The Germans at length relinquish the attack, and 
return home ; 40. Cassar lays waste the country of the 
Ehurones, — Ambiorix narrowly escapes being taken ; 
41. Caesar returns to Italy. 



1. Multis de causis Caesar, majorem Galliae motum 
expectans, per M. Silanum, C. Antistium Reginum, 
T. Sextium, legates, dilectum habere instituit : simul 
ab Cn. Pompeio proconsule petit, quoniam ipse ad 
urbern cum imperio reipublicae causa remaneret, quos 
ex Cisalpina Gallia consulis sacramento rogavisset, ad 
signa convenire et ad se proficisci juberet : raagni inter- 
esse etiam in reliquum tempus ad opinionem Galliee 
existimans, tantas videri Italise facultates, ut, si quid 
esset in bello detriraenti acceptum, non modo id brevi 
tempore sarciri, 1 sed etiam majoribus adaugeri copiis 



1. Brevi tempore sarciri] " This is 
a legal term, signifying (' to repair 
damage,') ' to make whole.' Fes- 
tus : * Sarcito in xii, Servius Sulpi- 
tius ait significare damnum solvito, 
prcESlato.' Whence sartus for inte- 
ger, and hence the form, sarta tecta 
conservare." Dion.Vossius. Paulus: 
'(Sar/eponebant pro integre, obqnam 
causam opera publica, qua? locan- 
tur, nt integra praestentur, sarta 
tecta vocantur; etenim sarcire est 
integrum facere.' Festus notices that 
in the ' Libri Augurales' occurs 
the phrase, Sane sarteque. Jos. Sca- 
liger: " In locatione operum pub- 
licorum, quae fiebat lege Censoria, 
certum est additum fuisse, Porti- 

CUM. S ART AM. TECTAM. PRO- 

duit." This phrase sarta tecta is to 
be interpreted in the way pointed 
out by Jo. Calvin in his Lexicon 
Juridicum. He suggests that the 
words are to be pronounced toge- 
ther as if one word, but with a con- 
junction understood, as ire agere, 
uii frui, and other expressions of 



that kind, so that the full phrase is 
sarta et tecta ; and sarta is put for 
sarcta. " Caesar has used sarcire in 
the same way, B. C. 1, 45. • Dam 
sarcire detrimentum volunt :' see 
also 3, 67. The metaphor is taken 
from those, who repair the rents in 
garments." Davies. Hence Jo. 
Calvin, in his Lex. Jnrid. : ' Sartor 
dicitur, qui vestes facit vel resarcit.' 
" Sarta tecta is in the Greek Orators 
and others eirio-Keval, but the Glossae 
interpret the words by virofyacpal, 
because sarcire is also pdirreiv." 
Jos. Scaliger. "Terence has, Ves- 
tis resarcielur. The simple verb sar- 
cire for resarcire damna, occurs in 
Cic. ad Fam. 1, 9. according to the 
manuscript readings, approved by 
learned men ; for the old Edd. ex- 
hibit resarcire. See also Colum. 9, 
15. ; Caps. B.C. 3, 71. < Ut accep- 
tum incommodum virtute sarcite- 
tnr,' 74. ' Infamiae sarciendae ; ' 
Apul. Met. 2. p. 35. ' Id omne de 
facie sua defectum sarcire oompel- 
litur ;' on the other hand Sueton. 



150 DE BELLO GALLICO. 

posset. Quod cum Pompeius et reipublicse et amicitiae 
tribuisset, celeriter confecto per suos dilectu, tribus ante 
exactam hyemem et constitutis et adductis legionibus, 
duplicatoque earurn cohortium numero, quas cura Q. 
Titurio amiserat, et celeritate et copiis docuit, quid Po- 
puli Romani disciplina atque opes possent. 

2. Interfecto Indutiomaro, ut docuimus, ad ejus pro- 
pinquos a Treviris imperium defertur. Uli finitimos 
Germanos solicitare et pecuniara polliceri non desis- 
tunt : cum ab proximis impetrare non possent, ulterio- 
res tentant. Inventis nonnullis civitatibus, jurejurando 
inter se confirm ant, obsidibusque de pecunia cavent: 2 
Ambiorigem sibi societate et fcedere adjungunt. Quibus 
rebus cognitis, Caesar, cum undique bellum parari vide- 
ret, Nervios, Aduatucos, Menapios, adjunctis Cisrhena- 
nis omnibus Germanis, esse in armis, Senones ad impe- 
ratum non venire, et cum Carnutibus finitimisque civita- 
tibus consilia communicare, a Treviris Germanos crebris 
legationibus solicitari ; maturities sibi de bello cogitan- 
dum putavit. 

3. Itaque nondum hyeme confecta, proximis qua- 
tuor coactis legionibus, de improviso in fines Nerviorum 
contendit, et prius, quam i 11 i aut convenire aut profu- 
gere possent, magno pecoris atque hominum numero 
capto, atque ea praeda militibus concessa, vastatisque 
agris, in deditionem venire atque obsides sibi dare coe- 
git. Eo celeriter confecto negotio, rursus in hyberna 
legiones reduxit. Concilio Galliae primo vere, uti insti- 
tuerat, indicto, cum reiiqui, piaster Senones, Carnutes, 
Trevirosque, venissent, initium belli ac defectionis hoc 
esse arbitratus, ut omnia postponere videretur, conci- 
lium Lutetiam Parisiorum transfert. Confines erant hi 
Senonibus, civitatemque pat rum memoria conjunxerant ; 
sed ab hoc consilio afuisse existimabantur. Hac re 



Cland. 6. ' Damnum liberalitate Tliose critics erroneously tlionglit 

sua resartiirum.' " Oudendobp. that the sense would be the same in 

2. Obsidibusque de pecunia cavent ] the expression cave re aliqua re, as in 

I. e. "'Cavent per obsides datos de aliqua re, whereas it is quite 

de pecunia.' The hostages were different, as in the well-known 

given as a pledge that the Treviri example, De Mis testamenio cavisset. 

would pay to the states the pro- So Terence Eun. 4, 7, 12. 'Sibica- 

mised sum. So 7, 2. obsidibus ca- vit loco,' i. e. per locum, quern 

vere, where others wrongly insert de. elegit." Oudendorp. 



LIBER VI. CAP. 5. 151 

pro suggestu pronuntiata, eodem die cum legionibus 
in Senones proficiscitur, magnisque itineribus eo per- 
venit. 

4. Cognito ejus adventu, Acco, qui princeps ejus 
consilii fuerat, jubet in oppida multitudinem convenire ; 
conantibus, priusquam id effici posset, adesse Romanos 
nuntiatur ; necessario sententia desistunt, legatosque de- 
precandi* causa ad Caesarem mittunt; adeunt per 
iEduos, quorum antiquitus erat in fide civitas. Liben- 
ter Ca3sar petentibus iEduis dat veniam, excusationem- 
queaccipit; quod sestivum tempus instantis belli, non 
qusestionis, esse arbitrabatur. Obsidibus imperatis cen- 
tum, hos iEduis custodiendos tradit. Eodem Carnutes 
legatos obsidesque mittunt, usi deprecatoribus Remis, 
quorum erant in clientela : eadem ferunt responsa. 
Peragit concilium Ceesar, equitesque imperat civita- 
tibus. 4 

5. Hac parte Galliae pacata, totus et mente et animo 
in bellum Trevirorum et Ambiorigis insistit. Cavarinum 
cum equitatu Senonum secum proficisci jubet, ne quis 
aut ex hujus iracundia, aut ex eo, quod meruerat, odio 
civitatis, motus existat. His rebus constitutis, quod 
pro explorato habebat, Ambiorigem prcelio non esse 
concertatnrum, reliqua ejus consilia animo circumspi- 
ciebat. Erant Menapii propinqui Eburonum finibus, 
perpetuis paludibus sylvisque muniti, qui uni ex Gallia 
de pace ad Caesarem legatos nunquam miserant. Cum 
iis esse hospitium Ambiorigi sciebat : item perTreviros 
venisse Germanis in amicitiam, cognoverat. Haec prius 
illi detrabenda auxiiia existimabat, quam ipsum bello 
lacesseret; ne, desperata salute, aut se in Menapios ab- 
deret, aut cum Transrbenanis congredi cogeretur. 5 Hoc 

3. Deprecandi] I. e. " Of excii- rop. 473. contends " that it does 
sing their acts, as appears from this, not necessarily of itself signify im- 
viz. that Caesar replies that he re- perare, and may be so taken as to 
ceives their excuse. Examples of signify simply significare, as 8, 4, 33. 
this signification occur in Gell.N. A. especially as Saafxbv iAdfx^ave pre- 
C, 16." Davies. cedes, and the king, who intimates 

4. Equitesque imperat civitatibus'] to tributary states that he. requires 
The Greek Interpreter : 'liririas troops, does by so doing command 
IkcSo-t?? ir6\et 6 Kaiffap i-n-fiyyeiKe. them to furnish troops, {hac ipsa re 
'Eirayy 4\\eiv is frequently so used iis copias imperat.)" 

in the Greek historians, but J. F. 5. Cogeretur] "In Caesar it signi- 
Fischer Comment, in Xenopli. Cy- fies the same as necessitate coactus 



152 DE BELLO GALLICO. 

inito consilio, totius exercitus impedimenta ad Labie- 
num in Treviros mittit, duasque legiones ad eum pro- 
ficisci jubet: ipse cum legionibus expeditis quinque in 
Menapios proficiscitur. 1111, nulla coacta manu, loci 
praesidio freti, in sylvas paludesque confugiunt, suaque 
eodem conferunt. 

6. Caesar, partitis copiis cum C. Fabio legato et M. 
Crasso quaestore, celeriterque effectis pontibus, adit tri- 
partita, sedificia vicosque incendit, magno pecoris atque 
hominum numero potitur. Quibus rebus coacti Mena- 
pii, legatos ad eum pads petendae causa mittunt. Ille, 
obsidibus acceptis, hostium se habiturum numero confir- 
mat, si aut Ambiorigem, aut ejus legatos, finibus suis 
recepissent. His confirmatis rebus, Commium Atreba- 
tem cum equitatu custodis loco in Menapiis relinquit; 
ipse in Treviros proficiscitur. 

7. Dum haec a Caesare geruntur, Treviri, magnis 
coactis peditatus equitatusque copiis, Labienum cum 
una legione, quae in eorum finibus hyemabat, adoriri 
parabant : jamque ab eo non longius bidui via 6 aberant, 
cum duas venisse legiones missu Caesaris cognoscunt. 
Positis castris a millibus passuum xv auxilia Germano- 
rura expectare constituunt. Labienus, hostium cognito 
consilio, sperans, temeritate eorum fore aliquam dimi- 
candi facultatem, praesidio cobortium quinque impedi- 
mentis relicto, cum xxv cohortibus magnoque equitatu 
contra hostem proficiscitur et, m passuum intermisso 
spatio, castra communit. Erat inter Labienum atque 
hostem difficili transitu flumen ripisque praeruptis : hoc 
neque ipse transire in animo habebat, neque hostes trans- 
ituros existimabat. Augebatur auxiliorum quotidie 
spes. Loquitur in consilio palam, ' quoniam Germani 
appropinquare dicantur, sese suas exercitusque fortunas 

conaretur, or niteretur, with which 6. Bidui via] " P. Ciacconius ex- 
it is on this account more than once pnnges the word via, a9 Cic. ad Alt. 
confounded. Compare the notes 5, 1G. ' Quas aberant bidui,' 5. 17. 
on 5, 42. ' Manibiis sagnlisque ter- 'A quibus aberam bidui.' But in 
ram exbanrire cogebantur;' B. C. these expressions via is understood, 
1,22. ' Adeo esse perterritos non- and I have more than once observed 
nullos,ut suas vitaedurius consulere that Cwsar shuns those ellipses, 
ooeantur.' The Greek Translator which are common in other writers, 
rightly: Mera rZv irepav rov 'Prjvov So B. G. 1, 37. we have twice tridui 
Tep/xavuv avix^ax'^av TroieTaBai avajKa- viam. See also 4, 4." D.W1ES. 
\oito." OUDENDORP, 



LIBER VI. CAP. 8. 153 

in dubium non devocaturum,? et postero die prima luce 
castra moturnm.' Celeriter haec ad hostes deferuntur, ut 
ex raagno Gallorum equitatus numero nonnullos Gallicis 
rebus favere natura cogebat. Labienus noctu, tribunis 
militura primisque ordinibus coactis, quid sui sit consi- 
lii, proponit, et, quo facilius hostibus timoris det suspi- 
cionem, majore strepitu et tumultu, quam Populi Ro- 
mani fert consuetudo, castra moveri jubet. His rebus 
fugae similem profectionem efficit. Hasc quoque per 
exploratores ante lucem, in tanta propinquitate castro- 
rum, ad hostes deferuntur. 

8. Vix agmen novissirnura extra munitiones proces- 
serat, cum Galli, cohortati inter se, ' ne speratam prae- 
dam ex manibus dimitterent; longum esse, perterritis 
Romanis, Germanorum auxiiium expectare, neque suam 
pati dignitatem, ut tantis copiis tam exiguam manum, 
praesertim fugientem atque impeditam, adoriri non au- 
deant;' flumen transire et iniquo loco proelium commit- 
tere non dubitant. Quas fore suspicatus Labienus, ut 
omnes citra flumen eliceret, eadem usus simulatione iti- 
neris, placide progrediebatur. Turn, prasmissis paulum 
impedimentis atque in tumulo quodam collocatis, * Ha- 
betis/inquit, ' milites, quam petistis, facultatem : hostem 
impedito atque iniquo 8 loco tenetis : praestate eandem 
nobis ducibus virtutem, quam saspenumero imperatori 
praestitistis : adesse eum et baec coram cernere, existimate.' 
Simul signa ad hostem converti aciemque dirigi jubet, 
et, paucis turmis prassidio ad impedimenta dimissis, re- 
Jiquos equites ad latera disponit. Celeriter nostri cla- 



7. Devocaturum] " Cic. pro Lege Caesar and other writers. B. G. 3, 
Manilia c. 14. ' Non avaritia ab in- 28. ' Impeditioribus locis secuti.' 
stituto carsii ad praedam devora- See also ad Fronlin. 2, 3, 23. ' Ad 
vit ;' Phaedrus 1, 20, 2. ' Ad perni- inipedita ventum esset,' where the 
ciem quoque mortales devocat,' common reading is, ' Ad impedi- 
where see the Commentators; Corn, menta;' Caes. B. G. 6, 34. ' Ant lo- 
Nep. in Cimone c. 4. where see J), cis sylvestribus paius impedita,' 
Lambinus." Davies. " B. Hisp. 24. where also Bong. 1. ' impedimenta,' 
' Ea res devocabat ut ad dimican- 7, 19. ' DifRcilis atqne impedita pa- 
dum descenderet;' for so we ought lus.'S, 14. ' Impedita palude castra 
to read from the Mss." Ouden- dividente.' See also 8, 6. ' In syl- 
DORP. va impedita circumdata palude,' S, 

8. Impedito atque iniquo] " The 10. ' Impeditis locis dispersi,' as is 
first word is explained by the se- well edited." Oudendorp. 

cond, as is frequently the case in 



154 DE BELLO GALLICO. 

more sublato pila in hostes immittunt. Illi, ubi praeter 
spem, quos fugere credebant, infestis signis ad se ire vi- 
derunt, impetum raodo ferre non potuerunt, ac, primo 
concursu in fugam conjecti, proximas sylvas petierunt: 
quos Labienus equitatu consectatus, magno numero in- 
terfecto, cotnpluribus captis, paucis post diebus civita- 
tem recepit : nam Gerraani, qui auxilio veniebant, per- 
cepta Trevirorum fuga, sese domum contulerunt. Cum 
iis propinqui Indutiomari, qui defections auctores fue- 
rant, comitati eos, ex civitate excessere. Cingetorigi, 
quem ab initio permansisse in officio demonstravimus, 
principatus atque imperiumest traditum. 

9. Caesar, postquam ex Menapiis in Treviros venit, 
duabus de causis Rhenum transire constituit : quarum 
erat altera,? quod auxilia contra se Treviris miserant ; 
altera, ne Ambiorix ad eos receptum haberet. His con- 
stitutis rebus, paulum supra eum locum, quo ante exer- 
citum transduxerat, facere pontem instituit. Nota atque 
instituta ratione, magno militum studio, paucis diebus 
opus efficitur. Firmo in Treviris prassidio ad pontem 
relicto, ne quis ab iis subito motus oriretur, reliquas co- 
pias equitatumque transducit. Ubii, qui ante obsides 
dederant atque in deditionem venerant, purgandi sui 
causa ad eum legatos mittunt, qui doceant, ' neque ex 
sua civitate auxilia in Treviros missa, neque ab se fi- 
dem laesam :' petunt atque orant, ' ut sibi parcat, ne 
communi odio Germanorum innocentes pro nocentibus 
pcenas pendant :' si amplius obsidum velit, dare polli- 
centur. Cognita Caesar causa reperit, ab Suevis auxilia 
missa esse ; Ubiorum satisfactionem accepit ; aditus 
viasque in Suevos perquirit. 

9. Altera] " So And. and Oxon. et alter, uses units et alter: B. G. 
with Beroaldns, Ven. 1517. Aldus, 7, 5. * Una ipsi ex parte, altera Ar- 
Gryph. Ed. I. Plantinus and tiie verni;' B.C. 2,1. ' Duabus ex par- 
rest ; and thus 6, 12. 13. 7, 17. 39. tihus — una erat proxima p. altera,' 
B.C. 3, 109. The other Mss. and etc. 3, 21. ' Duas leges promulga- 
Edd. all, as far as 1 know, exhibit vit, unam etc. alteram,' where some 
una erat. Both phrases are correct, Mss. exhibit ' aliam,' 3, 52. 88. 106. 
though the former is better Latin, 108. See also B. G. 8,54. B.C. 1, 
and more elegant, as Cort. ad Sal- 73. 2,31. The exprrssion, units et 
lust. B. C. 1, 2. thinks. But so Cic. alter, must not be confounded with 
de Off. 1, 32. ' Cum duas cerneret the one under consideration ; for it 
vias, unam voluptatis, alteram vir- denotes a few, but indefinite, not 
tutis.' Nay, our author himself strictly two. See Barm, ad Ovid, 
very often, and oftener than alter R. A. 3CG." Oudendorp. 



LIBER VI. CAP. 12. 155 

10. Interim paucis post diebus fit ab Ubiis certior, 
Suevos omnes unum in locum copias cogere atque iis 
nationibus, quae sub eorum sint imperio, denuntiare, 
uti auxilia peditatus equitatusque mittant. His cog- 
nitis rebus, rem frumentariam providet, castris idoneum 
locum deligit, Ubiis imperat, ut pecora deducant suaque 
omnia ex agris in oppida conferant, sperans, barbaros 
atque imperitos homines, inopia cibariorum afflictos, 
ad iniquam pugnandi conditionem posse deduci : man- 
dat, ut crebros exploratores in Suevos mittant, quaeque 
apud eos gerantur, cognoscant. Illi imperata faciunt, 
et paucis diebus intermissis referunt, ' Suevos omnes, 
posteaquam certiores nuntii de exercitu Homanorum 
venerint, cum omnibus suis sociorumque copiis, quas 
coegissent, penitus ad extremos fines sese recepisse : 
sylvam esse ibi infinita magnitudine, quae appellatur 
Bacenis : hanc longe introrsus pertinere, et, pro native 
muro objectam, Cheruscos ab Suevis, Suevosque ab 
Cheruscis, injuriis incursionibusque prohibere : ad ejus 
initium sylvae Suevos adventum Romanorum expectare 
constituisse.' 

11. Quoniam ad hunc locum perventum est, non ali- 
enum, esse videtur, de Galliae Germaniasque moribus, et 
quo differant eae nationes inter sese, proponere. In Gal- 
lia, non solum in omnibus civitatibus atque in omnibus 
pagis partibusque, sed paene etiam in singulis domibus, 
factiones sunt: earumque factionum principes sunt, qui 
summam anctoritatem eorum judicio habere existimantur, 
quorum ad arbitrium judiciumque summa omnium rerum 
consiliorumque redeat. Idque ejus rei causa antiquitus 
institutum videtur, ne quis ex plebe contra potentiorem 
auxilii egeret : suos enim quisque opprimi et circum- 
veniri non patitur, neque, aliter si faciant, ullam inter 
suos habent auctoritatem. Usee eadem ratio est in 
summa totius Galliae : namque omnes civitates in 
partes divisas sunt duas. 

12. Cum Caesar in Galliam venit, alterius factionis 
principes erant JEdui, alterius Sequani. Hi cum per se 
minus valerent, quod summa auctoritas antiquitus erat 
in iEduis, magnasque eorum erant clientelae, Germanos 
atque Ariovistum sibi adjunxerant, eosque ad se magnis 



156 DE BELLO GALLICO. 

jacturis I0 pollicitationibusque perduxerant. Proeliis 
vero compluribus factis secundis, atque omni nobilitate 
iEduorum int.erfecta, tantum potentia autecesserant, ut 
magnam partem clientium ab iEduis ad se transduce- 
rent, obsidesque ab iis principum filios acciperent et 
publice jurare cogerent, nihil se contra Sequanos cop- 
silii inituros ; et partem finitimi agri, per vim occupa- 
tam, possiderent ; Galliaeque totius principatum obtine- 
rent. : Qua necessitate adductus Divitiacus, auxilii pe- 
tendi causa Romam ad Senatura profectus, infecta re " 
redierat. Adventu Ceesaris facta commutatione rerum, 
obsidibus JEduis redditis, veteribus clientelis restitutis, 
novis per Cajsarem comparatis, (quod hi, qui se ad eo- 
rum amicitiam aggregaverant, meliore conditione atque 
aequiore iuiperio se uti videbant,) reliquis rebus eorum, 
gratia, dignitate amplificata, Sequani principatum di- 
miserant. In eorum locum Remi successerant ; quos 
quod adsequare apud Cassarem gratia intelligebatur, ii, 
qui propter veteres inimicitias nullo modo cum iEduis 
conjungi poterant, se Remis in clientelam dicabant. 
Hos illi diligenter tuebantur. Ita et novam et repente 
collectam auctoritatem tenebant. Eo turn statu res erat, 
ut longe principes haberentur ^Edui, secundum locum 
dignitatis Remi obtinerent. 

13. In omni Gallia eorum hominum, qui aliquo sunt 

10. Magnis jacturis] This word here by Caesar, and also B. C. 3, c. 
properly denotes ' what is, in a nit. ' Magnis jacturis sibi quorun- 
storm, thrown from a ship into the dam aninios conciliare,' Cic. ad 
sea for the purpose of enabling the Att. 6, 1. ' Provineia sumptions et 
vessel, thus lightened, to ride out jacturis exhausta,' pro Cluentio c. 
the gale.' Cic. de Off. 3, 23. 'Si 8. ' Ipsnm Auiium, non magna jac- 
in mari jactnra facienda sit, equi- tura facta, inteificiendum curavit.' 
ne pretiosi potius jacturam faciat, See Gronov. de Pec. Vet. 4, 4. 
an servuli vilis ? ' Sallust ad Caes. p. 284. ; Gifan. Obs. L. L. 111. J 
2, 14. 'Si quid adveisi coortum Plautus Stich. 5, 4.G. ' Jactura eld- 
est, de illis potissimum jactura fit, bitnr neniini ;' Cellar, ad B. Alex, 
quia pretii minimi sunt.' It thence 49. ' Qui modo aliquam jacturam 
signifies 'loss or damage,' Colum. facere posset.' 

1,1. 'In agricultura voluntas fa- 11. Infecta re] B.G. 7, 17. 'Nun- 

cultasque citra scientiain, saepe qnam infecta re discederent,' where 

niagnas dominis afferunt jacturas,' most Mss. have ' incepta ' or ' in- 

Hirt. B. Alex. 49. ' Jactura? et de- certa;' 7, 82. ' Infecta re reverte- 

trimenta rei familiaris.' It is often runt ;' B. C. 1, 33. 2, 14. 3, 40. 57. 

used in the sense of ' pecuniary sa- Nep. Milt. 7. ' Infectis rebus dis- 

crifices, expenses, and largesses,' as cessisset.' 



LIBER VI. CAP. 14. 157 

numero atque honore, 12 genera sunt duo: nam plebes 
paene servorum habetur loco, quas per se nihil audet et 
nullo adhibetur consilio. Plerique, cum aut aere alieno, 
aut magnitudine tributorum, aut injuria potentioruro 
premuntur, sese in servitutem dicant nobilibus : in hos 
eadem omnia sunt jura, quae dominis in servos. Sed 
de his duobus generibus alterum est Druidum, alterum 
equitum. Illi rebus divinis intersunt, sacrificia publica 
ac privata procurant, religiones interpretantur. Ad hos 
magnus adolescentium numerus disciplines causa con- 
currit, magnoque ii sunt apud eos honore. Nam fere 
de omnibus controversiis publicis privatisque consti- 
tuunt ; et, si quod est admissum facinus, si caedes facta, 
si de haereditate, si de finibus controversia est, iidem 
decernunt ; praemia pcenasque constituunt : si qui aut 
privatus aut publicus eorum decreto non stetit, sacrifi- 
ciis interdicunt. Haec poena apud eos est gravissima. 
Quibus ita est interdictum, ii numero impiorum ac scele- 
ratorum habentur ; iis omnes decedunt, aditum eorum 
sermonemque defugiunt, ne quid ex contagione incom- 
modi accipiant : neque iis petentibus jus redditur, neque 
honos ullus communicatur. His autem omnibus Drui- 
dibus praeest unus, qui summam inter eos habet auctori- 
tatem. Hoc mortuo, si qui ex reliquis excellit digni- 
tate, succedit : at, si sunt plures pares, sufFragio Drui- 
dum deligitur, nonnunquam etiam armis de principatu 
contendunt. Hi certo anni tempore in finibus Carnu- 
tum, quas regio totiusGalliae media habetur, ,J considunt 
in loco consecrate Hue omnes undique, qui controver- 
sias habent, conveniunt, eorumque decretis judiciisque 
parent. Disciplina in Britannia reperta atque hide in 
Galliam translata esse existimatur : et nunc, qui dili- 
gentius earn rem cognoscere volunt, plerumque illo dis- 
cendi causa proficiscuntur. 

14. Druides a bello abesse consuerunt, neque tributa 

12. Aliquo sunt numero utque honore] equally convenient to the Druids, 
Propert. 2, 21, 55. ' Et quscunqne who assembled from all parts of 
erat in numero Romana puolla,' Gaul. For no other reason did the 
Lucr. 5, 83. ' Nee fuit in numero,' Amphictyones assemble at Delphi 
Cic. Orat. 61. ' Nemo, qui aliquo except that the town was in the 
esset in numero.' heart of Greece See Strabo 9. 

13. Qua regio totius Gallice media p. 419. Pausanias 7. p. 445." Da- 
habetur] " No other place was vies. 

Casar. O 



15S DE BELLO GALLICO. 

una cum reliquis pendunt; militiae vacationem omnium- 
que rerum habent iramunitatera. Tantis excitati prae- 
miis, et sua sponte multi in disciplinam conveniunt, et 
a parentibus propinquisque rnittuntur. Magnum ibi nu- 
merum versuum ediscere dicuntur: itaque annos non- 
nulli vicenos in disci plina permanent. Neque fas esse 
existimant, ea Uteris mandare, cum in reliquis fere re- 
bus, publicis privatisque rationibus, Graecis utantur 
Uteris. Id mihi duabus de causis instituisse videntur ; 
quod neque in vulgum disciplinam efferri velint, neque 
eos, qui discant, literis confisos, minus memoriae stu- 
dere : quod fere plerisque accidit, ut praesidio literarum 
diligentiam in perdiscendo ac memoriam remittant. In 
primis hoc volunt persuadere, non interire animas, sed 
ab aliis post mortem transire ad alios: 1 * atque hoc 
maxime ad virtutem excitari putant, metu mortis neg- 
lecto. Multa praeterea de sideribus atque eorum motu, 
de mundi ac terrarum magnitudine, de rerum natura, de 
Deorum immortalium vi ac potestate disputant et juven- 
tuti transdunt. 

15. Alterum genus est equitum. Hi, cum est usus 
atque aliquod bellum incidit, (quod ante Caesaris ad- 
ventum fere quotannis accidere solebat, uti aut ipsi in- 
jurias inferrent, aut illatas propulsarent,) omnes in 
bello versantur : atque eorum ut quisque est genere 
copiisque amplissimus, ita plurimos circum se ambac- 

14. Non interire animas, sed ab crevit, sodalitiis adstricti ronsor- 

aliis post mortem transire ad alios] tiis, qnaestiombns occultai urn rennn 

" This was the doctrine of Pytha- altarumqne erecti sunt ; ut, de- 

goras : Diod. S. 5. p. 306. 'Eviffx^ei spectantes human*, pronnnciariot 

yap Trap' avroTs (TaXdrais) 6 Uvda- animas immortales.' Certainly since 

y6pov Aoyos, '6ti ras ipvxas twi> ai>9pa>- the Gauls devoted themselves to 

voiv adavdrovs elvai av^efi-nKe, nai 5i' the literature of Marseilles, as ap- 

£t<oi> wpia/xtvccy vd\LV fiiovv, els erepov pears from S'rabo 4. p. 181., it is 

(rufj.a tt)s ipvxys ela^vojxivns. But no wonder that they were imbued 

whether the Druids drew their doc with the Pythagorean doctrines, 

trine from Pythagoras, or he him- In this opinion at least Iamblichus 

self rather borrowed it from them, V. P. n. 173. seems to have been, 

seems doubtful to Lipsius, Physiol. Origen, however, Pltilos. 2. p. 46. 

Stoic. 3, 12. Alexander indeed in expressly says: 'O rod Uv6ay6pov 

Clem. Alex. Str. 1. p. 223. ed. Lngd. oIk4tt)s ZdfioA^is robs irapa, Ke\ro7s 

maintains that Pyihagoras axyKo- Apv'tSas \eyerai 5i8a|cu <pi\o(rorpe7v -H/r 

evai raAaTwv. But I am more in- Tlvday6peiov (piKococplav. He nearly 

dined to listen to Aimn, Marcelli- repeats the same words c. 25. p. 

mis 15, 9.: '.Druidae ingeniis eel- 168." Davies. 
sioies, ut auctoritas Pythagoras de- 



LIBER VI. CAP. n. 



59 



tos 1 * clientesque habent. Hauc unam gratiam poten- 
tiamque noverunt. 

16. Natio est omnium Gallorum admodum dedita 
religionibus, atque ob earn causam, qui sunt affecti 
gravioribus morbis, quique in prceliis periculisque ver- 
santur, aut pro victitnis homines immolant, aut se im- 
molaturos vovent, administrisque ad ea sacrificia Druidi- 
bus utuntur ; quod, pro vita hominis nisi hominis vita 
reddatur, non posse aiiter Deorum immortalium numen 
placari arbitrantur : publiceque ejusdem generis habent 
instituta sacrificia. 16 Alii immani magnitudine simulacra 
habent, quorum contexta viminibus membra vivis homi- 
nibus complent, quibus succensis, circumventi flamma 
exauimantur homines. Supplicia eorum, qui in furto, 
aut in latrocinio, aut aliqua noxa sint comprehensi, 
gratiora Diis immortalibus esse arbitrantur: sed, cum 
ejus generis copia deficit, etiam ad innocentium suppli- 
cia descendunt. 

17. Deum maxime Mercurium colunt: 1 ? hujus sunt 
plurima simulacra, hunc omnium inventorem artium 
ferunt, hunc viarum atque itinerum ducem, hunc ad 
quaestus pecunise mercaturasque habere vim maximam 
arbitrantur. Post hunc, Apollinem l8 et Martem 1 ' et 



15. Ambactos) Glossse Vett.: Am* 
bactus, SovAos ixivQwrhs, oos "Ewios. 
Festus : ' Am praepositio loquelaris 
signiricat circum; nnde infra servtis 
ambactus id est circumactus dicitur.' 
Paulas : ' Ambactns apnd Ennium 
lingua Gallica actus dicitur.' But 
Pan his lias, as Scaliger observes, 
misunderstood Festus, and the pas- 
sage should stand thus : « Ambactus 
apud Ennium servns dicitur.' Am- 
bactus is a Latin word, equivalent 
to circumactus, 6 aix<pL(pep6fievos, 5 
irepupSp-nros, one who is carried about 
this way and that at the pleasure 
and for the sake of gain to his 
master, who lets out his services. 
See Dacier ad Festum, et G. J. 
Voss. Etyni. L. L. 

16. Publiceque ejusdem generis ha- 
bent instituta sacrificia] Placidus 
Lactantius in Stat.Theb.10. p.368.: 
— 'Lustrare civitatem humana hos- 



tia GalHcus mos est. Nam aliquis 
de egentissimis pelliciebatur prae- 
miis, ut se ad hoc venderet : qui 
anno toto publicis sumtibus aleba- 
ttir purioribus cibis, denique certo 
et solemni die, per totam civitatem 
ductus, ex urbe extra pomceria 
saxis oceidebatur a populo.' 

17. Mercurium colunt] Minn tins 
in Octavio: ' Inde adeo per uni- 
versa imperia, provincias, oppida, 
videmus singulos sacrorum ritus 
gentiles habere, et deos colere 
mnnicipes, ut Eleusinios Cererem, 
Phrygas Martem, Epidaurios JEs- 
culapium, Chalda?os Belum, As- 
tarten Syros, Dianam Taurios, 
Gallos Mercurium, universa Ro- 
manos.' 

IS. Post hunc, Apollinem'] "They 
called him Helenas or Belinns, as is 
well known ; nay even Ahellio, as 
we gather from ancient Inscriptions 



160 DE BELLO GALLICO. 

Jovem et Minervam : de his eandem fere, quam reliquae 
gentes, habent opinionem ; Apollinem morbos depel- 
lere, Minervam operum atque artificiorum initia trans- 
dere ; Jovem 20 imperiurn coelestium tenere ; Martem 
bella regere. Huic, cum prcelio dimicare constitueiunt, 
ea, quae bello ceperint, plerumque devovent. Quae su- 
peraverint, animalia capla immolant; reliquas res in 
unum locum coni'erunt. Multis in civitatibus harum 
rerum exstructos tumulos locis consecratis conspicari 
licet: neque saepe accidit, ut, neglecta quispiam reli- 
gione, aut capta apud se occultare, aut posita tollere 
auderet ; gravissimumque ei rei supplicium cum cru- 
ciatu constitutum est. 

18. Galli se omnes ab Dite patre prognatos prsedi- 
cant, idque ab Druidibus proditum dicunt. Ob earn 
causam spatia omnis temporis non numero dierum, sed 
noctium finiunt ; dies natales et mensium et annorum 
initia sic observant, ut noctem dies subsequatur. In 
reliquis vitae institutis hoc fere ab reliquis differunt, 
quod suos liberos, nisi cum adoleverint, ut munus mili- 
tias sustinere possint, palam ad se adire non patiuntur ; 
filiumque puerili aetate in publico, in conspectu patris, 
assistere, turpe ducunt. 

19. Viri, quantas pecunias ab uxoribus dotis nomine 
acceperunt, tantas ex suis bonis, aestimatione facta, cum 
dotibus communicant. Hujus omnis pecuniae conjunc- 



and Writers. He was also wor- name of Mars was Cososus, which 

shipped by the Aquilienses, as we occurs in an ancient and inedited 

learn not only from Capitolinns in inscription • in vico Leproso in 

the Life of Maximus, but also from finibtis Biturignm :' 

Herodian, who in his St li hook calls Flavia. Cvba. Firmani. Filia. 

him BeAis, not, as the other writers Cososo. Deo. 

do, Belinus: Be'Ai^ 8e naXovcn, rod- Marti. Suo. Hoc. Signum. Dona- 

tov ffefioval re inrepfvus, 'Air6\Koova VIT. Augusto. 

thai e0eAoj/T6$. But I doubt the This name might easily have been 

sanity of the passage." Dionys. corrupted, first into Chososus, then 

Vossius. into Chosus, or Hosus and Hesus.' 

19. Martem'] Whom they called 20. Jovem] " His proper name 

Hesus: Lactant. de F. S. 1, 21. was Thor, i.e. 'Thunder.' Taran 

' Galli Hesnm atque Teutatem hti- among some of the British denoted 

mano cruore placabant,' Lucanl, 'thunder:' hence Thar is called 

445. • Ex quibus immitis |)lacatnr Tnranis by Lucan : ' Et Tar.uiis 

sanguine diro Teutates; horrensque Scythicaj non mitior ara Diana>.'" 

feris altaribus Hesus.' Dionys. Dionvs. Vossius. 
Vossius thinks that the true Gallic 



LIBER VI. CAP. 21. l6l 

tim ratio habetur, fructusque servantur: uter eorum vita 
superarit, ad eum pars utriusque cum fructibus supe- 
riorum temporum pervenit. Viri in uxores, sicut in 
liberos, vitse necisque habent potestatem : et, cum pater- 
familias, illustriore loco natus, decessit, ejus propinqui 
conveniunt, et, de morte si res in suspicionem venit, de 
uxoribus in servilem modum quaestionem habent, et, si 
compertum est, igni atque omnibus tormentis excrucia- 
tas interficiunt. Funera sunt pro cultu Gallorum mag- 
nifica et sumtuosa; omniaque, quae vivis cordi fuisse 
arbitrantur, in ignem inferunt, etiam animalia : ac paulo 
supra hanc memoriam servi et clientes, quos ab iis di- 
lectos esse constabat, justis funeribus 20 confectis, una 
cremabantur. 

20. Quae civitates commodius suam rem publicam 
administrare existimantur, habent legibus sanctum, si 
quis quid de re publica a flnitimis rumore ac fama ac- 
ceperit, uti ad magistratum deferat, neve cum quo alio 
communicet : quod saepe homines temerarios atque 
imperitos 21 falsis rumoribus terreri, et ad facinus impelli, 
et de summis rebus consilium capere cognitum est. 
Magistratus, quae visa sunt, occultant ; quseque esse ex 
usu judicaverint, multitudini produnt. De re publica 
nisi per concilium " loqui non conceditur. 

21, Germani multum ab hac consuetudine difFerunt : 
nam neque Druides habent, qui rebus divinis praesint, 
neque sacrificiis student. Deorum nutnero eos solos du- 
cunt, quos cernunt, et quorum aperte opibus juvantur, 
Solem et Vulcanum et Lunam : reliquos ne fama quideni 



20. Justis funeribus] Curt. 3, 12, fnnere justo,' Carm. 9. 'Justo fu- 

15. 'Jamque justis defunctovum cor- nere fletos.' 

poribus solutis,' where the Ms. Pe- 21. Imperitos'] The Greek version 

trensis and the Ed. Mernlae have has rightly, aireipovsTrpayfidTcov. B. C 

'Solutis exequiis' rightly, as Da- 1, 85. ' Homines imperitos et per 

vies thinks, butOuDENDORP thinks colloquium deceptos.' 

differently, because no other Mss. 22. Per concilium'] I.e. "During 

acknowlege the reading, and it is the time of the council, while the 

evidently a mere gloss. Stat. Theb. assembly was sitting. So Sueton. 

12, 34. distinguishes between justa Ca?s. 80. ' Cunctati utrumne ilium 

and funera: 'Qui justa ferant, qui in campo per comitia — e ponte de- 

funera ducant.' But Pliny H. N. jicerent,' i. e. during the time." 

10, 2. says expressly, ' Principio- Davies. So per ea tempora, per hie- 

que justa funera priori reddere ;' mem, and similar expressions, as 

Auson. Praef. Parent. ' Condita Oudendorp remarks 



162 



DE BELLO GALLICO. 



acceperunt. 43 Vita omnis in venationibus atque in 
studiis rei militaris consistit: ab parvulis labori ac du- 
ritise student. Qui diutissime impuberes permanserunt, 
maximara inter suos ferunt laudem: hoc ali staturam, 
ali hoc vires nervosque confirmari, putant. Intra annum 
vero vicesimum fcenrinee notitiara habuisse, 2 * in turpis- 
simis habent rebus : cujus rei nulla est occultatio, quod 
et promiscue in fluminibus perluuntur, et pellibus aut 
parvis rhenonum 15 tegimentis utuntur, magna corporis 
parte nuda. 

22. Agriculture non student ; majorque pars victus 
eorum in lacte, caseo, carne consistit : neque quisquam 
agri modum certum aut fines habet proprios ; sed nsa- 
gistratus ac principes in annos singulos gentibns cog- 
nationibusque hominum, qui una coierint, quantum, et 
quo loco visum est, agri attribuunt, atque anno post alio 
transire cogunt. Ejus rei multas affernnt causas; ne, 
assidua consuetudine capti, studium belli gerendi agri- 
cultura commutent ; ne latos tines parare studeant, po- 



23 Neque sacrificiis student — reli- 
quos ne fama quide.m acceperunt] 
" The contrary is apparent from 
Tacitus G. 9. ' Deum maxime Mer- 
curium colunt, cni, certis diebns, 
humanis quoqne hostiis litare fas 
habent. Herculem et Martem con- 
cessis hostiis placant. Pars Sne- 
vornni et Isidi sacrificat.' Caesar 
might easily have been deceived, as 
he passed only a few days within 
the limits of Germany. See Cluver. 
Germ. 1,22." Davies. 

24. Notitiam habuisse] See Ocel- 
lus Lucanns deUniv.4. p. 534. Gal., 
and Iambi. V.P. n. 210. 

25. Rhenonuni] " Isidor. Orig. 
19, 23. : — ' Rhenones sunt velamina 
hnmerornm et pectoris usque ad 
umbilicum, atque intortis,' {inton- 
sis?) ' vi I lis adeo hispida ut imbres 
respuant, quos vulgo reptos vocant, 
eo quod longitudo villornm quasi 
reptat : de quibus Sallnstius, Ger- 
mani intectum ihenonibus corpus 
tegunt, dicti antem rhenones a 
Rheno, Germaniae flumine, nbi iis 
frequenter utuntur.' Varro also 
mentions them. Glossas Mss.: 'Rhe- 



no est pellicium, vel vestis facta 
de pellibus pendensque ad umbili- 
cnm.' Cluvetius is mistaken in 
supposing that they had no sleeves ; 
they had very short sleeves, as we 
learn from Sidonins Apollinaris 
Epist. 4, 20. where he describes the 
dress of Sigismerus, a royal youth : 
'Praeter hoc vestis alta, stricta, 
versicolor, vix appropinquans po- 
plitibus exertis. Manica? sola bra- 
chiornm principia velantes. Viri- 
dantia saga linibis marginata puni- 
ceis, pendnli ex humero gladii, bal- 
teis snpercuirentibus strinxerant 
clansa bullatis latera ihenonibus.' 
Whence we at the same time learn 
that the Germans were wont to 
garnish their rhenones with studs, as 
this royal bridegroom, Sigismerus, 
did. The name, as Cluverins well 
observes, is derived not anb tuv j>n- 
vwv, ' the skins of lambs,' much 
less from the river Rhine, a figment 
worthy of Isidorus, but from rhcn," 
{rune, or rein,) " a species of animal 
of the cervine genus." Dionys. 
Vossius. 



LIBER VI. CAP. 24. l63 

tentioresque humiliores* 6 possessionibus expellant ; ne 
accuratius ad frigora atque sestus vitandos sedificent ; ne 
qua oriatur pecuniae cupiditas, qua ex re factiones dissen- 
sionesque nascuntur ; ut animi aequitate plebern conti- 
neant, cum suas quisque opes cum potentissimis aequari 
videat. 

23. Civitatibus maxima laus est, quam latissimas 
circum se vastatis finibus solitudines habere. Hoc 
proprium virtutis existimant, expulsos agris finitimos 
cedere, neque quenquam prope audere consistere : simul 
hoc se fore tutiores arbitrantur, repentinae incursionis 
timore sublato. Cum bellum civitas aut illatum defen- 
dit, aut infert; magistratus, qui ei bello praesint, ut vitas 
necisque habeaot potestatem, deliguntur. In pace nullus 
est communis magistratus, sed principes regionum atque 
pagorum inter suos jus dicunt, controversiasque minuunt. 
Latrocinia nullam habent infamiam, quae extra fines 
cujusque civitatis fiunt ; atque ea juventutis exercendae 
ac desidiae minuendse 2 7 causa fieri praedicant, Atque, 
ubi quis ex principibus in concilio dixit, ' se ducem 
fore; qui sequi velint, 'profiteantur ■' consurgunt ii, 
qui et causam et hominem probant, suumque auxilium 
pollicentur, atque ab multitudine collaudantur : qui ex 
iis secuti non sunt, in desertorum ac proditorum numero 
ducuntur, omniumque iis rerum postea fides derogatur. 
Hospites violare, fas non putant, qui quaque de causa 
ad eos venerint, ab injuria prohibent, sanctosque ha- 
bent; iis omnium domus patent, victusque communi- 
catur. 

24. Ac fuit antea tempus, cum Germanos Galli vir- 
tute superarent, ultro bella inferrent, propter hominum 
multitudinem agrique inopiam trans Rhenum colonias 

26. Humiliores] I. e. " Tenuiores this is no unfrequent sense of th« 

or infirmiores. Seneca de Ira 1,3. word. Horace Epist. 2, 1, 107. 

' Nemo tarn hiimilis est, qui pcenam ' Crescere res posset, minui dam- 

vel summi hominis gperare non pos- nosa libido.' So Ca3sar says a little 

sit.' Piiblius Syrns : ' Anxilia liu- before controversias minuere in the 

milia, firm a consensus facit.' Where sense of 'deciding and terminating.' 

Tan. Faber erroneously substitutes See also the note ad B. G. 5, 26. It 

infirma, because he did not recall to is worthy of remark that the Lace- 

liis mind this sense of the word." daemonians for the same reason 

Davies. permitted predatory expeditions, 

57. Desidia minuendce~\ I.e. '"Tol- (Cragius de Rep. Laced. 3, p. 181.)" 

lendae prorsus et eradicandas ;' for Davies. 



164 DE BELLO GALLICO. 

mitterent. Itaque ea, quae fertilissima sunt, Germaniae 
loca circum Hercyniam sylvam, (quam Eratostheni et 
quibusdam Graecis fama notam esse video, quam illi 
Orcyniam appellant,) Volcae Tectosages occupaverunt, 
atque ibi consederunt. Quae gens ad hoc tempus iis 
sedibus sese continet, summamque habet justitiae et 
bellicae laudis opinionem : nunc quoque in eadeni inopia, 
egestate, patientia, qua Germani, permanent, eodem 
victu et cultu corporis utuntur; Gallis autem Provincial 
propinquitas, et transmarinarum rerum notitia, multa ad 
copiam atque usus iargitur. Paulatim assueracti supe- 
rari, multisque victi proeliis, ne se quidem ipsi cum illis 
virtute comparant. 

25. Hujus Hercyniae sylvae, quae supra demonstrata 
est, latitudo novem dierum iter expedito patet: non 
enim aliter finiri z8 potest, neque mensuras itinerum no- 
verunt. Oritur ab Helvetiorurn et Nemetum et Raura- 
corum finibus, rectaquefluminis Danubii regione pertinet 
ad fines Dacorum et Anartium : hinc se flectit sinistror- 
sus, diversis ab flumine regionibus, multarumque gentium 
fines propter magnitudinem attingit: neque quisquam est 
hujus Germaniae, qui se aut adisse ad initium ejus syl- 
vae dicat, cum dierum iter lx processerit, aut quo ex 
loco oriatur, acceperit. Multa in ea genera ferarum 
nasci constat, quae reliquis in locis visa non sint: ex 
quibus, quae maxime differant ab ceteris et memoriae 
prodenda videantur, haec sunt. 

26. Est bos cervi figura, cujus a media fronte inter 
aures unum cornu existit, excelsius magisque directum 
his, quae nobis nota sunt, cornibus. Ab ejus summer, 
sicut palmae, rami quam late diftunduntur. Eadem est 
fceminae marisque natura, eadem forma magnitudoque 
cornuum. 

27. Sunt item, quae appellantur Alces. 2 ? Harum est 



28. Finiri] "It is here taken in finiri plaenit,' where see Gron." 

a sense rather unusual for dimeliri, Oldendorp. 

'ascertaining the space from limit 29. AUes] "The Greek Version 

to limit." Dionys. Vossius. " Caps, has &\Kfs, not after ihe Greek 

B. G. 0, IS. 'Spatia temporis mi- fashion; for Pans. (5, 12. "Oaot Si 

mero noctinm fininnt.' See Bnrm. a.v&pu-nou> to Sib. tov (rrS/xaTos 4s rb 

ad Veil. Paterc. 1, 10. ' Finito are- (ktus ixityaaiv ^io-xovra oSSin-as twv 

nae circulo ;' Livy 35, 7. ' Diem Oripiuv ehai, Kal oi> Ktoaru ^■ytjvTai, 



LIBER VI. CAP. 27. 



165 




166 



DE BKLLO GALLICO. 



consimilis capreis figura et variefas pellium; sed mag- 
nitudine paulo antecedunt, mutilaeque sunt cornibus, et 
crura sine nodis articulisque habent ; neque quietis 
causa procumbunt, neque, si quo afllictae casu concide- 
rint, erigere sese aut sublevare possunt. His sunt arbo- 
res pro cubilibus : ad eas se applicant, atque ita, pau- 
luni modo reclinatae, quietem capiunt: quarum ex 
vestigiis cum est animadversum a venatoribus, quo se 
recipere consuerint, omues eo loco aut a radicibus 
subruunt, aut accidunt arbores tantnm, utsurnma species 
earura stantium relinquatur. Hue cum se consuetudine 
reclinaverint, infirmas arbores pondere affligunt, atque 
una ipsae concidunt. 

28. Tertium est genus eoruin, qui Uri appellantur. 



rovrots e<n\i> cwnSei)/ [J.lv is ras &\k<xs 
rb ev KeAriKT? Qrfpiov, cbnSetV Se es robs 
AldioiriKovs Tcu'ipovs' &Ako,i fj.1v yap Ko2 
Kepara iirl reus ixppvaiv exovatv ol 
Uppeves, Tb Se 6rj\v ob <pvei TOirapaTrav 
olSe AidioTTiKol ravpoi to. Kepara <puov- 
aiv etn tiT pt-vi : 9, 21. "EffTi Se &\kt] 
Ka.KovfJ.svov Orfpiov, elSos fxev e\d(pou 
/cat Kafj,i)\ov fxera^b, yiverai Se iv rfj 
KeXruv yfj, k. t. A.) calls it &\K7], 
The Latins perhaps formerly used 
alx in the nominative." [SoII.E. 
299. oA/ci, as from &A|, ctA/cbs, for 
dA/c$?, strength, Matlh. Gr. Gr. s. 
92, 2. p. 115.] " For the German 
word was tick, which was a termi- 
nation unknown to the Romans. 
But the greater part of what CtEsar 
says about 'he alx, Pliny 8, 15. ap- 
plies to ihe machlis: ' Item natam 
in Scandinavia insula, nee unquain 
visam in hoc orbe, ninltis ranien 
narratam machlin, hand dissimilem 
alci.' The great Salmasins read in 
hac urbe for hoc orbe, but I think 
that the former lection may be de- 
fended, and that Pliny meant ' the 
Roman world,' beyond which Scan- 
dinavia was situated. So indeed 
the word was often used by the 
ancients: ' Orbem jam tot nm vic- 
tor Romanus habebat.' That i% 
'that world, which was subject to 
the Romans.' No one would be so 
foolish as to think that Petronius 
thought that the Roman empire 



reached the limits of the world. In 
some books achlia occur*, whence a 
suspicion arises that Pliny himstlf 
so wrote, and that the error origi- 
nated in the m, which is the con- 
cluding letter of the preceding 
word, being improperly attached 
to the following word. For it is 
certain that errors very often arise 
from such causes, and I have often 
above given proofs of this. That 
word achlia was formed from etch, 
so that Pliny has described the same 
beast under a different name. In- 
deed we find in Albertus Magnus 
alches put for alee. One natiou 
might easily differ so little from 
another, as that what the one pro- 
nounced etch, the other might call 
echl or achel. For I think that the 
m is to be rejected as spurious." 
Dionys. Vossius. "The best Mss. 
confirm this emendation of Pliny, 
and Harduin there cites the words 
of Albertus Magnus, and gives the 
conjecture as bis own, suppressing 
the name of D. Vossius. But as to 
C.vsar, the far greater number of 
M>s. exhibits altes." Oudendorp. 
In another note lie writes: — 
"Spanh. deP. N.ed. 2.T. 1. p. 198. 
informs us that Caesar ha< confound- 
ed alchis with alec, and be com- 
plains that this observation tins 
been filched from him by Harduin 
from the first edition of Ins woik." 



LIBER VI. CAP. 29- 167 

Hi sunt magnitudine paulo infra elephantos, 30 specie et 
colore et figura tauri. Magna vis eorum, et magna 
velocitas : neque houiiui, neque ferae, quam conspexe- 
rint, parcunt. Hos studiose foveis captos interficiunt. 
Hoc se labore durant homines adolescentes, atque hoc 
genere venationis exercent ; et, qui plurimos ex his in- 
terfecerunt, relatis in publicum cornibus, quae sint testi- 
monio, magnam ferunt laudem. Sed assuescere ad 
homines et mansuefieii, ne parvuli quidem excepti pos- 
sunt. Amplitudo cornuum et figura et species multum 
a nostrorum boum cornibus differt. Haec studiose con- 
quisita ab labris argento circumcludunt, atque in am- 
plissimis epulis pro poculis 51 utuntur. 

29. Caesar, postquam per Ubios exploratores compe- 
rit, Suevos sese in sylvas recepisse, inopiam frumenti 
veritus, quod, ut supra demonstravimus, minime omnes 
Germani agricultural student, constituit, non progredi 
1'ongius : sed, ne omnino metum reditus sui barbaris 
tolleret, atque ut eorum auxilia tardaret, reducto exer- 
citu, partem ultimam pontis, quae ripas Ubiorum con- 
tingebat, in longitudinem pedum cc rescindit ; atque in 
extremo ponie turrim tabulatorum quatuor constituit, 
praesidiumque cohortium xn pontis tueudi causa ponit, 
magnisque eum locum munitionibus firmat. Ei loco 
praesidioque C. Volcatium Tullum adolescentem prae- 
fecit: ipse, cum maturescere frumenta inciperent, ad 
bellum Ambiorigis profectus, (per Arduennam sylvam, 
quae est totius Galliae maxima, atque ab ripis Rheni 
finibusque Trevirorum ad Nervios pertinet, millibusque 
amplius d in longitudinem patet,) L. Minucium Basilum 
cum omni equitatu praemittit, si quid celeritate itineris 
atque opportunitate temporis proficere possit; monet, 
ut ignes fieri in castris prohibeat, ne qua ejus adven- 

SO. Infra elephantos'] I.e. "'Less turn protensa, ut regiis mensis in- 

than.' Terence Enn. 3, 2, 36. 'In- signi capacitate ex eis gernlae fiant.' 

fra infimos homines,' where see Ri- Isidorus had read these words of 

vius ; Propert. 1, 20, 5. ' Est tibi Solinns : ' Cornua in tantum pro- 

non infra speciem, non nomine dis- tendtintnr, ut demta ob insignem 

par;' Hirt. B. Alex. 13. 'Infra capacitatem inter regias mensap 

hanc niagnitndinem ; ' and others potuuni gerula fiant.' Hence he for 

very often." Oudendorp. the words cornua potuum gerula has 

31. Pro poculis] " Isidor. Orig. coined the barbarous term gerulce, 

12,1. ' Uri agrestesboves sunt in and uses it in the sense of ' a ves- 

Germania, habentes cornua in tan- se! or cup."' Diowss. Vossius. 



168 DE BKLLO GALUCO. 

tus procul significatio fiat : sese confestim subsequi 
dicit. 

30. Basilus, ut imperatum est, facit ; celeriter con- 
traque omnium opinionem confecto itinere, multos in 
agris inopinantes deprehendit ; eorum indicio ad ipsum 
Ambiorigem contendit, quo in loco cum paucis equi- 
tibus esse dieebatur. Multum cum in omnibus rebus, 
turn in re militari potest fortuna. Nam sicut magno 
accidit casu, ut in ipsum incautum atque etiam impara- 
tum incideret, priusque ejus adventus ab hominibus vi- 
deretur, quam fama ac nuntius adventus atferretur : sic 
magnae fuit fortuna3, omni militari instrumento, quod 
circum se habebat, erepto, rhedis equisque comprehen- 
sis, ipsum effugere mortem. 31 Sed hoc eo factum est, 
quod, aedificio circumdato sylva, (ut sunt fere domicilia 
Gallorum, qui, vitandi aestus causa, plerumque sylvarum 
ac fluminum petunt propinquitates,) comites familiares- 
que ejus angusto in loco paulisper equitum nostrorum 
vim sustinuerunt. His pugnantibus, ilium in equum 
quidam ex suis intulit: fugientem sylvae texerunt. Sic 
et ad subeundum periculum, et ad vitandum, multum 
fortuna valuit. 

81. Ambiorix copias suas judicione non conduxerit, 
quod prcelio dimicandum non existimarit, an tempore 
exclusus et repentino equitum adventu prohibitus, cum 
reliquum exercitum subsequi crederet, dubium est: sed 
certe, dimissis per agros nuntiis, sibi quemque consulere 
jussit : quorum pars in Arduennam sylvam, pars in 
continentes paludes profugit: qui proximi Oceanum 
fuerunt, hi insulis sese occultaverunt, quas aestus effi- 
cere consuerunt : multi, ex suis finibus egressi, se sua- 
que omnia alienissimis crediderunt. Cativolcus, rex 
dimidiae partis Eburonum, qui una cum Ambiorige con- 
silium inierat, setate jam confectus, cum laborem aut 
belli aut fugae ferre non posset, omnibus precibus 5J de- 

32. Effugere mortem'] Many cri- they should put to death Ambio- 
tics expunge the word mortem; all rix, as the author of the sedition, 
the Mss. recognise it; and the if he fell into thrir hands, as La- 
phrase is unexceptionable. So ef- bienus also conducted himself to- 
fifgere invidiam, Corn. Nep. Them, wards Indutioniarim, 13. G. 5, 88." 
S. effugere casus, livorem, morbum, Da vies. 

Seneca deTranq. 15. "I do not 33. Omnibus prccibus] " Ca?sar is 

doubt that Csesar gave orders that accustomed so to speak. Thus in 



LIBER VI. CAP. 33. 169 

testatus Ambiorigem, qui ejus consilii auctor fuisset, 
taxo, cujus magna in Gallia Germaniaque copia est, se 
exanimavit. 

32. Segni Condrusique, ex gente et nuraero Germa- 
norum, qui sunt inter Eburones Trevirosque, legatos ad 
Caesarem miserunt, oratum, ne se in hostium nuraero 
duceret, neve omnium Germanorum, qui essent citra 
Rhenum, unara esse causam judicaret : nihil se de bello 
cogitavisse, nulla Ambiorigi auxilia misisse. Caesar, 
explorata re quasstione captivorum, si qui ad eos Ebu- 
rones ex fuga convenissent, ad se ut reducerentur, ina- 
peravit: si ita fecissent, fines eorum se violaturum ne- 
gavit. Tim eopiis in tres partes distributis, impedi- 
menta omnium legionum Aduatucam contulit. Id 
eastelli nomen est. Hoc fere est in mediis Eburonum 
flnibus, ubi Titurius atque Aurunculeius hyemandi 
causa consederant. Hunc cum reliquis rebus locum 
probabat, turn quod superioris anni munitiones integral 
manebant, ut militum laborem sublevaret. Praesidio 
impedimentis legionem xiv reiiquit, unara ex iis tribus, 
quas proxime conscriptas ex Italia transduxerat. Ei 
legioni castrisque Q. Tullium Ciceronem praeficit, du- 
centosque equites attribuit. 

33. Partito exercitu, T. Labienum cum legionibus 
tribus ad Oceanum versus, in eas partes, quas Menapios 
attingunt, proficisci jubet : C. Trebonium cum pari 
legionum nuraero ad earn regionem, quas Aduatucis ad- 
jacet, depopulandam mittit : ipse cum reliquis tribus ad 
flumen Scaldem, quod influit in Mosam, extremasque 
Arduennas partes ire constituit, quo cum paucis equiti- 
bus profectum Ambiorigem audiebat. Discedens, post 
diem septimum sese reversurum, confirmat ; quam ad 
diem ei legioni, quas in praesidio relinquebatur, frumen- 
tum deberi sciebat. Labienum Treboniumque hortatur, 
si reipublicas commodo facere possint, ad earn diem re- 

bouk 7. ' Omnibus precibus peti- " Such execrations (or impreca- 

erunt ne se et communes liberos lions) are called preces iratce by 

hostibus ad suppliciiim dederet.' Horace Sat. 2, 6, 30. : Epod. 5, 85. 

And again, in the same book, ' Sed dubius iwde rumperet silen- 

' Fientes omnibus precibus orabant t'mni, Misil Thyesteas pieces.' So 

ut se in servitutem receptos ribo Druidum preces dirce, Tacit. Ann. 14, 

juvarent.' But here preces are ' im- 30. See J. Fr. Groaov. ad Gell. 6, 

precations.' " Dionys. Vossius, 16." Davies. 

Ccesar. P 



170 DE BELLO GALLICO. 

vertantur; ut, rursus communicato consilio, exploratis- 
que hostium rationibus, aliud belli initium capere pos- 
sent. 

34. Erat, ut supra demonstravimus, manus certa nulla, 
non oppidum,non praesidium, quod se arrais defenderet; 
sed omnes in partes dispersa multitudo. Ubi cuique aut 
vallis abdita, aut locus sylvestris, aut palus impedita, 
spem praesidii aut salutis aliquam offerebat, consederat. 
Hasc loca vicinitatibus 34 erant nota, magnamque res 
diligentiam requirebat, non in sumrna exercitus tuenda, 
(nullum enira poterat universis ab perterritis ac disper- 
sis periculum accidere,) sed in singulis militibus conser- 
vandis ; quae tamen ex parte res ad salutem exercitus 
pertinebat. Nam et praedae cupiditas multos longius 
evocabat, et sylvae incertis occultisque itineribus con- 
fertos adire prohibebant. Si negotium confici stirpem- 
que hominum sceleratorum interfici vellet, dimittendas 
plures manus diducendique erant milites : si continere 
ad signa manipulos vellet, ut instituta ratio et consue- 
tudo exercitus Etomani postulabat, locus ipse erat prae- 
sidio barbaris, neque ex occulto insidiandi et dispersos 
circumveniendi singulis deerat audacia. At in ejusmodi 
difficultatibus, quantum diligentia provideri poterat, pro- 
videbatur ; ut potius in nocendo aliquid omitteretur, etsi 
omnium animi ad ulciscendum ardebant, quam cum ali- 
quo militum detrimento noceretur. Caesar ad finitimas 
civitates nuntios dimittit, omnes ad se evocat 35 spe 
praedae, ad diripiendos Eburones, ut potius in sylvis 
Gallorum vita, quam legionarius miles, periclitetur ; 
simul ut, magna multitudine circumfusa, pro tali l'aci- 
nore, stirps ac nomen civitatis tollatur. Magnus undi- 
que nuraerus celeriter convenit. 

35. Haec in omnibus Eburonum partibus gerebantur, 
diesque appetebat septimus, quern ad diem Caesar ad 
impedimenta legionemquc reverti constituerat. Hie, 

34. Vicinilntibus] "Corn. Nop. catis ad se undiqne mercatoribus ; ' 
Alcib. 3. ' Vicinitati negotinin 5, 53. ' Principibus ad se evoca- 
dant ; ' Sallnst B. C. 3G. ' Vicinita- t is ; ' 7, 33. ' Ad se Deceliam e\o- 
lem antea solicitatani armis exor- cavil ;' 7, 24. ' Labiennm ad se 
nat,' and see Colt, ad 24, 4. Sue- evocat;' B. C 1, 34. ' Evocat ad 
ton. Aug. 6. ' Tenetque vicinita- se Massiliensium piimos.' " Ou- 
tem opinio.'" Oudendorp. dendorp. 

35, EvocaQ » B. G. 4, 20. ' Evo- 



LIBER VI. CAP. 36. 17J 

quantum in bello fortuna possit et quantos afferat casus, 
cognosci potuit. Dissipatis ac perterritis hostibus, ut 
demonstravimus, manus erat nulla, quae parvam modo 
causam timoris afferret. Trans Khenum ad Germanos 
pervenit fama, diripi Eburones, atque ultro omnes ad 
praedam evocari. Cogunt equitum duo millia Sigarabri, 
qui sunt proximi Rbe.no, a quibus receptos ex fuga 
Tenchtberos atque Usipetes supra docuimus : transeunt 
Rhenum navibus ratibusque, xxx millibus passuum 
infra eurn locum, ubi pons erat perfectus praesidiumque 
ab Caesare relictum : primos Eburonum tines adeunt, 
multos ex fuga dispersos excipinnt, magno pecoris nu- 
mero, cujus sunt cupidissimi barbari, potiuntur. Invi- 
tati praeda, longius procedunt : non hos palus, in bello 
latrociniisque natos, non sylvas morantur : quibus in lo- 
cis sit Caesar, ex captivis quaerunt ; profectum longius 
reperiunt, omnemque exercitum discessisse cognoscunt. 
Atque unus ex captivis, ' Quid vos,' inquit, ' banc mi- 
seram ac tenuera sectamini praedam, quibus licet jam 
esse fortunatissimis ? Tribus horis Aduatucam venire 
potestis : hue omnes suas fortunas exercitus Romano- 
rum contulit : praesidii tanturn est, ut ne murus quidem 
cingi possit, neque qnisquam egredi extra munitiones 
audeat.' Oblata spe, 36 Germani, quam nacti erant prae- 
dam., in occulto relinquunt, ipsi Aduatucam contendunt, 
usi eodem duce, cujus base indicio cognoverant. 

36. Cicero, qui per omnes superiores dies praeceptis 
Caesaris summa diligentia milites in castris continuisset, 
ac ne calonem quidem quemquam extra munitionem 
egredi passus esset, septimo die diffidens, de numero 
dierum Caesarem fldem servaturum, quod longius eum 
progressum audiebat, neque ulla de reditu ejus fama 
afferebatur; simul eorum permotus vocibus, qui illius 
patientiam psene obsessionem appellabant, si quidem 
ex castris egredi non liceret ; nullum ejusmodi casum 

36. Oblata spe~] "He elsewhere This word is everywhere used to de- 
says, illuta. So we often have oc- note ' something of an unforeseen 
casio vblata, and spes oblata, Fron- advantage,' ' to tempt anyone.' See 
tin. 3, 11, 1. 17, 7. Val. Max. 3, 8, the note ad Pha?dr. 1, 23. ' Ob- 
2. But the Mss. Lovan. Gottorp. jecto tentans an cibo posset capi.' 
Leid. 3. Voss. 3. Dorv., and the Nay, Tacit. Ann. 4, 60. * Drusnm 
Edd. Rom. Med. Ven. and Inc. ex- traxit in partes spe objecta prin- 
hibit the elegant reading objecta. cipis loci.'" Oudendorp. 



172 DE BELLO GALLICO. 

expectans, quo, novera oppositis legionibus maximoque 
equitatu, dispersis ac paene deletis hostibus, in millibus 
passuuni m offendi posset; quinque cohortes frumenta- 
tum in proximas segetes misit, quas inter et castra unus 
omnino collis intererat. Complures erant in castris ex 
legionibus asgri relicti ; ex quibus qui hoc spatio die- 
rum convaluerant, circiter ccc sub vexillo una mittun- 
tur : magna preeterea multitudo calonum, magna vis ju- 
mentorum, quae in castris subsederat, facta potestate, 
sequitur. 

37. Hoc ipso tempore et casu Germani equites inter- 
veniunt, protinusque eodem illo, quo venerant, cursu ab 
decumana porta in castra irrumpere conautur : nee 
prius sunt visi, objectis ab ea parte sylvis, quam castris 
nppropinquarent, usque eo, ut, qui sub vallo tenderent 
mercatores, 37 recipiendi sui facultatem non habevent. 
Inopinantes nostri re nova perturbantur, ac vix prim urn 
impetum cohors in statione sustinet. Circumiunduntur 
ex reliquis hostes partibus, si quem aditum reperire pos- 
sent. iEgre portas nostri tuentur, reliquos aditus locus 
ipse per se munilioque deiendit. Totis trepidatur cas- 
tris, atque alius ex alio causam tumultus quaerit ; neque 
quo signa ferantur, neque quam in partem quisque con- 
veniat, provident. Alius capta jam castra pronuntiat ; 
alius, deleto exercitu atque imperatore, victores barba- 
ros venisse contendit: plerique novas sibi ex loco reli- 
giones fingunt, CoUaeque et Titurii calamitatem, qui in 
eodem occiderint castello, ante oculos ponunt. Tali 
timore omnibus perterritis, confirmatur opinio barbaris, 
ut ex captivo audierant, nullum esse intus presidium. 
Perrumpere nituntur, seque ipsi adhortantur, ne tantam 
fortunam ex manibus dimittant. 

38. Erat aeger in praesidio relictus P. Sextius Bacil- 
lus, qui primum pilum ad Caesarem duxerat, cujus men- 



37. Tenderent wercatores] " Ten- bernacnlisque detensis.') But the 
dere is habere icntoria, ('to pitch custom of the Romans deserves no- 
tents ;') whence (Vug. JEn. 2, 29. tice : the merchants were not per- 
' Hie Dolounm manns, hie saevus mitted to dwell within the camp, 
tendebat Achilles,' 8, 005. ' legio but pitched their tents \yirlmnt it.*' 
latis tendebat in arvis.') But when Dionys. Vossics. Frontin. 1, 1, 
the cantonments are going to be 18. ' Omnibus extra vallum jussis 
broken up, the phrase is detendere tendere.' 
tentoria, (Cajs. B. C. 3, 85. ' Ta- 



LIBER VI. CAP. 40. 173 

tionem superioribus proeliis fecimus, ac diem jam quin- 
tum cibo caruerat. Hie, diffisus suse atque omnium 
saluti, inermis ex tabernaculo prodit : videt imminere 
bostes, atque in summo esse rem discrimine : capifc 
arma a proximis atque in porta consistit. Consequun- 
tur hunc centuriones ejus cohortis quae in statione erat : 
paulisper una prcelium sustinent. Relinquit animus 38 
Sextium, gravibus acceptis vulneribus : gegre per manus 
tractus servatur. Hoc spatio interposito, reliqui sese 
confirmant tantum, ut in munitionibus consistere au- 
deant, speciemque defensorum praebeant. 

39. Interim confecta frumentatione, milites nostri cla- 
morem exaudiunt ; praecurrunt equites, quanto sit res in. 
periculo, cognoscunt. Hie vero nulla munitio est, quae 
perterritos recipiat : modo conscripti, atque usus rnili- 
taris imperiti, ad tribunum militum centurionesque ora 
convertunt : quid ab his praecipiatur, expectant. Nemo 
est tam fortis, quin rei novitate perturbetur. Barbari, 
signa procul conspicati, oppugnatione desistunt : redisse 
primo Iegiones credunt, quas longius discessisse ex cap- 
tivis cognoverant : postea, despecta paucitate, ex omni- 
bus partibus impetum faciunt. 

40. Calones in proximum tumulum procurrunt: hinc 
celeriter dejecti se in signa manipulosque conjiciunt : 
eo magis timidos perterrent milites. Alii, cuneo facto 
ut celeriter perrumpant, censent, quoniam tam propin- 
qua sint castra ; et, si pars aliqua circumventa cecide- 
rit, at reliquos servari posse confidunt : alii, ut in jugo 
consistant, atque eundem omnes ferant casum. Hoc 
veteres non probant milites, quos sub vexillo una pro- 
fectos docuimus. Itaque inter se cohortati, duce C. 
Trebonio, equite Romano, qui eis erat prsepositus, per 
medios hostes perrumpunt, incolumesque ad unum om- 
nes in castra perveniunt. Hos subsecuti caloaes equi- 



38. Relinquit animus] I. e. " 'EXi- phrase, relinquere animam, is very 
■jro-tyvxycre, as the Greek Version has different from the phrase, animus 
rightly. Davies wrongly interprets (not animu, as about death in Ne- 
ttie phrase, ' he dies,' confounding pos Eumene c. 4.) relinquit vie, i. e„ 
it with another expression, relin- ' deficior animo, et virions sive ani- 
quere animam. But how could any mo linquor.' Pliny 30, 16. Curt. 8, 
one he said to be dead, whom the 2. Ovid Met. 10, 459. ' fogitque 
Author immediately afterwards re- Et color et sanguis, animusque re- 
presents to have been saved ? The linquit euntem.'" Oudendorp. 



174. DE BELLO GALLICO. 

tesque eodera impetu militum virtute servantur. At ii, 
qui in jugo constiterant, nullo etiam nunc usu rei mili- 
taris percepto, neque in eo, quod probaverant, consilio 
permanere, ut se loco superiore defenderent, neque earn, 
quam profuisse aliis vim celeritatemque viderant, imi- 
tari potuerunt ; sed, se in castra recipere conati, iui- 
quum in locum demiserant. Centuriones, quorum non- 
nulli ex inferioribus ordinibus reliquarum legionum vir- 
tutis causa in superiores erant ordines hujus legionis 
transducti, ne ante partam rei militaris laudem amitte- 
rent, fortissime pugnantes concidernnt. Militum pars, 
horum virtute submotis hostibus, praster spem incolumis 
in castra pervenit ; pars a barbaris circumventa periit. 

41. Germani, desperataexpugnatione castrorum, quod 
nostros jam constitisse in munitionibus videbant, cum ea 
praeda, quam in sylvis deposuerant, trans Rhenum sese 
receperunt. Ac tantus fuit etiam post discessum hos- 
tium terror, ut ea nocte, cum C. Volusenus missus cum 
equitatu ad castra venisset, fidem non faceret, 3 ? adesse 
cum incolumi Caesarem exercitu. Sic omnium animos 
timor prasoccupaverat, ut, paene alienata mente, 4 °deletis 
omnibus copiis equitatum tantum se ex fuga recepisse, 
dicerent, neque, incolumi exercitu, Germanos castra 
oppugnaturos fuisse contenderent. Quera tiraorem 
Caesaris adventus sustulit. 

42. Reversus ille, eventus belli non ignorans, nnum, 
quod cohortes ex statione et prassidio essent emissas, 
questus, ne minimo quidem casu locum relinqui debuisse, 
niultum fortunam in rcpentino hostium adventu potuis- 
se indicavit ; multo etiam amplius, quod paene ab ipso 
vallo portisque castrorum barbaros avertisset. Quarum 
omnium rerum maxime admirandum videbatur, quod 
Germani, qui eo consilio Rhenum transierant, ut Am- 



39. Fidem non faceret] " Habere 15. ' Item apud Labeonem qna?- 
fJem is 'to believe ;' facere Jidcm, ritur, si quis meniem meilicamento, 
' to per.«nadp,' ' to cause any one to aliove quo alienaverit, an injnrta- 
Ixlicvp,' ire'ideiv, as the Greek Ver- rum actio locum liaberet.' ()ihers 
sion ripbtly his." Oudendorp. say, if I am not mistaken, emola or 

40. Alienata tnente] "I. e. So cnmmota mente." Dionys. VOSSIOS. 
disturbed in mind as to be hardly " See Duker and Drakenb. ad Liv. 
n'asteis of tliemselves. Celsus 4, 2. 3, 47. * Alienatns ad libidinem 
' Oculorum caligo, alienatio men- animo.' " Oudenuorp. 

tis, vomitus.' So ff. 1. 47. Tit. 10, 



LIBER VI. CAP. 44. 1/5 

biorigis fines depopularentur, ad castra Romanorum 
delati, optatissimum Ambiorigi beneficium obtulerint. 

43. Caesar, rursus ad vexandos hostes profectus, 
magno coacto numero ex finitimis civitatibus, in omnes 
partes dimittit. Omnes vici atque omnia aedificia, quae 
quisque conspexerat, incendebantur: prasda ex omnibus 
locis agebatur: frumenta non solum a tanta multitudine 
jumentorum atque hominum consumebantur, sed etiam 
anni tempore atque imbribus procubuerant ; ut, si qui 
etiam in praesentia se occultassent, tamen iis, deducto 
exercitu, rerum omnium inopia pereundum videretur. 
Ac saepe in eum locum ventum est, tanto in omnes partes 
diviso equitatu, ut modo visum ab se Ambiorigem in 
foga captivi, nee plane etiam abisse ex conspectu con- 
tenderent, ut, spe consequendi illata atque infinito labore 
suseffpto, qui se summam ab Caesare gratiam inituros 
putarent, paene naturam studio vincerent, semperque 
paulum ad summam felicitatem defuisse videretur, atque 
ille latebris aut saltibus se eriperet et noctu occultatus 
alias regiones partesque peteret, non majore equitum 
praesidio, quam quatuor, quibus solis vitam suam com 
mittere audebat. 

44. Tali modo vastatis regionibus, exercitum Cassar 
duarum cohortium damno Durocortorum Remorum re- 
ducit, concilioqne in eum locum Gallias indicto, de con- 
juratione Senonum et Carnutum quaestionem habere 
instituit ; et de Accone, qui princeps ejus consilii fuerat, 
graviore sententia pronuntiata, more majorum suppli- 
cium sumsit. 4 ' Nonnulli judicium veriti profugerunt ; 
quibus cum aqua atque igni interdixisset, duas legiones 
ad fines Trevirorum, duas in Lingonibus, sex reliquas in 
Senonum finibus Agendici in hybernis collocavit; fru- 
mentoque exercitu proviso, ut instituerat, in ltaliam ad 
conventus agendos profectus est. 

41. More majorum supplicium sum- mentions the same sort of punish- 

sit~\ " Sneton. Ner. 49. relates that ment, when he says about Gutur- 

it was customary, ' Nudi hominis vatus, ' Adeo ut verberibns ex- 

cervicem inseri furcae, corpus vir- animatum corpus securi feriretur.'" 

gis ad necem czedi.' Hirtius 8, 38. Dionys. Vossius. 



C. JULII C^ESARIS 

COMMENTARII 



DE 



BELLO GALLICO. 



BOOK VII. 



THE ARGUMENT. 



1. The Gauls concert measures for renewing the war; 2. The 
Carnutes massacre a number of Roman citizens at Gena- 
bum ; 6. Vercingetorix invests Gergovia, whither lie is fol- 
lowed by Caesar; 11. Caesar makes himself master of Vel- 
launodunum and Genabum ; 12. Vercingetorix quits the 
siege of Gergovia, Caesar possesses himself of Noviodunum, 
puts Vercingetorix's cavalry to flight, and invests Avaricum ; 
13. By advice of Vercingetorix, the Biturigians set fire to 
their towns, that they may not furnish subsistence to the 
Romans; 16. Caesar in great straits for want of corn; 
17. The two armies near each other, but without coining to 
a battle; 1Q. Vercingetorix, accused of treason, clears him- 
self; 21. Caesar continues the siege of Avaricum ; 22. The 
construction of the walls of towns among the Gauls ; 
23. Avaricum, after a resolute defence, is at last taken by 
storm ; 28. Vercingetorix consoles his men by a speech ; 

29. And prepares with greater force to renew the war; 

30. Czesar quiets the intestine divisions of the iEduans ; 
32. Sets out upon his march towards Auvergne ; 33. Passes 
the Allier by a feint; 34. And arriving before Gergovia, 
seizes an eminence near the town; 35. The /Eduans form 



LIBER VII. CAP. 1. Ml 

the design of a revolt from the Romans ; 38. Rut by Caesar's 
prudence and diligence, are in some measure prevented; 
41. Caesar carries three of the enemy's camps before Ger- 
govia ; 44. The Romans pressing the attack too far, are 
repulsed with great slaughter; 49. Caesar reprehends the 
temerity of his soldiers ; 50. And resolves to retire into the 
country of the iEduans ; 52. Noviodunum seized and set on 
fire by the treachery of the ^Lduans; 54. Labienus, after a 
successful expedition against the Parisians, returns to Caesar 
with all his forces; 57. The revolt of the ^Eduans followed 
by that of almost all Gaul ; 58. Preparations for war; 
59. The Gauls, under the conduct of Vercingetorix, attack 
Caesar in the territories of the Lingones ; 61. But are routed 
with great slaughter; 62. Caesar pursues them as far as 
Alesia ; 63. Description of that town ; 64. The Gauls de- 
feated in an engagement between the cavalry ; 65. Vercin- 
getorix sends away all his force ; 66. Caesar surrounds 
Alesia with lines of circumvaliation and contravallation ; 
69. The Gauls, drawing their forces together, endeavor to 
raise the siege; 71. Critognatus's speech to the garrison of 
Alesia; 72. The Gauls within and without the town prepare 
to attack the Romans ; 73. A battle of the horse, in which 
the Romans have the advantage; 74. The Gauls make 
several attempts upon the Roman lines, but are always re- 
pulsed with loss; SI. At length the Romans, sallying from 
the intrenchments, defeat the Gaub with great slaughter; 
82. Alesia surrenders; 83. The iEduans and Arverni submit, 
Caesar sends his army into winter-quarters. 



1. Quikta Gallia, Caesar, ut constituerat, in Italian* 
ad conventus agendos proficiscitur. Ibi cognoscit de 
Clodii caede: de Senatusque consulto certior factus, ut 
omnes Italise juniores conjurarent, 1 dilectum tota pro- 



1. Conjurarent] " The Greek ver- Dacornm, ut, cum ad bella profi- 

$ion rightly, awofjivvetv. Hence ciscerentur, non prius rem capesse- 

those are termed conjurati, who rent, quam de Istro cei turn modum 

have sworn at the same time: Virg. haurientes ore in modum sacri vini, 

G.3. uses it improperly for 'that jurarent, non se ad patriae sedem 

by which we swear,' ' Ant conju- regressuros, nisi hostibus cassis. Et 

rato descendens Dacus ab Istro,' idcirco Virgilium familiari sibi by- 

at which place Junius Philargyrius pallage dixisse Istrum conjuraturo, 

says : ' Aufidius Modestus legisse apud quein Daci conjurare consne- 

se affirmabat, hunc morem esse verunt.' Statius Theb. 1. has un- 



178 DE BELLO GALLICO. 

vincia habere instituit. Eas res in Gailiam Transalpi- 
nam celeriter perferunlur. Addunt ipsi et affingunt ru- 
moribus Galli, quod res poscere videbatur, retineri 
urbauo motu Caesarem, neque in tantis dissensionibus 
ad exercitum venire posse. Hac impulsi occasione, qui 
jam ante se Populi Romani imperio subjectos dolerent, 
liberius atque audacius de bello consilia inire incipiunt. 
Indictis inter se principes Gallise conciliis, sylvestribus 
ac remotis locis, queruntur de Acconis mode ; nunc 
casum ad ipsos recidere posse deraonstiant; miserantur 
comraunem Galliae fortunarn ; omnibus pollicitationibus 
ac preemiis deposcunt, qui belli initium faciant et sui ca- 
pitis periculo Gailiam in libertatem vindicent. Ejus in 
priinis rationem habendam dicunt, priusquam eorum 
clandestina consilia efFerantur, ut Caesar ab exercitu 
intercludatur. Id esse facile, quod neque legiones, ab- 
sente imperatore, audeant ex hybernis egredi ; neque 
imperator sine prassidio ad legiones pervenire possit : 
postremo in acie praestare interfici, quam non veterem 
belli gloriam libertatemque, quam a majoribus accepe- 
rint, recuperare. 

2. His rebus agitatis, profitentur Carnutes, ( se nullum 
periculum communis salutis causa recusare, principes- 
que ex omnibus bellum facturos pollicentur ; et, quoniam 
in prsesentia obsidibus inter se cavere z non possint, ne 



doubtedly imitated Virgil: ' bis ab- all swore together, because there 

actum legibus Istrum, Et conjurato was not time to administer the oath 

dejectos vertice Dacos.' Bemart to each; and the conjuratio was 

and Lipsius thought that vertice re- proclaimed by an edict, by which 

ferred to the superstition of the those, who were to take the oath, 

Dacians, who, according to Strabo, were ordered to assemble together, 

held mountains to be sacred. But Caesar B.C. 3,102. mentions the 

I can discern no suitable sense, and custom in no obscure terms : ' Erat 

I would substitute vorlice for ver- edictum Pompeii nomine Amphi- 

tice, that Statins may allude to the poli propositum, uti omnes ejus 

Danube, and say that ihe Dacians provincial jnniores, Gra?ci, cives- 

had been driven by Vespasian from que R. jurandi causa convenirent.' 

that river, by which they were ac- These soldiers, as Serv. ad Virg. 

customed to swear. However, the iEn. 1. p. 239. informs u«, were 

conjuratio, of which Caesar here called tumultuarii viilites, because 

speaks, is that which Virgil means, such a conjuratio generally happened 

when he says, ' simul omne tu- during a tumult." Dionvs. Vos- 

multu Conjurat trepido Latium.' stus. 

For the military commander was 2. Obsidibus cavere] " The MfiS. 

then accustomed to say, 'Qui remp. Lov. Dnk. Dorv., and the Edd. 

salvani vult, me sequatur.' They Rom. Ven. Mediol. and others ex- 



LIBER VII. CAP. 4. 179 

res efferatur, ut jurejurando ac fide sanciatur, petunt, 
collatis militaribus signis, (quo more eorum gravissimae 
cerimoniae continentur,) ne, facto initio belli, ab reliquis 
deserantur.' Turn, collaudatis Carnutibus, dato jureju- 
rando ab omnibus, qui aderant, tempore ejus rei consti- 
tute, ab concilio disceditur. 

8. Ubi ea dies venit, Carnutes, Cotuato et Coneto- 
duno ducibus, desperatis hominibus, Genabum dato 
signo concurrunt civesque Romanos, qui negotiandi 
causa ibi constiterant, 3 (in his C. Fusium Citam, hones- 
tum equitem Romanum, qui rei frumentarias jussu Cas- 
saris prseerat,) interficiunt, bonaque eorum diripiunt. 
Celeriter ad omnes Gallia? civitates fama perfertur : 
nam, ubi major atque illustrior incidit res, clamore per 
agros regionesquc significant ; hunc alii deinceps exci- 
piunt et proximis tradunt ; ut turn accidit : nam, qua? 
Genabi oriente sole gesta essent, ante primam confectam 
vigiliam in flnibus Arvernorum audita sunt; quod spa- 
tium est millium circiter clx. 

4. Simili ratione ibi Vercingetorix, Celtilli filius, Ar- 
vernus, summae potentiae adolescens, (cujus pater prin- 
cipatum Galliae totius obtinuerat, et ob earn causam, 
quod regnum appetebat, ab civitate erat interfectus,) 
convocatus suis clientibus, facile incendit. Cognito 
ejus consilio, ad arma concurritur : ab Gobanitione, pa- 
truo suo, reliquisque principibus, qui hanc tentandara 
fortunam non existimabant, expellitur ex oppido Gergo- 
via : non destitit tamen, atque in agris habet dilectum 
egentium ac perditorum. Hac coacta raanu, quoscum- 
que adit ex civitate, ad suam sententiam perducit: 4 

hibi t de obsidibus. This is approved bantur, degebant. Caes. B. G 7, 42. 

by Ciacconins improperly: cavere ' Idem facere cogunt eos, qui nego- 

de obsidibus is one thing, cacere obsi- tiandi causa ibi constiterant.' It 

dibus another, as we have seen ad is so used in an ancient stone, 

6, 2. ' Obsidibusque de pecunia ca- which was found ' apud forum Se- 

vent/ i.e. 'obsides dant, in pignus gusianorum:' 
et cautionem danda; pecunia?,' as ntmini. avo. 

here liostages are given as a mutual deo. silvano. 

caution." Oudendorp. faeri. tignvar. 

3. Qui negotiandi causa ibi consti- qvi. foro. secvs. 

terant] " Of wiiom there were va- consistvnt. 

rious kinds and colleges, as we D. s. p. p." 

learn from ancient Inscriptions. So Dionys. Vossius. 
negotiatores frumentarii, etc. Con- 4. Ad suam sententiam perducit] 

stiterant is here the same as mora- " Val. Max. 7, 3, 6. ' Vafro consilio 



180 DE BELLO GALLICO. 

hortatur, lit communis libertatis causa arma capiant: 
magnisque coactis copiis, adversaries suos, a quibus 
paulo ante erat ejectus, expellit ex civitate. 5 Rex ab 
suis appellatur ; dimittit quoquoversus legationes; ob- 
testatur, ut in fide maneant. Celeriter sibi Senones, 
Parisios, Pictones, Cadurcos, Turones, Aulercos, Le- 
movices, Andes reliquosque omnes, qui Oceanum attin- 
gunt, adjungit : omnium consensu ad earn defertur im- 
perium. Qua oblata potestate, omnibus his civitatibus 
obsides imperat, certum numerum militum ad se celeri- 
ter adduci jubet, armorum quantum quaeque civitas do- 
mi, quodque ante tempus efficiat, constituit : in primis 
equitatui studet. Summae diligentise sum mam imperii 
severitatem addit ; magnitudine supplicii dubitantes 
cogit : nam, majore commisso delicto, igni atque omni- 
bus tormentis necat : leviore de causa, auribus desectis, 
aut singulis effossis oculis, domum remittit, ut sint rcli- 
quis documento et magnitudine prenae perterreant alios. 
5. His suppliciis celeriter coacfo exercitu, Lucterium 
Cadurcum, summae hominem audaciac, cum parte copia- 
rum in Rutenos mittit : ipse in Bituriges proficiscitur. 
Ejus adventu Bituriges ad ^Eduos, quorum erant in fide, 
legatos mittunt subsidium rogatum,quo facilius hostium 
copias sustinere possint. iEdui de consilio legatorum, 
quos Cassar ad exercitum reliquerat, copias equitatus 
peditatusque subsidio Biturigibus mittunt. Qui cum 
ad fluraen Ligerim venissent, quod Bituriges ab JEduis 
dividit, paucos dies ibi morati, neque flumen transire 
ausi, domum revertuntur legatisque nostris renuntiant, 
seBiturigum perfidiam veritos revertisse, quibus id con- 
silii fuisse cognoverint, ut, si flumen transissent, una ex 
parte ipsi, altera Arverni se circumsisterent. Id eane 
de causa, quam legatis pronuntiarunt, an perfidia adducti 



ad snam sententiam perduxit ;' ejus nomine Thessalia appel'atur, 

Cic. ad Atf. 16, 8. Sallnst B. J. aniea Myrmidouuni vocitala civj- 

SO. Nepos in Epaiiiin. 4." Ouden- tas.' In the same way, among t lie 

DORP. Greeks, tt6\is is sometimes so used : 

6. Expellit cx civitate'] I.e. " From Strabn 8. p. 356. ed. Par. Sttj^xo- 

the country of the Arverni; for in pos Se itaAel ir6\iv, tV x^P av Tlloav 

this work de B. G., civitas never \eyo/xePTjv, us <5 Ilot7jT?V tV Aw^ji', 

signifies ' a city/ except in 3, 20. Ma/capos 7rrfA.11/, and examples are 

So Veil. Paterc. 1, 3. ■ E;im regio- produced from Eurip. and Soph, 
nem arniis ocenpavit, qrne nunc ab 



LIBER VII. CAP. 8. 181 

fecerint, quod nihil nobis constat, non videtur pro certo 
esse ponendum. Bituriges eorum discessu statim se cum 
Arvernis conjungunt. 

6*. His rebus in Italiam Caesari nuntiatis, cum jam 
ille urbanas res virtute Cn. Pompeii commodiorem in 
statum pervenisse intelligent, in Transalpinam Galliam 
profectus est. Eo cum venisset, magna difficultate affi- 
ciebatnr, qua ratione ad exercitum pervenire posset. 
Nam, si legiones in Provinciam arcesseret, se absente 
in itinere prcelio dimicaturas intelligebat : si ipse ad 
exercitum contenderet, ne iis quidem, qui eo tempore 
pacati viderentur, suam salutem recte committi videbat. 

7. Interim Lucterius Cadurcus, in Rutenos missus, 
earn civitatem Arvernis conciliat. Progressus in Nitio- 
briges et Gabalos, ab utrisque obsides accipit, et, magna 
coacta manu, in Provinciam Narbonem versus eruptio- 
nem facere contendit. Qua re nuntiata, Caesar omnibus 
consiliis antevertendum existimavit, ut Narbonem pro- 
ficisceretur. Eo cum venisset, timentes confirmat, pras- 
sidia in Rutenis provincialibus, Volcis Arecomicis, To- 
losatibus, circumque Narbonem, qua? loca erant hosti- 
bus finitima, constituit : partem copiarum ex Provincia 
supplementumque, quod ex Italia adduxerat, in Hel- 
vios, qui fines Arvernorum contingunt, convenire jubet. 

8. His rebus comparatis, represso jam Lucterio et 
remoto, quod intrare intra praesidia periculosum puta- 
bat, in Helvios proficiscitur : etsi mons Cevenna, qui 
Arvernos ab Helviis discludit, durissimo tempore anni, 
altissima nive iter impediebat : tamen discisa nive sex 
in altitudinem pedum atque ita viis patefactis, summo 
militum labore 6 ad fines Arvernorum pervenit. Quibus 

6. Lahore] Several Mss. exhibit because this labor was not performed 

sudore. " A lection, which I would sine sudore, which becomes soldiers, 

not dare to condemn, though it may (Sallust B. J. 85, 40.) Wherefore I 

seem too poetic, and Caesar, as far could almost venture to affirm that 

as I know, has nowhere else so used Ca?sar, who in his own way uses 

the word. Veil. Paterc. 2, 128. synonyms, of which the one is ex- 

« Quod nobilissimis summo cum plained by the other, wrote, Sudore 

sudore conseqnendum est;' Val. ac labore, as Cic. pro Font. 1. 'Qui 

Max. 7, 6, 1. ' Provincias multo su- cum ipso M. Fonteio ferruni ac ma- 

dore et sanguine in potestatem re- nils contulerunt, multoque ejus su- 

dactas ;' Plin. Ep. 2, 7. ' Decns dore ac labore sub populo Romano 

sudore et sanguine adsequi.' On imperium ditionemque ceciderunt."' 

this account it has rather place here, Qudendorp. 

Casar. Q 



182 DE BELLO GALLICO. 

oppressis inopinantibus, quod se Cevenna, ut muro, 
munitos existimabant, ac ne singulari quidern 7 unquara 
homini eo tempore anni semita3 patuerant, equitibus ira- 
perat, ut, quam latissime possint, vagentur et quam 
maximum hostibus terrorem inferant. Celeriter haec 
fama ac nuntiis ad Vercingetorigem perferuntur: 8 quern 
perterriti omnes Arverni circumsistunt atque obsecrant, 
ut suis fortunis consulat, neu se ab hostibus diripi patia- 
tur; praesertim cum videat, orane ad se bellum transla- 
tum. Quorum ille precibus permotus, castra ex Bitu- 
rigibus movet in Arvernos versus. 

9. At Caesar, biduum in iis locis moratus, quod hasc 
de Vercingetorige usu ventura opinione prasceperat, per 
causam supplementi equitatusque cogendi ab exercitu 
discedit ; Brutum adolescentem iis copiis praeficit ; hunc 
monet, ut in omnes partes equites quam latissime per- 
vagentur: daturum se operam, ne longius triduo ab 
castris absit. His constitutis rebus, suis inopinantibus, 
quam maximis potest itineribus, Viennam pervenit. Ibi 
nactus recentem equitatura, quern mnltis ante diebus eo 
praemiserat, neque diurno neque nocturno itinere inter- 
misso, per fines iEduorum in Lingones contendit, ubi 
duae legiones hyemabant, ut, si quid etiam de sua salute 
ab iEduis iniretur consilii, celeritate praecurreret. Eo 
cum pervenisset, ad reliquas legiones mittit, priusque 
omnes in unum locum cogit, quam de ejus adventu Ar- 
vernis nuntiari posset. Hac re cognita, Vercingetorix 
rursus in Bituriges exercitum reducit, atque inde profec- 
tus Gergoviam, Boiorum oppidum, quos il)i Helvetico 
proelio victos Caesar collocaverat JEduisque attribuerat, 
oppugnare instituit. 



7. Ac ne singulari quidem] "In 'Ac ne canda ;' for so two Mss. 

Seal, and Leid. 1. quidem does not exhibit, while in the received text 

nppear; perhaps rightly. For ne quidem appears." Ocdendorp. But 

is often put for ne quidem. Consult it is perhaps very doubtful whether 

the Authors quoted by Duker ad the Latin writers ever omitted qui- 

Flor. 3, 17. 'Ut ne prima illius dan, though there is no doubt that 

flamraa posset sustineri,' and Bnrm. the copyists have often left it out. 

ad Sneton. Aug. 35. Ca^s. B. G. 8, A T e quidem is merely nee quidem, 

38. 'Ne civibns se committebat,' and answers to ou8e in Greek. 

Petav. Cod. Apnl. Met. 1. p. 17. 8. Hcec fama ac nuntiis }>erferun- 

• Ne snfficientem supellectilem pa- fur] B. C. 2, 37. ' Res secunda; 

rare licet,' and every where, ne nuntiis ac Uteris perferebantur.' 
ipse, ne istud, ne omnino etc. 4. p. 66. 



LIBER VII. CAP. 11. 183 

10. Magnam haec res Caesari difficultatem ad consi- 
lium capiendum afferebat: si reliquam partem hyemis 
uuo in loco legiones contineret, ne, stipendiariis iEduo- 
rum expugnatis, cuncta Gallia deficeret, quod nullum 
amicis in eo prassidium videret positum esse : sin matu- 
rius ex hybernis educeret, ne ab re frumentaria duris 
subvectionibus laboraret. Praestare visum est tamen, 
omnes difficultates perpeti, quam, tanta contumelia ac- 
cepts, omnium suorum voluntates alienare. Itaque co- 
hortatus iEduos de supportando commeatu, praemittit 
ad Boios, qui de suo adventu doceani, hortenturque, ut 
in fide maneant atque hostiura impetum magno animo 
sustineant. Duabus Agendici legionibus atque impedi- 
nrentis totius exercitus relictis, ad Boios proficiscitur. 

11. Altero die cum ad oppidum Senonum Vellauno- 
dunum venisset, ne quem post se hostem relinqueret, 
quo expeditiore re frumentaria uteretur, oppugnare in- 
stituit, idque biduo circumvallavit : tertio die missis ex 
oppido legatis de deditione, arma proferri, jumenta pro- 
duci, dc obsides dari jubet. Ea qui conficeret, C. Tre- 
bonium legatum relinquit : ipse, ut quam primum iter 
conficeret, Genabum Carnutum proficiscitur, qui, turn 
primum allato nuntio de oppugnatione Vellaunoduni, 
cum longius earn rem ductum iri existimarent, prassi- 
dium Genabi tuendi causa, quod eo mitterent, compara- 
bant. Hue biduo pervenit; castris ante oppidum posi- 
tis, diei tempore exclusus, in posterum oppugnationem 
differt, quaeque ad earn rem usui sint, militibus imperat; 
et, quod oppidum Genabum pons fluminis Ligeris con- 
tinebat, 9 veritus, ne noctu ex oppido profugerent, duas 
legiones in armis excubare jubet. Genabenses, paulo 
ante mediam noctem silentio ex oppido egressi, flumen 
transire cceperunt. Qua re per exploratores nuntiata, 
Caesar legiones, quas expeditas esse jusserat, portis in- 
censis, intromittit, atque oppido potitur, perpaucis ex 
hostium numero desideratis, quin cuncti vivi caperen- 
tur, 10 quod pontis atque itinerum angustiae multitudini 

9. Continebat] I. e. " Continens ripas fluminis contingant.' " Ou- 

erat sive contigtia oppido. B. G. 1, dendokp. 

38. ' Reliquum spatium raons con- 10. Cuncti vioi caperentur'] " Vi- 

tinet magna altitudine, ita ut radi- vus capi is no infrequent phrase in 

ces ejas montis ex utraque parte the Historians : 7, 88. ' Vivus in 



184 DE BELLO GALLICO. 

lugam intercluserant. Oppidum diripit atque incendif, 
prasdaru militibus donat, exercituin Ligerim transducit 
atque in Biturigura tines perveuit. 

J 2. Vercingetorix, ubi de Caesaris adventu cognovit, 
oppugnatione destitit atque obviam Caesari proficiscitur. 
Ille oppidum (Biturigura, positum in via,) Noviodunum 
oppugnare instituerat. Quo ex oppido cum Iegati ad 
eum venissent, oratum, ut sibi iguosceret suaeque vitas 
consuleret ; ut celeritate reliquas res conficeret, qua 
pleraque erat consecutus, arma proferri, equos pioduci, 
obsides dari jubet. Parte jam obsidum transdita, cum 
reliqua administrarentur, centurionibus et paucis militi- 
bus intromissis, qui arma jumentaque conquirerent, 
equitatus hostium procul visus est, qui agmen Vercinge- 
torigis antecesserat. Quem simulatque oppidani con- 
spexerunt, atque in spem auxilii venerunt ; clamore 
sublato arma capere, portas claudere, murum complere 
cceperunt. Centuriones in oppido cum ex significatione 
Gallorum novi aliquid ab his iniri consilii intellexissent, 
gladiis destrictis portas occupaverunt, suosque omnes 
incolumes receperunt. 

13. Cassar ex castris equitatum educi jubet, prcelium- 
que equestre comraittit : laborantibus jam suis Germa- 
nos equites circiter cd submittit, quos ab initio secura 
habere instituerat. Eorum impetum Galli sustinere non 
potuerunt, atque in fugam conjecti,mu3tis amissis, se ad 
agmen receperunt : quibus profligatis, rursus oppidani 
perterriti comprehensos eos, quorum opera plebem con- 
citatam existimabant, ad Caesarem perduxerunt, seseque 
ei dediderunt. Quibus rebus confectis, Caesar ad oppi- 
dum Avaricum, quod erat maximum munitissimuraque 
in finibus Biturigura atque agri fertilissima regione, pro- 
feclus est; quod, eo oppido recepto, civitatem Bituri- 
gum se in potestatem redacturum confidebat. 

14. Vercingetorix, tot continuis incommodis Vellau- 
noduni, Genabi, Novioduni acceptis, suos ad concilium 
convocat. Docet, * longe alia ratione esse bell am ge- 
rendum, atque antea sit gestum : omnibus modis huic 
rei studendura, ut pabulatione et coraraeatu Roinani 

fuga comprehenditar,' 8, 35. ' Np- 15. Hisp. 23. ' Vivi capti fuisspnt,' 
minem vivum rapi patinntnr,' R. 41. Livy 3, 9. 18. 4, 51). and often." 
Alex. 7G. B. Afr. 95. ' Vivos capit,' Oldendohp. 



LIBER VII. CAP. 13. 

AVARICUM. 



185 




A. Avaricum, the strongest city of the Biturigians. B. Fortifications of the 
Biturigians. C. Two towers of assault raised by Ccesar. D. Trench and 
wicker work. E. Mines. F. Stakes cut into the form of slags' horns. 



186 DE BELLO GALLICO. 

prohibeantur : id esse facile, quod equitatu ipsi abun- 
dent, et, quod anni tempore subleventur : pabulum se- 
cari non posse : necessario dispersos hostes ex aedificiis 
petere : hos omnes quotidie ab equitibus deleri posse. 
Prasterea salutis causa rei familiaris commoda negli- 
genda; vicos atque eedificia incendi oportere hoc spa- 
tio, a Boia quoquo versus, quo pabulandi causa adire 
posse videantur. Harum ipsis rerum copiam suppetere, 
quod, quorum in finibus bellum geratur, eorum opibus 
subleventur : Romanos aut inopiam non laturos, aut 
magno cum periculo 11 longius ab castris progressuros: 
neque interesse, ipsosne interficiant impedimentisne ex- 
uant, quibus amissis bellum geri non possit. Praeterea 
oppida incendi oportere, quae non munitione et loci na- 
tura ab omni sint periculo tuta ; neu suis sint ad detrac- 
tandam militiam receptacula, neu Romanis proposita 
ad copiam commeatus praedamque tollendam. 12 Hasc 
si gravia aut acerba videantur, multo ilia gravius aesti- 
mare debere, liberos, conjuges in servitutem abstrahi, 
ipsos interfici ; quae sit necesse accidere victis.' 

15. Omnium consensu hac sententia probata, uno die 
amplius xx urbes Biturigum incenduntur. Hoc idem 
fit in reliquis civitatibus. In omnibus partibus incendia 
conspiciuntur ; quae etsi magno cum dolore omnes fere- 
bant, tamen hoc sibi solatii proponebant, [quod se, pro- 
pe] explorata victoria, celeriter amissa recuperaturos 
[confidebant]. Deliberatur de Avarico in communi con- 
cilio, incendi placeret, an defendi. Procumbunt omni- 
bus Gallis ad pedes Bituriges, ' ne pulcherrimam prope 
totius Gallias urbem, quae et praesidio et ornamento sit 
civitati ; suis manibus succendere cogerentur ; facile se 
loci natura defensuros' dicunt, 'quod, prope ex omni- 
bus partibus flumine et palude circumdata, unum habeat 
et perangustum aditum.' Datur petentibus venia, dis- 
suadente primo Vercingetorige, post concedente et pre- 

11. Cum "periculo] " B. G. 3, 12. Prwdamque tollendam] " Ho- 

1. ' Magno cum periculo,' 5, 52. tomann thinks the last word super- 

' Qnanto cum periculo,' 75. 'At fluous, though it is found in all the 

ne cum periculo ex castris egredi Mas., and required by the un-ellip- 

cogantur,' and every where. So tical and perspicuous style of Cre- 

elsewhere, ' cum contutnelia,' 'ctim sar. Phaedrns 2, 8. ' Qnem con- 

diligentia,' ' cum dolore.' " Ou- vocata jnhet occidi familia, Prm- 

dendorp. damque tollit.'" Oudendorp. 



LIBER VII. CAP. 17. 187 

cibus ipsorum et misericordia vulgi. Defensores oppido 
idonei deliguntur. 

16. Vercingetorix minoribus Caesarem itineribus sub- 
sequitur, et locum castris deligit, paludibus sylvisque 
munitum, ab Avarico longe millia passuum xvi. Ibi 
per certos exploratores in singula diei tempora, 13 quae 
ad Avaricum agerentur, cognoscebat, et, quid fieri vel- 
let, imperabat : omnes nostras pabulationes frumenta- 
tionesque observabat, dispersosque, cum longius neces- 
sario procederent, adoriebatur, magnoque incommodo 
afficiebat : etsi, quantum ratione provideri poterat, ab 
nostris occurrebatur, ut incertis temporibus diversisque 
itineribus iretur. 

17. Castris ad earn partem oppidi positis, Caesar, quae 
intermissa a flumine et a palude aditum, ut supra dixi- 
mus, angustum habebat, aggerem apparare, vineas agere, 
turres duas constituere coepit : nam circumvallare loci 
natura prohibebat. De re frumentaria Boios atque 2E- 
duos adhortari non destitit : quorum alteri, quod nullo 
studio agebant, non multum adjuvabant ; alteri non mag- 
nis tacultatibus, quod civitas erat exigua et infirma, ce- 
leriter, quod habuerunt, consumserunt. Summa diffi- 
cultate rei frumentariae affecto 14 exercitu, tenuitate Boi- 
orum, indiligentia iEduorum, incendiis aedificiorum, us- 
que eo, ut complures dies milites frumento caruerint, et, 
pecore e longinquioribus vicis adacto, 15 extremam fa- 
mem sustentarent, nulla tamen vox est ab iis audita, 
Populi Komani majestate et superioribus victoriis in- 
digna. Quin etiam Caesar cum in opere singulas legio- 



13. In singtda diei tempora] I. e. 2, 84. * Inopia affectissimi,' and, 
"'Per singulas horas,' Jul. Celsns ' Valetudine affectus,' B. C. 1, 31. 
p. 124. icad' eKdffTiiv Ihpav, the Greek B. Alex. 44. * vulnere,' B. C. 3, 84. 
Version. Caes. B. G. 7, 35. ' Ex Elsewhere also in this sense confici 
diei tempore,' 68. 'Diei tempus,' and affici are interchanged. See ad 
8, 15. B. C. 1, 48. ' Tempus anni,' Front. 2, 5, 39. ' Vnlnere affecit,' 
Hirt. B. Alex. 3. B. Afr. 78. B. and ad B. G. 8, 21." Oudendorp. 
Hisp. 15. 16." Oudendorp. 15. Aducto] I. e. Intra castra, as 

14. Affecto] " Lei<l. 1. confecto, Ceesar elsewhere says telum intra 
i. e. ' debilitato,' * fracto ' quasi, castra adigere. Plaut. Barch. 5,2. 
as Caesar says elsewhere. Yet there ' Nam amabo, quis has hue oves 
is no need of change. B. G. 7, 6. adegit.' Adigere, ' to drive by force, 
' Magna difficnltate afficiebatur,' force into any particular place.' 
B. C. 3,49. ' Aqua? inopia affectos,' Livy 1, 7. has the phrase, abigere in 
(where see the notes,) Veil. Paterc. loca. 



188 DE BELLO GALLICO. 

nes appellaret, et, si acerbius inopiam ferrent, se dimis- 
surum oppugnationera diceret ; universi ab co, ' ne id 
faceret/ petebant : ' sic se complures annos illo impe- 
rante meruisse, ut nullam ignominiam acciperent, nun- 
quam infecta re discederent : hoc se ignominiae latinos 
loco, si inceptam oppugnationera reliquissent : pra^stare, 
omnes perferre acerbitates, quam non civibus Romanis, 
qui Genabi perfidia Gallorum interissent, parentarent.' 
Haec eadera centurionibus tribunisque militum manda- 
bant, ut per eos ad Ceesarem det'errentur. 

18. Cum jam muro turres appropinquassent, ex cap- 
tivis Caesar cognovit, Vercingetorigem consumto pabulo 
castra movisse propius Avaricum, at que ipsum cum 
equitatu expeditisque, qui inter equites prceliari consu- 
essent, insidiarum causa eo profectum, quo nostros pos- 
tero die pabulatum ventures arbitraretur. Quibus rebus 
cognitis, media nocte silentio profectus, ad hostium cas- 
tra mane pervenit. Illi, celeriter per exploratores ad- 
ventu Caesaris cognito, carros impedimentaque sua in 
arctiores sylvas' 6 abdiderunt, copias omnes in loco 
edito atque aperto instruxerunt. Qua re nunciata, Cae- 
sar celeriter sarcinas conferri, arma expediri jussit. 

19. Collis erat leniter ab infimo acclivis : hunc ex 
omnibus fere partibus palus difficilis atque impedita 
cingebat, non latior pedibus L. Hoc se colle, interruptis 
pontibus, Galli fiducia loci continebant, generatimque 
distributi in civitates, omnia vada ac saltus ejus paludis 
certis custodiis obtinebant, sic animo parati, ut, si earn 
paludem Romani perrumpere conarentur, haesitantes 
premerent ex loco superiore : ut, qui propinquitatem 
loci videret, paratos prope aequo Marte ad dimicandum 
existimaret; qui iniquitatem conditionis perspiceret, in- 
ani simulatione sese ostentare cognosceret. Indignantes 
milites Caesar, quod conspectum suum hostes t'erre pos- 
sent, tantulo spatio interjecto, et signum prcelii ex- 
poscentes, edocet, ' quanta detrimento et quot virorum 
fortium morte necesse sit constare victoriam : quos cum 
sic animo paratos videat, ut nullum pro sua laude peri- 
culum recusent, summaj se iniquitatis condemuari de- 

1G. Arctiores si/has] The crowded nnm aditus;' Saa-vrara 8pv/j.k, the 
state of t lie trees prevented access ; Greek Version. 
' crebris arboribus arcebatur liomi- 



LIBER VII. CAP. 20. 189 

here, nisi eorum vitam sua salute habeat cariorem.' Sic 
milites consolatus, eodem die reducit in castra ; reli- 
quaque, quae ad oppugnationetn oppidi pertinebant, 
administrare instituit. 

20. Vercingetorix, cum ad suos redisset, proditionis 
insimulatus, quod castra propius Romanes movisset, 
quod cum omni equitatu discessisset, quod sine imperio 
tantas copias reliquisset, quod ejus discessu Roman! 
tanta opportunitate et celeritate venissent ; non hac 
omnia fortuito aut sine consilio accidere potuisse ; reg- 
num ilium Galliee malle Coesaris concessu, quam ipso- 
rum habere beneficio : tali modo accusatus ad haec re- 
spondit : ' Quod castra movisset, factum inopia pabuli, 
etiam ipsis hortantibus : quod propius Romanos acces- 
sisset, persuasum loci opportunitate, qui se ipsum muni- 
tione defenderet : equitum vero operam neque in loco 
palustri desiderari debuisse, et illic fuisse utilem, quo 
sint profecti : summam imperii se consulto nulli disce- 
dentem tradidisse, ne is multitudinis studio ad dimican- 
dum impelleretur ; cui rei propter animi mollitiem stu- 
dere omnes videret, quod diutius laborem ferre non pos- 
sent. Romani si casu intervenerint, fortunae ; si alicu- 
jus indicio vocati, huic habendam gratiam, quod et pau- 
citatem eorum ex loco superiore cognoscere, et virtutem 
despicere, potuerint ; qui, dimicare non ausi, turpiter se 
in castra receperint. Imperiura se ab Caesare per pro- 
ditionem nullum desiderare, quod habere victoria posset, 
quae jam esset sibi atque omnibus Gallis explorata : 
quin etiam ipsis remittere, si sibi magis honorem tri- 
buere, quam ab se salutem accipere videantur. Haec 
ut intelligatis,' inquit, ' a me sincere pronuntiari, au- 
dite Romanos milites.' Producit servos, quos in pabu- 
latione paucis ante diebus exceperat et fame vinculisque 
excruciaverat. Hi, jam ante edocti, qua? interrogati 
pronuntiarent, ' milites se esse legionarios' dicunt : 
* fame et inopia adductos clam ex castris exisse, si quid 
frumenti aut pecoris in agris reperire possent : simili 
omnem exercitum inopia premi, nee jam vires sufficere 
cuiquam, nee ferre operis laborem posse : itaque statu- 
isse imperatorem, si nihil in oppugnatione oppidi profe- 
cisset, triduo exercitum deducere. Haec,' inquit, ' a 
me,' Vercingetorix, ' beneficia babetis, quern proditionis 



190 DE BELLO GALLICO. 

insimulatis, cujus opera sine vestro sanguine tantura 
exercitum victorem fame paene consumtum videtis ; 
quern, turpiter se ex hac fuga recipientem,' 7 ne qua 
civitas suis finibus recipiat, a me provisum est.' 

21. Conclamat omnis multitudo, et suo more armis 
concrepat; quod facere in eo consuerunt, cujus oratio- 
nem approbant ; summum esse Vercingetorigcm ducem, 
nee de ejus fide dubitandum ; nee majore ratione bel- 
lum administrari posse. Statuunt, ut decern millia 
hominum delecta l3 ex omnibus copiis in oppidum sub- 
mittantur, nee solis Biturigibus communem salutem 
committendam censent ; quod penes eos, si id oppidum 
retinuissent, summam victorias constare intelligebant. 

22. Singulari militum nostrorum virtu ti consilia cu- 
jusque modi Gallorum occurrebant, ut est suramae genus 
solertiae atque ad omnia imitanda atque efficienda, quas 
ab quoque tradantur, aptissimum. Nam et laqueis fair 
ces avertebant, quas cum destinaverant, tormentis in- 
trorsus reducebant; et aggerem cuniculis subtrahebant, 
eo scientius, quod apud eos magnae sunt ferrariae, atque 
omne genus cuniculorum notum atque usitatum est. 
Tofum autem murum ex omni parte turribus contabula- 
verant, atque has coriis intexerant. Turn crebris diurnis 
nocturnisque eruptionibus aut aggeri ignem inferebant, 
aut milites occupatos in opere adoriebantur ; et nostra- 
rum turrium altitudinem, quantum has quotidianus agger 
expresserat/9 commissis suarum turrium malis, adae- 

17. Se ex hac fuga recipientem] written d*7ec<i, which conld scarcely 
" Nearly in the same way Seneca have proceeded from the copyists. 
Cons, ad Helv. 17. says : ' Huic See the note ad Front. 4, 2,7. ' C 
parem virtntem exhibeas oportet, et inillia barbarorum prcelio superati 
aninitiin a Itictn recipias.' There sunt ;' Flor. 3, 20. ' X amplius millia 
was no occasion, then, for H<>to- hominum non modo effugissc con- 
mann to suspect this phrase. But, tcnti,' where theMss. of others and 
wliat removes all scruple, Ca-sar the four Leydon Mss. erroneously 
himself 4, 27. has used it: Veil, exhibit homines; B. Hisp. 34. ' In- 
Paterc. 2, 70, 4. ' Victns acie cum terfecti sunt hominum millia XXII.' 
in tumuliim norte ex funa se rece- So also the Mss. Val. Max. 9, 2, 1. 
pisset.'" Davies. " 13. G. 2, 12. and Ex.t. 3." Oudenoohp. 

* Cum se hostt-s ex fuya reciperent,' 19. Expresserat] "Cspsar has used 

6,41. ' Eipiitatum se ex fuga rece- a term of art. Deprimere and ex- 

pisse dicerent,' 8, 20. li. C. 3, 95. primere, are opposed to each other ; 

102. Hirt. B. Alex. 3,47." Ouden- of which the former signifies ' to let 

DORP, down,' and the other ' to raise up.' 

18. Milliti hominum delecta'] "In So Vitr. 8, 7. applies expressus to 
Voss. 1. I have found expressly « a violeut ascent of waters by 



LIBER VII. CAP. 22. 



191 




192 DE BELLO GALLICO. 

quabant; et apertos cuniculos praeusta et prseacuta 
materia et pice i'ervefacta et maximi ponderis saxis 
morabantur, mcenibusque appropinquare prohibebant. 

23. Muris autem omnibus Gallicis hasc fere forma 
est. Trabes directae, perpetual in longitudinem, 20 pa- 
ribus intervallis distantes inter se binos pedes, in solo 
collocantur; hae revinciuntur introrsus et multo aggere 
vestiuntur. Ea autem, quae diximus, intervalla gran- 
dibus in fronte saxis effarciuntur. His collocatis et 
coagmentatis alius insuper ordo adjicitur, ut idem illud 
intervallum servetur, neque inter se contingant trabes, 
sed paribus intermissae spatiis, 21 singulae singulis saxis 
interjectis, arte contineantur. Sic deinceps omne opus 
contexitur, dum justa muri altitudo expleatur. Hoc cum 
in speciem varietatemque opus deforme non est, altemis 
trabibus ac saxis, quae rectis lineis suos ordines ser- 
vant ; turn ad utilitatem et defensionem urbium sum- 
mam habet opportunitatem ; quod et ab incendio lapis 
et ab ariete materia defendit, quae, perpetuis trabibus 
pedes quadragenos pleruraque introrsus revincta, neque 
perrnmpi, neque distrahi potest. 

24. lis tot rebus impedita oppugnatione, milites, cum 
toto tempore luto, frigore, et assiduis iinbribus tarda- 
rentur, tamen continenti labore omnia haec superave- 
runt, et diebus xxv aggerem, latum pedes cccxxx, 
altum pedes lxxx, exstruxerunt. Cum is murum hos- 

pipes :' ' Ita per fistulas plumbeas called in Greek Si-qveKils or irpocre- 

aqiiam qui dncent, his rationibus x € ? s > as ' s shown by t lie learned Bos 

bellissime poterunt efficere, et de- Animadv. ad J. Caps. p. 21. from 

rursus, et circumductiones, et ven- Josephus B. J. 7, 33." Olden- 

tres, et expressus.' Nay, in the dorp. 

same chapter he applies expressus 21. Intermissa; spatiis] " Hoto- 

in the sense of * elevated spots:' mann doubts not that we ought to 

« Sed ea castella neque in decursn, read intermissis, and says that the 

neque in ventris planitie, neque in practice of Caesar requires it. And 

expressionibus, neque omnino in in truth this conjecture is confirmed 

vallibns; sed in perpetua fiant ae- by the Ms. Leid. 1. and B.C. 1, 20. 

qualitate.' And 4, 4. eminentes ex- 'Nam certis spatiis intermissis.' 

prcssiones in a square stone are what But a thing itself is said intermilti, 

the French call ' enleuvres, taillnre when it ceases: 7, 17. ' Castris ad 

en point de diamant.' " Dionys. earn partem oppidi positis, Caesar 

Vossius. " See Lipsius Poliorc. 2, qua? intermissa a flumine,' etc., 70. 

3,4. Voss. ad B. C. 2, 9." Ouden- ' Planilies intermissa collibus;' 1, 

dorp. 38. ' Qua flumen intermittit ;' 5, 

20. Trabes directs, perpetua; in Ion- 8. ' Vento intermisso.' " Ouden- 

giludinem] " Trabes perpctuce are dorp. 



LIBER VII. CAP. 25. 193, 

tium paene contingeret, et Caesar ad opus consuetudine 
excubaret militesque cohortaretur, ne quod omnino tem- 
pus ab opere intermitteretur : paulo ante tertiam vigi- 
liam est animadversum, fumare aggerem, quern cuniculo 
hostes succenderant : eodemque tempore toto muro cla- 
more sublato, duabus portis ab utroque latere turrium 
eruptio fiebat. Alii faces atque aridam materiern de 
muro in aggerem eminus jaciebant, picem reliquasque 
res, quibus ignis excitari potest, fundebant, ut, quo pri- 
mum occurreretur, aut cui rei ferretur auxilium, vix 
ratio iniri posset. Tamen, quod instituto Caesaris duae 
semper legiones pro castris excubabant, pluresque par- 
titis temporibus erant in opere, celeriter factum est, ut 
alii eruptionibus resisterent, aliiturres reducerent, ag- 
geremque interscinderent, omnis vero ex castris mul- 
titude ad restinguendum concurreret. 

25. Cum in omnibus locis, consumta jam reliqua 
parte noctis, pugnaretur, semperque hostibus spes victo- 
rias redintegraretur; eo magis, quod deustos pluteos 
turrium videbant, nee facile adire apertos ad auxiliau- 
dum animum advertebant, semperque ipsi recentes de- 
fessis succederent, omnemque Galliae salutem in illo 
vestigio temporis aa positam arbitrarentur : accidit, in- 
spectantibus nobis, quod, dignum memoria visum, prae- 
termittendum non existimavimus. Quidam ante portam 
oppidi Gallus, qui per manus sevi ac picis transditas 
glebas in ignem e regione turris projiciebat, scorpione 
ab latere dextro transjectus exanimatusque concidit. 
Hunc ex proximis unus jacentem transgressus, eodem 
illo munere fungebatur: eadem ratione ictu scorpionis 
exanimato altero, successit tertius et tertio quartus ; 
nee prius ille est a propugnatoribus 2J vacuus relictus 

22. In illo vestigio temporis'] " So labor hostium perfidia et vi tern- 

B. C. 2, 26. ' Et vestigio temporis pestatis puncto temporis periit.' " 

primum agmen erat in conspectu.' Dionys. Vossius. 

Cic. in Pison. : 'Atque eodem in 23. A propugnatoribus'] Propugna' 

templo, eodem et loci vestigio et tor is properly applied to those, 

temporis.' The metaphor is taken who being besieged or blockaded, 

from persons walking, who do not defend the ramparts of a town, or 

long tread in the same steps. Curt, the intrenchments of a fortified 

4, 5. ' Nunquam din eodem vesti- position, or fight from the deck of a 

gio stare fortunam.' Ca?sar else- ship in self-defence; here it is used 

where says, punctum temporis. B.C. simply for * persons besieged,' and 

2, 14. ' Ita multorum mensium often for ' the defender or protec- 

R 



194 DE BELLO GALLICO. 

locus, quara, restincto aggere atque omni parte submotis 
hostibus, finis est pugnandi factus. 

26. Omnia experti Galli, quod res nulla successerat, 
postero die consilium ceperunt ex oppido profugere, 24 
hortante et jubente Vercingetorige. Id, silentio noctis 
conati, non magna jactura suorum sese etfecturos spera- 
bant, propterea quod neque longe ab oppido castra Ver- 
cingetorigis aberant, et palus perpetua, qua? intercede- 
bat, Romanos ad insequendum tardabat. Jamque hoc 
facere noctu apparabant, cum matres familiae repente in 
publicum procurrerunt flentesque, projectae ad pedes 
suorum, omnibus precibus petierunt, ne se et communes 
liberos hostibus ad supplicium dederent, quod ad ca- 
piendam fugam naturae et virium inrirmitas 2S impediret. 
Ubi eos in sententia perstare viderunt, quod plerumque 
in summo periculo timor misericordiam non recipit, con- 
clamare et significare de fuga Romanis cceperunt. Quo 
timore perterriti Galli, ne ab equitatu Romanorum via; 
praeoccuparentur, consilio destiterunt. 

27. Postero die Caesar, promota turri directisque 
operibus, quae facere instituerat, magno coorto imbri, 
non inutilem hanc ad capiendum consilium tempestatem 
arbitratus, quod paulo incautius custodias in muro dis- 
positas videbat, suos quoque languidius in opere ver- 
sari jussit, et, quid fieri vellet, ostendit. Legiones intra 
vineas in occulto expeditas cohortatur, ut aliquando pro 
tantis laboribus fructum victorias perciperent: his, qui 



tor of another.' See Gronov. Obs. in the poets, and the best prose- 

4,19. p. 748. who remarks "that writers have not declined (he use of 

the besieged are never said simply it. Sallust B.C. 17. ' Qnibus in 

oppugnare, but propugnare ; as on otio vel magnifice vel nulliter vi- 

the other hand, the besiegers are vere copia erat ;' Corn. Nepos Ly- 

never said propugnare, but oppug- sandro c. 3. ' Iniit consilia reges 

vare. Sometimes both parties as- Lacedapmoniorum tollere;' Justin 

sume the opposite character, as 36, 1, 3. ' Pellere ipsum regno 

wIipii, for instance, the besieged consilium cepil ;' Hirt. B. Afr. "S." 

make a sally, and attack the in- Davies. See also Caps. B. G. 8, 

trenrhments of the hostile camp: 44. 

then in truth the former are said 25. Natura et virium infirmitas~\ 

oppugnare ; and the besiegers pro- I. e. ' Naturalis virium infirmitas,' 

pvgnare, with respect to one and by a hendiadys. So Justin 2, 2. 

the same camp." ' Lana? its usus ac vestium igOOLtit 

24. Consilium ceperunt ex oppido est,' for ' lanearum vcstiuin.' Sec 

pro/ugere] "The infiii. for the ge- Gra?v. ad Cic. Oft'. 1, 44. 
rtind is an Hellenism very frequent 



LIBER VII. CAP. 29. 195 

primi murum ascendissent, prasmia proposuit, 26 militi- 
busque signum dedit. Illi subito ex omnibus partibus 
evolaverunt, raururaque celeriter compleverunt. 

28. Hostes, re nova perterriti, muro turribusque de- 
jecti, in foro ac locis patentioribus cuneatim consti- 
terunt, hoc animo, ut, si qua ex parte obviam contra 
veniretur, acie instructa depugnarent. Ubi nerainem in 
aequum locum sese demittere, sed toto undique muro 
circumfundi viderunt, veriti, ne omnino spes fugae tolle- 
retur, abjectis armis, ultimas oppidi partes continenti 2 ? 
impetu petiverunt : parsque ibi, cum angusto portarum 
exitu se ipsi premerent, a militibus ; pars, jam egressa 
portis, ab equitibus est interfecta : nee fuit quisquam, 
qui praedae studeret. Sic et Genabensi caede et labore 
operis incitati, non aetate confectis, non mulieribus, non 
infantibus pepercerunt. Denique ex omni eo numero, 
qui fuit circiter XL millium, vix dccc, qui primo cla-^ 
more audito se ex oppido ejecerant, incolumes ad Ver- 
cingetorigem pervenerunt. Quos ille, multa jam nocte, 
silentio ex fuga excepit, (veritus, ne qua in castris ex 
eorum concursu et misericordia vulgi seditio oriretur,) 
ut, procul in via dispositis familiaribus suis principi- 
busque civitatum, disparandos 28 deducendosque ad suos 
curaret, quae cuique civitati pars castrorum ab initio 
obvenerat. 

29. Postero die concilio convocato consolatus cohor- 



26. Prcemia proposuit] I. e. ' Pe- 84." Oudendorp. 

cuniary rewards :' see B. Hisp. 26. 28. Disparandos] " The use of this 

"Brant erroneously thinks that the verb, in writers of the golden age, 

reward, here alluded to, is a mural is very rare in the sense of * sepa- 

crown ; for this was presented to ration.' Hence it is worthy of re- 

him alone, who first mounted on mark that in the Mss. Gottorp. and 

the walls of a hostile city. Caesar, Voss. 3. we have dispertiendos, from 

however, offers to several the re- dispertire or dispartire, which our 

wards here alluded to. See Gell. N. Author uses in other places ; and in 

A. 5, 6." Davies. Ms. Lov. disparandos deducendos ad 

27. Continenti] " Faernus and suos. But Plautus Rud. in Prol. 0, 
Ursinus have wrongly preferred has expressly, as in this place : 'Is 
continuo from one Ms., though the nos pergentis alium alia rlisparat.' 
Ms. Oxon. favors it. Our author Perizonius has even conjectured, 
chose a different adjective, as we that this verb ought to be restored 
have often seen already. And so to Val. Max. 2,7,11. ' Manus a 
c. 4. ' Labore continenti omnia corporibus suis districtae, inque 
superare ;' B.C. 3, 63. ' Continen- cruentato solo dispersa?,' as I 
tiabella,' 5,11. ' Continensflamma,' should prefer reading." Ouden- 
S, 15. . • Continentes dies,' B. C. 3, dorp. 



196 DE BELLO GALLICO. 

tatusque est, ' ne se admodum anirao demitterent, neve 
perturbarentur incommodo : non virtute, neque in acie 
vicisse Romanos, sed artificio quodam et scientia op- 
pugnationis, cujus rei fuerint ipsi imperiti : errare, si 
qui in bello oranes secundos rerum proventus expec- 
tent : sibi nunquam placuisse, Avaricum defendi, cujus 
rei testes ipsos haberet; sed factum imprudentia Bituri- 
gum, et niraia obsequentia reliquorum, uti hoc incom- 
modum acciperetur : id tamen se celeriter majoribus 
commodis sanaturum. Nam, quae ab reliquis Gallis 
civitates dissentirent, has sua diligentia adjuncturum, 
atque unura consilium totius Galliae effecturura, cujus 
consensu ne orbis quidem terrarum possit obsistere : 
idque se prope jam effectum habere. Interea aequum 
esse, ab iis communis salutis causa impetrari, ut castra 
munire instituerent, quo facilius repentinos hostium 
impetus sustinere possent.' 

30. Fuit hsec oratio non ingrata Gallis, maxime, quod 
ipse animo non defecerat, tanto accepto incommodo, 
neque se in occultum abdiderat et conspectum multitu- 
dinis fugerat : plusque animo providere et praesentire 
existimabatur, quod, re integra, primo incendendum 
Avaricum, post deserendum censuerat. Itaque, ut reli- 
quorum imperatorum res adversas auctoritatem minuunt, 
sic hujus ex contrario dignitas, incommodo accepto, in 
dies augebatur: simul in spem veniebant ejus affir- 
matione de reliquis adjungendis civitatibus, primumque 
eo tempore Galli castra munire instituerunt, et sic sunt 
animo consternati, homines insneti laboris, 1 ^ ut omnia, 
quae imperarentur, sibi patienda et perferenda 50 existi- 
marent. 

31. Nee minus, quam est pollicitus, Vercingetorix 
animo laborabat, ut reliquas civitates adjungeret, atque 



29. Insiteli laboris] B. G. 5, 6. quently unite, ' Patior et perfero,' 
' Insnetus navigandi,' B. C. 1, 44. ' Patior et fero,' ' Perpetior et 

* Insuetoshujus generis pugna?.' perfero.' Horace: ' Rure meo pos- 

30. Patienda et perferenda] " So sum qnidvia perferre patiqne.' 
we have in this ch. the synonyms, Hence also B. C. 3, 15. ' Patienter 

* Providere et praesentire,' 4, 22. atque ir-quo animo ferre :' some- 
' Navibns coactis contractisque,' times our author uses ' patienter 
everywhere, ' Parere et imperata ferre,' as 7, 77. B. C. 1, S5." Ot> 
facere.' So Cicero and Terence, dendorp. 

as the Lexicons inform us, fre- 



LIBER VII. CAP. 33. 197 

earurn principes donis pollicitationibusque alliciebat. 
Huic rei idoneos homines deligebat, quorum quisque 
aut oratione subdola aut amicitia facillime capi posset. 
Qui Avarico expugnato refugerant, armandos vestien- 
dosque curat. Simul ut deminutae copias redintegra- 
rentur, imperat certum numerum militum civitatibus, 
quern, et quam ante diem in castra adduci velit ; sagit- 
tariosque omnes, quorum erat permagnus in Gallia nu- 
merus, conquiri et ad se mitti jubet. His rebus celeriter 
id, quod Avarici deperierat, expletur. Interim Teuto- 
matus, Olloviconis filius, rex Nitiobrigum, cujus pater 
ab Senatu nostro amicus erat appellatus, cum magno 
equitum suorum numero, et quos ex Aquitania con- 
duxerat, ad eum pervenit. 

32. Caesar, Avarici complures dies commoratus, sum- 
mamque ibi copiam frumenti et reliqui commeatus' 1 
nactus, exercitum ex labore atque inopia refecit. Jam 
prope hyeme confecta, cum ipso anni tempore ad geren- 
dum bellum vocaretur et ad hostem proficisci consti- 
tuisset, sive eum ex paludibus sylvisque elicere, sive 
obsidione premere posset ; legati ad eum principes 
iEduorum veniunt, oratum, ' ut maxime necessario 
tempore civitati subveniat : summo esse in periculo 
rem ; quod, cum singuli magistratus antiquitus creari 
atque regiam potestatem annum obtinere consues- 
sent, duo magistratum gerant, et se uterque eorum legi- 
bus creatum esse dicat. Horum esse alterum Convic- 
tolitanem, florentem et illustrem adolescentem ; alterum 
Cotum, antiquissima familia natum, atque ipsum ho- 
minem summae potentiae et magna? cognationis; cujus 
frater Valetiacus proximo anno eundem magistratum 
gesserit: civitatem omnem esse in armis, divisum sena- 
tum, divisum populum ; suas cujusque eorum clientelas. 
Quod si diutius alatur controversia, fore, uti pars cum 
parte civitatis confligat ; id ne accidat, positum in ejus 
diligentia atque auctoritate.' 

33. Caesar, etsi a bello atque hoste discedere detri- 



31. Frumenti et reliqui commeatus'] 7. ' Frumentatione et reliquo com- 
'* Frumentum and commeatus are meatu prohibere Romanos.'" Ou- 
often united : see ad 3, 7. But 8, dendorp. 



198 DE BELLO GALLICO. 

mentosum" esse existimabat, tamen non ignorans, 
quanta ex dissensionibus incommoda oriri consuessent, 
ne tanta et tatn conjuncta Populo Romano civitas, quam 
ipse semper aluisset, omnibusque rebus omasset, ad 
vim atque ad arma descenderet, atque ea pars, quas 
minus sibi confideret, auxilia a Vercingetorige arces- 
seret, huic rei praevertendum existimavit ; et quod legi- 
bus iEduorum his, qui summum magistratum obtinerent, 
excedere ex finibus non liceret, ne quid de jure aut de 
legibus eorum deminuisse videretur, ipse in zEduos pro- 
ficisci statuit, senatumque omnem, et quos inter contro- 
versia esset, ad se Decetiam evocavit. Cum prope 
omnis civitas eo convenisset, docereturque, paucis clam 
convocatis, alio loco, alio tempore, atque oportuerit, 
fratrem a fratre renuntiatum, cum leges, duo ex una 
familia, vivo utroque, non solum magistratus creari ve- 
tarenr, sed etiam in senatu esse prohiberent : Cotum 
imperium deponere coegit ; Convictolitanem, qui per 
sacerdotes more civitatis, intermissis magistratibus, 
esset creatus, potestatem obtinere jussit. 

34. Hoc decreto interposito, cohortatus iEduos, ut 
controversiarum ac dissensionum obliviscerentur, atque, 
omnibus omissis his rebus, huic bello servirent, eaque, 
quae meruissent, praemia ab se, devicta Gallia, expec- 
tarent, equitatumque omnem et peditum millia x sibi 
celeriter mitterent, quae in prassidiis rei frumentarias 
causa disponeret, exercitum in duas partes divisit ; IV 
legiones in Senones Parisiosque Labieno ducendas de- 
dit ; v i ipse in Arvernos, ad oppidum Gergoviam se- 
cundum flumen Elaver, duxit : equitatus partem i Hi 
attribuit, partem sibi reliquit. Qua re cognita, Vercin- 
getorix, omnibus interruptis ejus flu minis poutibus, ab 
altera Elaveris parte iter iacere ccepit. 

35. Cum uterque utrique esset" exercitus in con- 

32. Detrimentosum] " Ms. Rpg. store, detrimento sibi, or summer rei 
detrimento suo." Clarke. " Suo existimabat. But the common read- 
appears, as a various lection, in ing is, I think, sound. The Greek 
Ms. Dnk. ; detrimentum summum, is Version has, iiriKivtiwov iiyov/xfvos.'' 
exhibited in Voss. 2. The word is Oudendorp. 

suspected by some, because it is S3. Uterque utrique essel] Some 
airaj \(y6/iti>oi>, but Capsar has se- Mss. and the early Edd. exhibit 
veral words peculiar to himself, utrimque exisset. " Whence I con- 
Otherwise it would be easy to re- jecture that Caesar wrote utrique ex- 



LIBER VII. CAP. 36. 199 

spectu fereque e regione castris castra poneret, disposi- 
tis exploratoribus, necubi efFecto ponte Romani copias 
transducerent, erat in magnis Caesari difficultatibus res, 
ne majorem aestatis partem flumine impediretur; quod 
non fere ante autumaum 3 + Elaver vado transiri solet. 
Itaque, ne id accideret, sylvestri loco castris positis, e 
regione unius eorum pontium, quos Vercingetorix re- 
scindendos curaverat, postero die cum duabus legionibus 
in occulto restitit ; reliquas copias cum omnibus impe- 
dimentis, ut consueverat, misit, captis (quartis) quibus- 
que cohortibus, uti numerus legionum constare videre- 
tur. His, quam longissime possent, progredi jussis, 
cum jam ex diei tempore conjecturam caperet, in castra 
perventum, iisdem sublicis, quarum pars inferior integra 
remanebat, pontem reficere ccepit. Celeriter effecto 
opere legionibusque transductis, et loco castris idoneo 
delecto, reliquas copias revocavit. Vercingetorix, re 
cognita, ne contra suam voluntatem dimicare cogeretur, 
magnis itineribus antecessit. 

36. Caesar ex eo loco quintis castris Gergoviam per- 
venit, equestrique prcelio eo die levi facto, perspecto 
urbis situ, quae, posita in altissimo monte, omnes aditus 
difficiles habebat, de expugnatione desperavit ; de ob- 
sessione non prius agendum constituit, quam rem fru- 
mentariam expedisset. At Vercingetorix, castris prope 
oppidum in monte positis, mediocribus circum se inter- 
vallis separatim singularum civitatium copias collo- 
caverat ; atque omnibus ejus jugi collibns occupatis, 
qua despici poterat, horribilem speciem praebebat: prin- 
cipesque earum civitatium, quos sibi ad consilium 

titissent, i. e. ' suddenly appeared;' tnr.' " Oudendorp. 

which verb Authors are accustomed 34. Quod non fere ante autumnum] 

to use on such occasions. See Gro- " The Elaver, then, was greater in 

nov. ad Liv. 25, 21. ' Qui signo da- the summer, aud we account for the 

to simul omnes latebris existerent/ fact by the melting of the snow on 

and Burm. ad Ovid. Met. 2, 264. ; the mountains, which is conveyed 

and the notes on B. Afr. 7. ' La- into the river. So 7, 55. * Ligerim 

tent inter convalles, et subito exis- ex nivibus crevisse, ut omnino vado 

tunt,' where some Mss. and Edd., transiri non posse videatur.' For 

and Voss. also, have exeunt ; B. G. the same reason the Rhone and 

7, 51. Ms. Leid. ' Legiones infestis Lake Leman are always more swol- 

contra hostem signis extiterunt ;' len in summer, as is observed by Le 

B.C. 3, 105. ' Palma integra ex Clerc Phys. 2,7, 31." Davies. 
paviraeuto extitisse ostendeba* 



200 DE BELLO GALLICO. 

capiendura delegerat, prima luce quotidie ad se jubebat 
convenire, seu quid communicandum, seu quid admi- 
nistrandum videretur : neque ullum fere diem intermit- 
tebat, quin equestri prcelio, interjectis sagittariis, quid 
in quoque esset animi ac virtutis suorum, periclitaretur. ?J 
Erat e regione oppidi collis sub ipsis radicibus montis, 
egregie munitus, atque ex omni parte circumcisus : 
(quern si tenerent nostri, et aqua3 magna parte et pabu- 
latione libera prohibituri hostes videbautur;) sed is locus 
pra3sidio ab iis non nimis firmo tenebatur : tamen silen- 
tio noctis Caesar, ex castris egressus, prius quam sub- 
sidio ex oppido veniri posset, dejecto praesidio potitus 
loco, duas ibi Iegiones collocavit, tbssamque duplicem 
duodenum pedum a majoribus castris ad minora per- 
duxit,ut tuto ab repentino hostium incursuetiam singuli 
commeare possent. 

37. Dum haec ad Gergoviam geruntur, Convictoli- 
tanis iEduus, cui magistratum adjudicatum 36 a Caesare 
demonstravimus, solicitatus ab Arvernis pecunia, cum 
quibusdam adolescentibus colloquitur, quorum erat prin- 
ceps Litavicus atque ejus fratres, amplissima familia 
nati adolescentes. Cum iis praemium communicat, hor- 
taturque, ' ut se liberos et iraperio natos meminerint : 
imam esse iEduorum civitatern, quas certissimam Gal- 
liae victoriam distineat ; 3 ? ejus auctoritate reliquas con- 
tineri ; qua transducta, locum consistendi Roraanis in 



35. Periclitaretur] " B. G. 2, 8. that the received reading is the 
' Quotidie tamen eqiiestribus prce- gloss. Imperium assignare, Tacit. 
His, quid hoslis virtute posset, et Hist. 5, 30. principatum, Val. Max. 
quid nostri auderent, periclitaba- 3, 2, 1. Veil. Paterc. 2, 38. ' Nul- 
tnr ;' B. C. 3, 10. ■ Fortunam peri- lis assignauda gloria est.' " Ouden- 
clitari;' B. Alex. 43. ' Virtutem dorp. 

periclitari ;' B. Afr. 28. ' Frngein 37. Victoriam distineat]" Elegan- 

periclitari,' Hirt. B. Alex. 16. Apul. tissime civitas dislinere victoriam 

f>. p. 11G. ; B. Alex. 13. ' Periclitari dicitur, quae ejus perpetuum teno- 

remigio, quid qua?que efficere pos- rem interrumpit, et objice suo non 

set."' Ouuendorp. patitur earn esse contimiam et so- 

36. Adjudkatum} " Cujac. Andin. lidam, as in Ovid, ' freta distinet 
Oxon. Seal, and Leid. 1. exhibit Isthmos.' In the same sense Cic. in 
assignatnm, which verb you may Phil. 12, 12. ' Per me pacem dis- 
often find in Cicero, Tacitus, Su- tincii,' i. e. me pacis moram esse, 
etonius, Valerius Maximus, and qua interrumpatur; Livy 2, 15. ' Ne 
others. Wlieuce I suspect that it quid pacem distineat :' see also ad 
is the more genuine lection, and C;cs. B. G. 2, 5." Oudendorp. 



LIBER VII. CAP. S8. 201 

Gallia non fore : esse nonnullo se Csesaris beneficio af- 
fectum, sic tamen, ut justissiraam apud eura causam ob- 
tinuerit : sed plus communi libertati tribuere : cur enim 
potius iEdui de suo jure et de legibus ad Caesarem dis- 
ceptatorem, quam Romani ad iEduos, veniant? ' Cele- 
riter adolescentibus et oratione magistratus et praemio 
deductis, cum se vel principes ejus consilii fore profi- 
terentur, ratio perficiendi quaerebatur, quod civitateru 
temere ad suscipiendum bellum adduci posse non con- 
fidebant. Placuit, uti Litavicus decern illis millibus, 
quae Caesari ad bellum mitterentur, prseficeretur, atque 
ea ducenda curaret, fratresque ejus ad Caesarem pros- 
currerent. Reliqua, qua ratione agi placeat, consti- 
tuunt. 

38. Litavicus, accepto exercitu, cum millia passuum 
circiter xxx ab Gergovia abesset, convocatis subito 
militibus, lacrymans, ' Quo proficiscimur,' inquit, ' mi- 
lites ? Omnis noster equitatus, omnis nobililas inte- 
riit : principes civitatis, Eporedirix et Viridomarus, insi- 
mulati proditionis, ab Romanis indicta causa interfecti 
sunt. Hsec ab iis cognoscite, qui ex ipsa caede fuge- 
runt : nam ego, fratribus atque omnibus meis propinquis 
interfectis, dolore prohibeor, quae gesta sunt, pronun- 
tiare.' Producuntur ii, quos ille edocuerat, quas dici 
vellet, atque eadem, quae Litavicus pronuntiaverat, mul- 
titudini exponunt: ' omnes equites vEduorum interfec- 
tos, quod collocuti cum Arvernis dicerentur ; ipsos se 
inter multitudinem militum occultasse atque ex media 
caede profugisse.' Conclamant ^Edui, et Litavicum, ut 
sibi consulat, obsecrant. ' Quasi vero,' inquit ille, ' con- 
silii sit res, ac non necesse sit nobis Gergoviam conten- 
dere et cum Arvernis nosmet conjungere. An dubita- 
mus, quin, nefario facinore admisso, Romani jam ad nos 
interficiendos concurrant? Proinde, si quid est in nobis 
animi, persequamur eorum mortem, qui indignissime in- 
terierunt, atque hos latrones interficiamus.' Ostendit 
cives Romanos, qui ejus praesidii flducia una erant. 
Continuo magnum numerum frumenti commeatusque 
diripit, ipsos crudeliter excruciatos interficit: nuntios 
tota civitate iEduorum dimittit, eodem mendacio de 
caede equitum et principum permovet ; hortatur, ut 



202 DE BELLO GALLICO. 

siraili ratione, atque ipse fecerit, suas injurias * 8 perse- 
quantur. 

39. Eporedirix iEduus, suramo loco natus adolescens 
et summae domi potentiae, et una Viridomarus, pari 
aetate et gratia, sed genere dispari, quern Caesar, sibi ab 
Divitiaco transditum, ex humili loco ad summam digni- 
tatem perduxerat, 3 ? in equitura nuniero convenerant, no- 
rainatim ab eo evocati. His erat inter se de principatu 
contentio, et in ilia magistratuum controversia alter pro 
Convictolitane, alter pro Coto, summis opibus pugna- 
verant. 40 Ex iis Eporedirix, cognito Litavici consilio, 
media fere nocte rem ad Caesarem defert; orat, ' ne 
patiatur, civitatem pravis adolescentium consiliis ab 
amicitia Populi Romani deficere, quod futurum provi- 
deat, si se tot hominum millia cum hostibus conjunxe- 
rint, quorum salutem neque propinqui negligere, neque 
civitas levi momento aestimare posset/ 

40. Magna aftectus solicitudine hoc nuntio Caesar, 
quod semper iEduorum civitati praecipue indulserat, 
nulla interposita dubitatione legiones expeditas qnatuor 
equitatumque omnem ex castris educit : nee fuit spa- 
tium tali tempore ad contrahenda castra, quod res posita 
in celeritate videbatur. C. Fabium legatum cum legio- 
nibus n castris prassidio relinquit. Fratres Litavici cum 
comprehendi jussisset, paulo ante reperit ad hostes pro- 
fugisse. Adhortatus milites, ' ne necessario tempore 



38. Suas injurias'] I. e. *' ' Sibi il- summas laudum perduxerit arces.' " 
latas ;' for injuria is applied alike Oudkndorp. 

to one who suffers, and to one 40. Pugnaveraf] " Bong. 1. Lov. 

w!io inflicts an injury, Gell. N. A. Egm. Voss. 1. and five more recent 

9, 12." Davies. See ad 1, 30. Mss., with the early Edd., exhibit 

' Helvetioruin injurias populi Ro- pugnaveratit, more correctly, and 

inani.' more elegantly, as the verb belongs 

39. Ad summam dignitatem per- to both the parties. B. G. 8,54. 
duxerat] " Nepos Phoc. 1. 'Agel- ' Una a Ca^sare, altera a Pompeio 
lus, qui me ad banc dignitatem per- mitterentur,' which Clarke ought 
duxit;' Veil. Paterc. 2,79. 'Militem not to have changed; B. Afr. 07. 
remigemque ad sunimam perduxit ' Alter Adrumentum, alter Tbap- 
Rcientiani,'9G. ' Novitatem suam in sum obsiderent.'See Burm. ad Veil, 
hoc perduxerat, tit et Neronis esset Paterc. 1, 16. ' Alter ab attero vi- 
socer,' 109. ' Imperium in eminens deri nequiverint.' The reason is 
perduxit fastigiam ;' Seneca Ep. 20. the same as in thp case of alius, of 
' Penluceris aut ad summum,' 44. ; which we have spoken above." Ov 
Sil. Ital. 13, 771. ' Ad decus et uendohp. 



LIBER VII. CAP. 42. 203 

itineris labore permoveantur,' cupidissimis omnibus, 
progressus millia passuum xxv, agmen iEduorum con- 
spicatus, immisso equitatu, iter eorum moratur atque 
impedit, interdicitque omnibus, ne quemquam interfi- 
ciant. Eporedirigem et Viridomarum, quos illi inter- 
fectos existimabant, inter equites versari suosque appel- 
lare jubet. lis cognitis et Litavici fraude perspecta, 
iEdui manus tendere, deditionem significare, et pro- 
jectis armis mortem deprecari incipiunt. Litavicus 
cum suis clientibus, quibus more Gallorum nefas est 
etiam in extrema fortuna deserere patronos, Gergoviam 
prof'ugit. 

41. Caesar, nuntiis ad civitatem iEduorum missis, 
qui suo beneficio conservatos docerent, quos jure belli 
interficere potuisset, tribusque horis noctis exercitui ad 
quietem datis, castra ad Gergoviam movit. Medio fere 
itinere equites, ab Fabio missi, quanto res in peri? 
culo fuerit, exponunt ; summis copiis castra oppugnata 
demonstrant; cum crebro integri defessis succederent 
nostrosque assiduo labore defatigarent, quibus propter 
magnitudinem castrorum perpetuo esset eisdem in vallo 
permanendum ; multitudine sagittarum atque omni ge- 
nere telorum multos vulneratos : ad haec sustinenda 
magno usui fuisse tormenta: Fabium discessu eorum, 
duabus relictis portis, obstruere ceteras, pluteosque 
vallo addere, 41 et se in posterum diem similem ad casum 
parare. His rebus cognitis, Caesar summo studio mili- 
turn ante ortum solis in castra pervenit. 

42. Dum haec ad Gergoviam geruntur, iEdui, primis 
nuntiis ab Litavico acceptis, nullum sibi ad cognoscen- 
dum spatium relinquunt. Impellit alios avaritia, alios 
iracundia et temeritas, quae maxime illi hominum ge- 
neri est innata, ut levem auditionem habeant pro re 
comperta. Bona civium Romanorum diripiunt, casdes 
faciunt, in servitutem abstrahunt. Adjuvat rem procli- 
natam Convictolitanis, plebemque ad furorem impellit, 

41. Pluteosque vallo addere ] " By ' Plutei, crates corio cnido intentze, 

plutei we are to understand here, quee solebant opponi mililibus opus 

not that 'machine, which protected facientibus, et appellabantur mili- 

the soldiers while thfy were en- tares. Nunc etiam tabulae, quibus 

gaged in any work,' but simply as- quid praesepitnr, eodem nomine di- 

seres, and Festus informs us that the cuntur.'" Dionys. Vossius. 
word was so used in ancient times ; 



204 DE BELLO GALLICO. 

ut, facinore admisso, ad sanitatem pudeat reverti. M. 
Arislium tribunum militum, iter ad legionem facienlera, 
data fide ex oppido Cabillono educunt : idem facere co- 
gunt eos, qui negotiandi causa ibi constiterant. Hos 
continue in itinere adorti, omnibus impedimentis exuunt; 
repugnantes diem noctemque obsident ; multis utrim- 
que interfectis, majorem multitudinem ad arma con- 
citant. 

43. Interim nuntio allato, omnes eorum milites in po- 
testate Caesaris teneri, concurrunt ad Aristium ; nihil 
publico factum consilio demonstrant; quaestionem de 
bonis direptis decernunt; Litavici fratrumque bona pub- 
licant; legates ad Caesarem sui purgandi gratia mit- 
tunt. Haac faciunt recuperandorum suorum causa : sed, 
contaminati facinore et capti compendio ex direptis 
bonis, quod ea res ad multos pertinebat, et timore pcenae 
exterriti, consilia clam de bello inire incipiunt, civita- 
tesque reliquas legationibus solicitant. Quae taraetsi 
Caesar intelligebat, tamen, quam mitissime potest, lega- 
tos appellat: • nihil se propter inscientiam levitatemque 
vulgi gravius de civitate judicare, neque de sua in 
iEduos benevolentia deminuere.' Ipse, majorem Gal- 
lias motum expectans, ne ab omnibus civitatibus cir- 
cumsisteretur, consilia inibat, quemadmodum ab Ger- 
govia discederet ac rursus omnem exercitum contraheret; 
ne profectio, nata ab timore defectionis, similis fugse 
videretur. 

44. Haec cogitanti accidere visa est facultas bene ge- 
rendae rei. Nam, cum minora in castra operis perspi- 
ciendi causa venisset, animadvertit collem, qui ab hos- 
tibus tenebatur, nudatum hominibus, qui superioribus 
diebus vix prae multitudine cerni poterat. Admiratus 
quaerit ex periugis causam, quorum magnus ad eum 
quotidie numerus confluebat. Constabat inter omnes, 
quod jam ipse Ca?sar per exploratores cognoverat, dor- 
sum esse ejus jugi prope asquum ; sed hinc sylvestre et 
angustum, qua esset aditus ad alteram oppidi partem : 
huic loco vehementer illos timere, nee jam aliter sentire, 
uno colle ab Romanis occupato, si alterum amisissent, 
quin paene circumvallati atque omni exitu et pabula- 
tione interclusi viderentur : ad hunc muniendum locum 
omnes a Vercingetorige evocatos. 



LIBER VII. CAP. 46. 205 

45. Hac re cognita, Caesar mittit complures equitura 
turmas eo de media nocte : iis imperat, ut paulo tumul- 
tuosius omnibus in locis pervagarentur. Prima luce 
magnum numerum impedimentorum ex castris mulo- 
rumque produci, eque iis stramenta detrahi * a muliones- 
que cum cassidibus, equitum specie ac simulatione, col- 
libus circumvehi jubet. His paucos addit equites, qui 
latius ostentationis causa vagarentur. Longo circuitu 
easdem omnes jubet petere regiones. Haec procul ex 
oppido videbantur, ut erat a Gergovia despectus in 
castra ; neque tanto spatio, certi quid esset, explorari 
poterat. Legionem unam eodem jugo mittit, et paulo 
progressam inferiore constituit loco, sylvisque occultat. 
Augetur Gallis suspicio, atque omncs ilload munitionem 
copiae transducuntur. Vacua castra hostium Caesar con- 
spicatus, tectis insignibus suorum occultatisque signis 
militaribus, raros milites, ne ex oppido animadverteren- 
tur, ex majoribus castris in minora transducit, lega- 
tisque, quos singulis legionibus prsefecerat, quid fieri 
vellet, ostendit : in primis monet, ut contineant milites, 
ne studio pugnandi aut spe preedae longius progredian- 
tur : quid iniquitas loci habeat incommodi, proponit : 
hoc una celeritate posse vitari : occasionis esse rem, : 
non prcelii. His rebus expositis, signum dat et ab dex- 
tera parte alio ascensu eodem tempore iEduos mittit. 

46. Oppidi murus ab planitie atque initio ascensus, 
recta regione, si nullus anfractus intercederet, mcc pas- 
sus aberat : quicquid huic circuitus ad molliendum cli- 
vum accesserat, id spatium itineris aogebat. At medio 
fere colle in longitudinem, ut natura mentis ferebat, ex 
grandibus saxis sex pedum murum, qui nostrorum im- 
petum tardaret, praeduxerant Galli, atque, inferiore omni 
spatio vacuo relicto, superiorem partem collis usque ad 
murum oppidi densissimis castris compleverant. Mi- 
lites, dato signo, celeriter ad munitionem perveniunt, 
eamque transgressi, trinis castris potiuntur. Ac tanta 



42. Eque iis slramenta detrahi] xerunt,' 5, 4, 6. 'E curia violenta 

" Suetuu. Vitellio c. 7. 'Ex aure manu detrahi,' 7, 6, 2. 'Eqnescutis 

unionem deti actum;' Val.Max. 3, detractas pelles.'" Qudendorp. 
5, 1. • Emanu ejus aunulum delra- 

Ctusar. S 



206 DE BELLO GALLICO. 

fuit in castris capiendis celeritas, ut Teutomatus, rex 
Nitiobrigum, subito in tabernaculo oppressus, ut me- 
ridie conquieverat, superiore corporis parte nudata, 4J 
vulnerato equo, vix se ex manibus preedantium militum 
eriperet. 

47. Consecutus id, quod animo proposuerat, Caesar 
receptui cani jussit, legionisque decimae, qua turn erat 
comitatus, signa constitere. At reliquarum milites le- 
gionum, non exaudito tubas sono, quod satis magna val- 
les intercedebat, 44 tamen ab tribunis militum legatisque, 
ut erat a Caesare praeceptum, retinebantur : sed, elati 
spe celeris victoriae et hostium fuga superiorumquetem- 
porum secundis proeliis, nihil adeo arduum sibi existi- 
roabant, quod non virtute consequi possent ; neque 
prius finem sequendi f'ecerunt, quam muro oppidi por- 
tisque appropinquarent. Turn vero ex omnibus urbis 
partibus orto clamore, qui longius aberant, repentino 
tumultu perterriti, cum hostem intra portas esse existi- 
marent, sese ex oppido ejecerunt. Matres familiae de 
muro vestem argentumque jactabant, et, pectoris fine 4S 
prominentes, passis manibus obtestabantur Romanos, 
ut sibi parcerent, neu, sicut Avarici fecissent, ne mulie- 
ribus quidem atque infantibus abstinerent. Nonnullae, 
de muris per manus demissae, sesemilitibus transdebant. 
L. Fabius, centurio legionis viii, quem inter suos eo die 
dixisse constabat, excitari se Avaricensibus praemiis 
neque commissurum, ut prius quisquam murum ascen- 
deret, tres suos nactus manipulares atque ab iis sub- 



43. Superiore corporis parte km- Ca?s. B. G. 6,34- * Valle9 abdila 
data] " Having laid aside the thorax, where see tlie various readings; B. 
which was the covering for the Alex. 73. ' Intercisa valles ;' Burnt, 
breast, as Hotomann interprets it. ad Phapdr. 1, 7. Drakenb. ad Liv. 
P. Victorius Var. I>ct. 3G, 4. has 4, 25." Oldendokp. 

written some remarks on this pas- 45. Pectoris fine] B. Afr. 85. 
sage, which are not at all to the ' Umbilici fine ;' Sallnst Hist. 3. ' In- 
put-pose." Davies. guinum fine;' Apul. Flor. N. 15. 

44. Valles intercedebat] " Valles ' Scapiilarum finibns;' Hygin. A3- 
is used as well 88 vallis ; so trt/is and tron. 4, 12. ' Navis Argo fine totius 
<rdes, ca7tis and caves, jmppes and veli." See Heins. ami Burnt, ad 
puppia, vulpes and vulpis, &c. See by Ovid. Met. 10, 53G. A. Gronov. ad 
all means Servius and Pierins ad Justin. 30, 4. ' Orientis fine ;' Ges- 
Virg. JEn. 11, 522. 'Est cnrvo ner ad Caton. 28. ' O peri to terra 
amfractu valles adcommoda fraud i;' radicibus fini."' Ovdendoui'. 



LIBER VII. CAP. 50. 207 

levatus murum ascendit. Eos ipse rursus singulos 
exceptans, in murum extulit. 

43. Interim ii, qui ad alteram partem oppidi, ut supra 
demonstravimus, munitionis causa convenerant, primo 
exaudito clamore, inde etiam crebris nuntiis incitati, 
oppidum ab Romanis teneri, praemissis equitibus, magno 
concursu eo contenderunt. Eorum ut quisque primus 
venerat, sub muro consistebat, suorumque pugnantium 
numerum augebat. Quorum cum magna multitude 
convenisset, matres familiee, quae paulo ante Romanis 
de muro manus tendebant, suos obtestari, et more Gal- 
lico passum capillum ostentare, liberosque in con- 
spectum proferre cceperunt. Erat Romanis nee loco, 
nee numero, aequa contentio : simul, et cursu et spatio 
pugnae defatigati, non facile recentes atque integros sus- 
tinebant. 

49. Caesar, cum iniquo loco pugnari hostiumque au- 
geri copias videret, praemetuens 46 suis, ad T. Sextium 
legatum, quern minoribus castris praesidio reliquerat, 
inittit, ut cohortes ex castris celeriter educeret et sub 
infimo colle ab dextro latere hostium constitueret : ut, 
si nostros loco depulsos vidisset, quo minus libere hos- 
tes insequerentur, terreret. Ipse paulum ex eo loco 
cum legione progressus, ubi constiterat, eventum pugnae 
expecfabat. 

50. Gum acerrime cominus pugnaretur, hostes loco et 
numero, nostri virtute conriderent, subito sunt iEdui 
visi, ab latere nostris aperto, quos Caesar ab dextra 
parte alio ascensu, manus distinendae causa, miserat. 
Hi similitudine armorum vehementer nostros perter- 
ruerunt : ac, tametsi dextris huineris exertis 47 animad- 
vertebantur, quod insigne pacatis esse consnerat, tamen 
id ipsum sui fallendi causa milites ab hostibus factum 
existimabant. Eodem tempore L. Fabius centurio, qui- 



46. Prcemetuens] Lurr. 3, 1032. bered of dress. Ovid. Met. 2, 270. 
' at mens sioi conscia facti, fraeme- ' Ter Neptunus aquis cum torvo 
tnens adhibct stimulos, torretque brarliia vuhn Exerera ausns erat ;' 
fiagellis;' Ph*drns I, 16. 'Ilia 9, 57. ' Vix tamen exerui sudore 
pr-^metnens dohtm.' fluentia multo Brarhia ;' Virg. J£a. 

47. Dextris humeri* exertis] I.e. I, 492. 11, 649." Ouuendorp. 
" Left bare, free, and disencum- 



208 DE BELLO GALLICO. 

que una murum ascenderant, circumventi atque inter- 
fecti de muro praecipitantur. M. Petreius, ejusdem le- 
gionis centurio, cum portas excidere 48 conatus esset, a 
multitudine oppressus ac sibi desperans, multis jam 
vulneribus acceptis, manipularibus suis, qui ilium secuti 
erant, ' Quoniam,' inquit, ' me una vobiscum servare 
non possum, vestrae quidem certe vitae prospiciam, quos 
cupiditate gloriae adductus in periculum deduxi. Vos, 
data facullate, vobis consulite.' Simul in medios hostes 
irrupir, duobusque interfectis, reliquos a porta paulum 
submovit. Conantibus auxiliari suis, ' Frustra,' inquit, 
* meae vitas subvenire conamini, quern jam sanguis vi- 
resque deficiunt : proinde hinc abite, dum est facultas, 
vosque ad legionem-recipite.' Ita pugnans post paulu- 
lum concidit ac suis saluti fuit. 

51. Nostri, cum undique premerentur, xlvi centurio- 
nibus amissis, dejecti sunt loco: sed intolerantius Gal- 
los insequentes legio x tavdavit, quae pro subsidio pa*uIo 
sequiore loco constitevat. Hanc rursus xm legionis 
cohortes exceperunt, quae, ex castris minoribus educta?, 
cum T. Sextio legato locum ceperant superiorem. Le- 
giones, ubi primum planitiem attigerunt, infestis contra 
hostes signis constiterunt. Vercingetorix ab radicibus 
eollis suos intra munitiones reduxit. Eo die militcs 
sunt paulo minus dcg desiderati. 

52. Postero die Caesar, concione advocata, ' temerifa- 
tem cupiditatemque militum reprehendit, quod sibi ipsi 
judicavissent, quo procedendum, aut quid agendum vi- 
deretur, neque signo recipiendi dato constitissent, neque 
a tribnnis militum legatisque retineri potuissent : expo- 
si to, quid iniquitas loci posset, quid ipse ad Avaricum 



48. Portas excidere] Several Mss. tlie received reading! is exscitidere. 
here exhibit cxscindere. " S< e Dn- There is the same variation -1, 753. 
ker ad Flor. 2, 2, 36. ' De exciden- 8,515. and everywhere in exscin- 
dis hostium moenibus ;' Arntzenius dere and excidere urbem. JSee Dra- 
ad Aurel. Vict, de Vir. III. 31. ' Ka- kenb. ad Liv. 5, 15, S. Lactanf. 5, 
dicein excidi jussit ;' B.C. 2, 15. 3. ' Veritatem penitus excidere,' 
' Excisis arboribus ;' and sol would hut the Cod, Bon. exscindere; I pre- 
read with the Mss., two of which f'cr the common rending:. Horace 
were inspected by me, in Statins Serni. 1, 3, 70. ' Excidi penitus vi- 
Theb. 10,911. 'Socni thaJamos tinm ira> ;' Apul. 5. p. 104. ' Ferro 
(or turrcs) exscidcie Cadini,' where caput excideres.'" Ol'uendokp. 



LlBER VII. CAP. 54. 209 

sensisset, cum, sine duce et sine equitatu deprehensis 
hostibus, exploratam victoriam dimisisset, ne parvum 
modo detrimentum in contentione propter iniquitatem 
loci accideret. Quanto opere eorum animi magnitudi- 
nem admiraretur, quos non castronim munitiones, non 
altitudo montis, non raurus oppidi tardare potuisset ; 
tanto opere licentiam arrogantiamque reprehendere, quod 
plus se, quam imperatorem, de victoria atque exitu re- 
rum sentire existimarent : nee minus se in milite nio- 
destiam et continentiam, quam virtutem atque animi 
magnitudinem desiderare.' 

53. Hac habita concione, et ad extremum oratione 
confirmatis militibus, ' ne ob hanc causarn animo per- 
moverentur, neu, quod iniquitas loci attulisset, id virtuti 
hostium tribuerent :' eadem de profectione cogitans, 
quae ante senserat, legiones ex castris eduxit, aciemque. 
idoneo loco constituit. Cum Vercingetorix nihilo magis 
in aequura locum descenderet, levi facto equestri prcelio 
atque eo secundo, in castra exercitum reduxit. Cum 
hoc idem postero die fecisset, satis ad Gallicam ostenta- 
tionem minuendam militumque animos confirmandos fac- 
tum existimans, in iEduos castra movit. Ne turn qui- 
dem insecutis hostibus, tertio die ad flumen Elaver pon- 
tem refecit, atque exercitum transduxit. 

54. Ibi a Viridomaro atque Eporedirige iEduis appel- 
latus, discit, cum omni equitatu Litavicum ad solicitan- 
dos iEduos profectum esse : opus esse, et ipsos antece- 
dere 4 s> ad confirmandam civitatem. Etsi multis jam 
rebus perfidiam iEduorum perspectam habebat, atque 
horum discessu admaturari defectionem civitatis existi- 
niabat; tamen eos retinendos non censuit, ne aut ini'erre 
injuriam videretur, aut dare timoris aliquam suspicio- 
nem. Discedentibus his breviter sua in _/Eduos merita 
exponit : * quos et quam humiles accepisset, compulsos 
in oppida, multatos agris, omnibus ereptis copiis, impo- 

49. Antecedere] " Bnng. 1. Voss. getorix magnis itineribus anteces- 

1. Seal. Egui.Duker. and six others sit ;' B. C. 2, 24. ' Ipse cum equi- 

with the Edd. Ber. Vase. Str. Steph. tatu antecedit ad exploranda caa- 

Gryph. post, antecedere, rightly, for tra ;' prcegredi, 3,78. as we ought 

prcecedere : 7, 12. ' Equitatus, qui to read from the Ms. Lov., and 79. 

agrueD antecesserat,' 35. ' Vercin- again antecedere." Oudendorp. 



210 DE BELLO GALLlCG. 

sito stipcndio, obsidibus summa cum contumelia extor- 
tis ; et quam in fortunam, quamque in amplitudinem de- 
duxisset, ut non solum in pristinum statum redissent, 
sed omnium temporum dignitatem et gratiam anteces- 
sisse viderentur.' His datis mandatis, eos ab se di- 
misit. 

55. Noviodunum erat oppidum iEduorum, ad ripas 
Ligeris opportuno loco positum. Hue Ca j sar omnes 
obsides Gallia?, frumentum, pecuniam publicam, suorum 
atque exercitus irnpedimentorum magnam partem con- 
tulerat : hue magnum numerum equorum, hujus belli 
causa in Italia atque Hispania coemtum, miserat. Eo 
cum Eporedirix Viridoraamsque venissent et de statu 
civitatis cognovissent, Litavicum Bibracte ab /Eduis 
receptum, quod est oppidum apud eos maxima? auctori- 
tatis, Convictolitanem magistratum magnamque partem 
senatus ad eum convenisse, legatos ad Vercingetorigem. 
de pace et amicitia concilianda publice missos : non 
praetermittendum tantum coramodum existimaverunt. 
Itaque, interfectis Novioduni custodibus, quique eo ne- 
g'otiandi aut itineris causa convenerant, pecuniam atque 
equos inter se partiti sunt; obsides civitatum Bibracte 
ad magistratum deducendos curaverunt ; oppidum, quod 
ab se teneri non posse judicabant, ne cni esset usui 
Homanis, incenderunt ; frumenti quod subito potuerunt, 
navibus avexerunt ; reliquum flumine atque incendio 
corruperunt ; ipsi ex finitimis regionibus copias cogere, 
prassidia custodiasque ad ripas Ligeris disponere, equi- 
tatumque omnibus locis, injiciendi timoris causa, osten- 
tare coeperunt, si ab re frumentaria Romanos excludere 
[aut adductos inopia ex Provincia excludere] possent. 
Quam ad spem multum eos adjuvabat, quod Liger ex 
nivibus creverat, ut omnino vado non posse transiri 
videretur. 

56. Quibus rebus cognitis, Caesar maturandum sibi 
censuit, si esset in pcrficiendis pontibus periclitandum, 
ut prius, quam essent. majores eo coactns copiae, dimi- 
caret. Nam, ut commutato consilio iter in Provinciam 
converteret, (ut nemo non tunc quidem necessario facien- 
dum existimabat,) cum infaraia atque indignitas rei et 
oppositus mons Cevenna viarumque diffieultas impe- 



LIBER VII. CAP. 59- 211 

diebat, turn maxime, quod Agendico, Labieno atque iis 
legionibus, quas una miserat, vehementer timebat. Ita- 
que, admodum magnis diurnis atque noctumis itineribus 
con feeds, contra omnium opinionem ad Ligerim perve- 
nit ; vadoque per equites invento, pro rei necessitate 
opportuno, ut brachia modo atque humeri ad sustinenda 
arma liberi ab aqua esse possent, disposito equitatu, qui 
vim fluminis refringeret, atque hostibus primo aspectu 
perturbatis, incolumem exercitum transduxit : frumen- 
tumque in agris et pecoris copiam nactus, repleto iis 
rebus exercitu, iter in Senonas facere instituit. 

57. Dura hasc apud Csesarem geruntur, Labienus eo 
su'pplemento, quod nuper ex Italia venerat, relicto 
Agendici, ut esset impedimentis praesidio, cum quatuor 
legionibus Lutedam proficiscitur, (id est oppidum Pa- 
risiorum, positum in insula fluminis Sequanae,) cujus 
adventu ab hostibus cognito, magnae ex finitimis civita- 
tibus copiae convenerunt. Siimma imperii transditur 
Camulogeno Aulerco, qui, prope confectus estate, tamen 
propter singularem scientiam rei militaris ad eum est 
honorem evocatus. Is cum animum advertisset, perpe- 
tuam esse paludem, qua3 influeret in Sequanam atque 
ilium omnem locum magnopere impediret, hie consedit 
nostrosque transitu prohibere instituit. 

58. Labienus primo vineas agere, cratibus atque ag- 
gere paludem explere atque iter munire conabatur. 
Postquam id difficilius confieri animadvertit, silentio e 
castris tertia vigilia egressus, eodem, quo venerat, iti— 
nere Melodunum pervenit. Id est oppidum Senonum, 
in insula Sequanae positum, ut paulo ante Lutedam 
diximus. Deprehensis navibus circiter l celeriterque 
conjunctis, atque eo militibus impositis, et rei novitate 
perterritis oppidanis, quorum magna pars ad bellum 
erat evocata, sine contentione oppido potitur. Refecto 
ponte, quern superioribus diebus hostes resciderant, 
exercitum transducit et secundo flumine ad Lutedam iter 
facere ccepit. Hostes, re cognita ab iis, qui a Meloduno 
profugerant, Lutetiam incendunt pontesque ejus oppidi 
resciudi jubent : ipsi profecti a palude, in ripis Sequa- 
nae, e regione Lutetiae, contra Labieni castra considunt. 

59. Jam Caesar a Gergovia discessisse audiebatur : 



212 DE BELLO GALLICO. 

jam de iEduorum defectione et secundo Galliae motu 
rumores afferebantur, Gallique in colloquiis, interclusum 
itinere et Ligeri Caesarem, inopia frumenti coactum, ia 
Provinciara contendis.se confirmabant. Bellovaci autem, 
defectione iEduorum cognita, qui ante erant per se infi- 
deles, 50 manus cogere atque aperte bellum parare ccepe- 
runt. Turn Labienus, tanta rerum commutatione, longe 
aliud sibi capiendum consilium, atque antea senserat, 
intelligebat : neque jam, ut aliquid acquireret, prcelioque 
hostes lacesseret; sed ut incolumem exercitum Agendi- 
cum reduceret, cogitabat. Namque altera ex parte Bel- 
lovaci, quae civitas in Gallia maximam habet opinionem 
virtutis, instabant ; alteram Camulogenus parato atque 
instructo exercitu teoebat : turn legiones, a prsesidio 
atque impedimentis interclusas, maximum flumen disti- 
nebat. Tantis subito difficultatibus, objectis, ab animi 
virtute auxilium petendum videbar. 

60. Itaque sub vesperum consilio convocato, cohor- 
tatus, ut ea, quae imperasset, diligenter industrieque 
administrarent, naves, quas a Meloduno deduxerat, sin- 
gulas equitibus Romanis attribuit, et, prima confecta 
vigilia, quatuor millia passuum secundo flumine 51 si- 
lentio progredi ibique se expectari jubet. Quinque 
cohortes, quas minime firmas ad dimicandum esse 
existimabat, castris praesidio relinquit : quinque ejus- 
dem legionis reliquas de media nocte cum omnibus 
impedimentis adverso flumine magno tumultu proficisci 
imperat. Conquirit etiam lintres : has, magno sonitu 
remorum incitatas, in eandem partem mitt it. Ipse post 
paulo, silentio egressus, cum tribus legionibus eum 
locum petit, quo naves appelli jusserat. 

61. Eo cum esset ventum, exploratores hostium, ut 
omni fluminis parte erant dispositi, inopinantes, quod 



50. Per se infiddes] " In Ihe same wliicli the water is conveyed.' So 
sense the word is applied by Cic. Virg. G. 3, 447. ' niissusqiie secnn- 
ad Fam. 15,4. 'Ex alienissimis so- do deflnit amne,' h. e. cum aqua, 
ciis amicissimos, ex infidelissimis (with tlie stream,) as Servius rightly 
firmissimos redderem.' So Hirt. explains it. The opposite term 
B. A. 43." Davies. is udversum flumen, (agaiust the 

51. Secundo flumine] "Secundum stream.)" Davies. 
flumen he here calls ' that part, to 



LIBER VII. CAP. 62. 213 

magna subito erat coorta tempestas, ab nostris oppri- 
muntur : exercitus equitatusque, equitibus Romanis ad- 
ministrantibus, qnos ei negotio prsefecerat, celeriter 
transmittitur. Uno fere tempore sub lucem hostibus 
nuntiatur, in castris Romanorum praeter consuetudinem 
tumultuari 52 et magnum ire agmen adverso flnmine, 
sonitumque remorum in eadem parte exaudiri et paulo 
infra milites navibus transportari. Quibus rebus auditis., 
quod existimabant tribus locis transire legiones, atque 
omnes, perturbatos defectione iEduorum, fugam parare, 
suas quoque copias in tres partes distribuerunt. Nam, 
et praesidio e regione castrorum relicto, et parva manu 
Metiosedura versus missa, quae tantum progrederetur, 
quantum naves processissent, reliquas copias contra 
Latriennm duxerunt. 

62. Prima luce et nostri omnes erant transportafi et 
hostium acies cernebatur. Labienus, milites cohorta- 
tus, * ut suae pristinae virtutis et tot secundissimorum 
prceliorum memoriam retinerent, atqne ipsum Csesarem, 
cujus ductu saspenumero hostes superassent, prassentem 
adesse existimarent/ dat signum prcelii. Primo con- 
cursu ab dextro cornu, ubi septima legio consisterat, 
hostes pelluntur atque in fugam conjiciuntur : ab sinis- 
tra, quern locum duodecima legio tenebat, cum primi 
ordines hostium transfixi pilis concidissent, tamen acer- 
rime reliqui resistebant, nee dabat suspicionem fugae 
quisquam. Ipse dux hostium Camulogenus suis aderat 
atque eos cohortabatur. At, incerto etiam nunc exitu 
victorias, cum septimae legionis tribunis esset nuntiatum, 
quae in sinistra cornu gererentur, post tergum hostium 
legionem ostenderunt signaque intulerunt. Ne eo qui- 
dem tempore quisquam loco cessit, sed circumventi om- 



52. Tumultuari'] " It is here used passives originally : see Perizonius 
in a passive sense ; for verbs called a>) Sanct. Min. 3, 2. p. 31 3. Hence 
deponents, are not unfVeqnently em- they formerly said tumultnare, as 
ployed in a passive sense. So Apul. we are informed by G. J. Vossius 
Met. 4. p. 71. ' Magnanimi dncis Anal. 3, 7. who c. 6. has collected a 
vigore venerate :' 11. p. 239. There long list of deponents used passive- 
is a large number of verbs of this ly." Davies. Veil. Paterc. 2, 79, 
kind, and it is probuble that all de- 5. ' Diun inter ducem et supplicem 
ponents were in their primitive use tumultuatnr.' 



214 DE BELLO GALL1CO. 

ncs interfectique sunt. Eandem fortunam tulit Camulo^ 
genus. At ii, qui preesidio contra castra Labieni erant 
relicti, cum proelium comraissum audissent, subsidio 
suis ierunt collemque ceperunt, neque nostrorum mili- 
tum victorum impetum sustinere potuerunt. Sic, cum 
suis fugientibus permixti, quos non sylvae montesque 
texerunt, ab equitatu sunt interfecti. Hoc negotio con- 
fecto, Labienus revertitur Agendicum, ubi impedimenta 
totius exercitus relicta erant : inde cum omnibus copiis 
ad Caisarem pervenit. 

63. Defectione iEduorum cognita, bellum augetur. 
Legationes in omnes partes circummittuntur : quantum 
gratia, auctoritate, pecunia valent, ad solicitandas civi- 
tates nituntur. Nacti obsides, quos Caesar a pud eos 
deposuerat, horum supplicio dubitantes territant. Pe- 
tunt a Vercingetorige iEdui, ad se veniat, rationesque 
belli gerendi communicet. Re impetrata contendunt, ut 
ipsis summa imperii transdatur ; et, re in controversiam 
deducta, totius Galliae concilium Bibracte indicitur. 
Eodem conveniunt undique frequentes. Multitudinis 
suffrages res permittitur : ad unum omnes Vercingeto- 
rigem probant imperatorem. Ab hoc concilio Remi, 
Lingones, Treviri afuerunt : illi, quod amicitiam Roma- 
norum sequebantur ; Treviri, quod aberant longius et 
ab Germanis premebantur : quae fuit causa, quare toto 
abessent bello et neutris auxilia mitterent. Magno do- 
lore jEdui ferunt, se dejectos principatu ; queruntur for- 
tunae commutationem, et Caesaris in se indulgentiam re- 
quirunt ; " neque tamen, suscepto bello, suum consilium 
ab reliquis separare audent. Inviti, summae spei ado- 
lescentes, Eporedirix et Viridomarus, Vercingetorigi 
parent. 

64. Ille imperat reliquis civitatibus obsides : denique 
ei rei constituit diem : hue omnes equites, xv millia 

53. Requirunt] 1. e. " ' Regret, ninm in ipso Samnio reqniratnr,' 

feel the loss of, find Vercineetorix where see Dnker, and see my note 

verydifferentfromC2esar."CLARKE. ad Lucan. 6, 154. ' Interqne cada- 

" So Clarke, with Hotomann, right- vera quaeri ;' Hirl. B. Afr. 10. 

Iy explains the word. Cic. pro Mil. ' Omnihus insciis et reqiiirentibus 

1. ' Veterem consiietndinem fori et imperatoiis consilium.' " Oluen- 

pristinum inorein jndirioruin reqni- DORP, 
runt ;' Flor. 1, 16. « Ut hodie Sam- 



LIBER VII. CAP. 65. 215 

numero, celeriter convenire jubet: peditatu, quern ante 
habuerit, se fore contentum dicit, neque fortunam ten- 
taturum, aut in acie dimicaturum ; sed, quoniam abun- 
det equitatu, perfacile esse factu, frumentationibus pa- 
bulationibusque Romanos prohibere : aequo modo animo 
sua ipsi frumenta corrumpant asdificiaque incendant, 
qua rei farailiaris jactura perpetuum imperium liberta- 
temque se consequi videant. His constitutes rebus, JE- 
duis Segusianisque, qui sunt finitimi Provincial, x millia 
peditum imperat: hue addit equites dcco. His prasficit 
fratrem Eporedirigis, bellumque inferre Allobrogibus 
jubet. Altera ex parte Gabalos proximosque pagos 
Arvernorum in Helvios, item Rutenos Cadurcosque ad 
fines Volcarum Arecotnicorum depopulandos mittit. 
Nihilo minus clandestinis nuntiis legationibusque Allo- 
brogas solicitat, quorum mentes nondum ab superiore 
bello resedisse 54 sperabat. Horum principibus pecu- 
nias, civitati autem imperium totius provinciae polli- 
cetur. 

65. Ad hos omnes casus provisa erant praesidia co- 
hortium duarum et viginti, quae ex ipsa coacta provincia 
ab L. Caesare legato ad omnes partes opponebantur. 
Helvii, sua sponte cum finitimis prcelio congressi, pel- 
luntur et, C. Valerio Donotauro, Caburi filio, principe 
civitatis compluribusque aliis interfectis, intra oppida 
murosque compelluntur. Allobroges, crebris ad Rhoda- 
num dispositis praesidiis, magna cum cura et diligentia 
suos tuentur. Caesar, quod hostes equitatu superiores 
esse intelligebat et, interclusis omnibus itineribus, nulla 



54. Resedisse] " Leid. l.Gottorp. where the Ms. Dorv. has, ' rogus 

Busl. and two others, with the Ed. ille deorum Siderat;' Seneca A- 

Inc, exhibit redisse : rightly, if ad gam. 2G1. ' Iramque fiamniis jam 

sanitatem were added, as 1, 42. residentem incitas;' Pliny H. N. 

But now 1 am not satisfied witli 2,11. ' Favor et misericordia acres 

this reading. That, which is found prinios impetus habent, paulatim 

in Voss. 1., mprits more attention, consilio et ratione velut extincta 

residisse; for it is a metaphor from considunf.' There is the same va- 

an extinguished flame. The same va- riation in Livy 2,29. 'Cum irae 

riation appears both elsewhere, and resedissent,' where see Drakenh. 

in Lucan 9, 75. 'jam flamma resi- In Hirtius B. Alex. 5. we have, 

dit,' which I now prefer. See also ' Subsidit aqua,' as in Virgil, Ovid, 

Maikl. ad Stat. Silv. 5. Epic. 3. and others." Oudendorp. 



21(5 DE BELLO GALLICO. 

re ex Provincia atque Italia sublevari poterat, trans 
Rhenum in Germaniam mittit ad eas civitates, quas 
superioribus annis pacaverat, equitesque ab his arcessit, 
et levis annaturae pedites, qui inter eos proeliavi consue- 
verant. Eorum adventu, quod minus idoneis equis ute- 
bantur, a tribunis railitum reliquisque, sed et equitibus 
Romanis atque evocatis, equos sumit, Germanisque 
djstribuit. 

C6. Interea, dum base geruntur, hostiurn copiae ex 
Arvemis, equitesque, qui toti Galliae erant imperati, 
eouveniunt. Magno horum coacto nuraero, cum Caesar 
in Sequanos per extremos Lingonum fines iter facerel, 
quo facilius subsidium Provincise ferri posset, circiter 
rnillia passuum x ab Romanis trinis castris Vercinge- 
torix consedit: convocatisque ad concilium prasfectis 
equitum, ' venisse tempus victorias,' demonstrate ' fu- 
gere in Provinciam Romanes Galliaque excedere : id 
sibi ad praesentem obtinendam libertatem satis esse; ad 
reliqui temporis pacem atque otium parum profici : ma- 
joribus enim coactis copiis reversuros, neque finem 
belli facluros. Proinde in agmine impeditos adoriantur. 
Si pedites suis auxilium ferant atque in eo morentur, 
iter conrici 55 non posse; si, (id quod magis futurum 
confidat,) relictis impedimentis, suae saluti consulant, et 
usu reruni necessariarum et dignitate spoliatum iri. 
Nam de equitibus hostiurn, quin nemo eorum progredi 
modo extra agmen audeat, ne ipsos quidem debere du- 
bitare. Id quo majore faciant aniuio, copias se omnes 
pro castris habiturum, et terrori hostibus futurum.' 56 
Conclamant equites, ' sanctissimo jurejurando confirmari 
oportere, ne tecto recipiatur, ne ad liberos, ne ad pa- 
rentes, ne ad uxorem aditum habcat, qui non bis per 
agmen hostiurn perequitarit.' 

55. Iter confici] B. G. 7, 11. and others everywhere; Ca>s.B. G. 

' Quamprimum iter conficeret.' 5,33. 'Nulla in re communi Tahiti 

5G. Terrori hostibus futurum] " Cli- deerat,' B. C. 1, 32. ' Se oneri non 

jac., ' Terrori hostiurn non defutu- fnturnm,' Mss. defuturum, where 

rum ;' Andin. Oxon. and Leid. 1., see the note; 2,39. ' Spei ejus 

' T>rrorem hostiurn non defuturum,' studia non deerant,' 41. 'Nondeest 

which I approve, if we retain ter- negotio Curio;' 3, 79. ' Ne occa- 

rori, as we expressly read in Ms. sioni deesset,' 93. ' Hnic rei nou 

Seal. Livy 3, 50, 10. 'Nee illiiis defueruiit." " OtDENDORP. 
dolori, nee susc libei tati del'uturos,' 



LIBER VII. CAP. 69. 217 

67. Probata re atque omnibus ad jusjurandura adac- 
tis, postero die in ties partes distributo equitatu, dua. 
se acies ab duobus lateribus ostendunt : una a primo 
agmine iter impedire coepit. Qua re nuntiata, Caesar 
suum quoque equitatum, tripartito divisum, contra hos- 
tem ire jubet. Pugnatur una tunc omnibus in partibus : 
consistit agmen : impedimenta inter Iegiones recipiun- 
tur. Si qua in parte nostri laborare aut gravius premi 
videbantur, eo signa inferri Caesar aciemque convert! 
jubebat : qua? res et hostes ad insequendum tardabat 
et nostros spe auxilii*? confirmabat. Tandem Germani 
ab dextro latere, summum jugum nacti, hostes loco de- 
pellunt; fugientes usque ad flumen, ubi Vercingetorix 
cum pedestribus copiis consederat, persequuntur, cora- 
pluresque interficiunt. Qua re animadversa, reliqui, ne 
circumvenirentur, veriti, se fugae mandant. Omnibus 
locis fit caedes : tres nobilissimi iEdui capti ad Caesarem 
perducuntur: Cotus, praefectus equitum, qui controver- 
siam cum Convictolitane proximis comitiis habuerat; 
et Cavarillus, qui post defectionem Litavici pedestribus 
copiis praefuerat ; et Eporedirix, quo duce ante adven- 
tum Cassaris iEdui cum Sequanis bello contenderant. 

08. Fugato omni equitatu, Vercingetorix copias suas, 
ut pro castris collocaverat, reduxit ; protinusque Ale- 
siam, quod est oppidum Mandubiorum, iter facere cce- 
pit ; celeriterque impedimenta ex castris educi et se 
subsequi jussit. Ceesar, impediments in proximum 
collem deductis, duabusque legionibus prsesidio relictis, 
secutus, quantum diei tempus est passum, circiter tribus 
millibus hostium ex novissimo agmine interfectis, altero 
dre ad Alesiam castra fecit. Perspecto urbis situ, per- 
territisque hostibus, quod equitatu, qua maxime parte 
exercitus confidebant, erant pulsi, adhortatus ad labo- 
rem milites, Alesiam circumvallare instituit. 

09. Ipsum erat oppidum in colle summo, admodum 
edito loco, ut, nisi obsidione, expugnari posse non vi- 
deretur. Cujus collis radices duo duabus ex partibus 
flumina subluebant. Ante id oppidum planities circiter 
millia passuum 111 in longitudinem patebat : reliquis ex 



57. Spe auxilii] " Because Ihey ed too heavily, Caesar would assist 
knew well that, if thev were press- them." Davies. 

Cesar. T 



21 S DE BELLO GALLICO. 

omnibus partibus colles, mediocri interjecto spatio, pari 
altitudinis fastigio, oppidum cingebant. Sub muro, 
quae pars collis ad orientem solem spectabat, hunc om- 
nem iocum copiaj Gallorum compleverant, i'ossamque et 
maceviam sex in altitudinem pedum preeduxerant. 
Ejus munitionis, quae ab Romanis instituebatur, circui- 
tus xi millium passuum tenebat. Caslra opportunis 
locis erant posita, ibique castella xxm facta; quibus 
in castellis j8 interdiu stationes disponebantur, ne qua 
subito eruptio fieret : hoec eadem noctu excubitoribus 
ac firmis praesidiis tencbantur. 

70. Opere institute, fit equestre proelium in ea plani- 
tie, quam intermissam colli bus in millia passuum in 
longitodinem patere, supra demonstrayimiis. Suinma 
vi ab utrisque contenditur. Laborantibus nostris Cae- 
sar Germanos submittit, legionesque pro castris consti- 
tnit, ne qua subito irrnptio ab hostium peditatu fiat. 
Praesidio legionum addito, nostris animus augetur : 
hostes, in fugam conjecti, se ipsi multitudine impediunt 
atque angustioribus portis relictis coarctantur. Turn 
Germani acrius usque ad munitiones sequuntur. Fit 
magna caedes : nonnulli, relictis equis, fossam transire 
et maceriam transcendere conantur. Paulum legiones 
Caasar, quas pro vallo constituerat, promoveri jubet. 
Kon minus, qui intra munitiones erant, Galli perturban- 
tur ; veniri ad se confestim existimantes, ad anna con- 
clamant ; nonnulli perterriti in oppidum irrumpunt. Ver- 
cingetorix portas jubet claudi, ne castra nudentur. 
Multis interfectis, compluribus equis captis, Germani 
sese recipiunt. 

71. Vercingetorix, priusquam munitiones ab Romanis 
perficiantur, consilium capit, omnem ab se equitatum 
noctu dimiltere. 5 ? Discedentibus mandat, ' ut suam 
quisque eorum civitatem adeat, omnesque, qui per asta- 



58. Quibus in caslellis] "B.G. 1,6. cum miss uroa arbitraretnr.' *' Old. 

' Erant omniuo itinera duo, quibus 59. Dimittere ] For dimittendi. 

itineribus domo exire possent,' and Coin. Nenos Hannib. 13. ' Nunc 

Boon afterwards, ' Diem dicunt, qua tempus est liujus libri facere fi- 

die ad ripam Rhodani omnes con- nem ;' Phaedrus 3, 16,13. 'Potore 

veniant ;' 2, 18. 'Loci natnra erat est animus nectar, qnod Pallas 

lia:e,qiiein locum nostri castris dele- im ill i Nuper donavit ;' Caes. B. G. 

geiaut;' S, 17. 'Eo loco, qucmin lo- 8,44. ' Rebellaie consilia iuisseut.' 



LIBER VII. CAP. 71. 



219 







ft, 3" 
.-■"fe 






M. 



- ' ... ; 

1 r j# 

:"■. 



.:.. 



.2^ S 

"5 i£ 



220 DE BELLO GALLICO. 

tern arma ferre possint, ad bellum cogant ; sua in illos 
merita proponit, obtestaturque, ut sua? salutis rationem 
habeant, neu se, de communi libertate optime meritum, 
hostibus in cruciatum dedant : quod si indiligentiores 
fuerint, millia hominum delecta lxxx una secum interi- 
tura demonstrat ; ratione inita, frumentum se exigue 
dieruni xxx habere, sed paulo etiam longius tolerare 
posse parcendo.' His datis mandatis, qua erat nostrum 
opus intermissum, secunda vigilia silentio equitatum 
dimittit; frumentum onine ad se referri jubet ; capitis 
pcenam iis, qui non paruerint, constituit: pecus, cujus 
magna erat ab Mandubiis compulsa copia, viritim distri- 
buit; frumentum parce et paulatim metiri iustituit: co- 
pias omnes, quas pro oppido collocavcrat, in oppidum 
recipit. His rationibus auxilia Galliae expectare et 
bellum administrare parat. 

72. Quibus rebus ex perfugis et captivis cognitis, 
Caesar base genera munitionis instituit. Fossam pedum 
xx directis lateribus duxit, ut ejus fossae solum tantun- 
dem pateret, quantum sumina labra distabant. Reliquas 
omnes munitiones ab ea fossa passus CD reduxit: id 
hoc consilio, (quoniam tantum esset necessario spatium 
complexus, nee facile totum corpus corona militum cin- 
geretur,) 60 ne de improviso aut noctu ad munitiones hos- 
tium multitudo advolaret ; aut interdiu tela in nostros, 
operi destinatos, conjicere possent. Hoc intermisso 
spatio, duas fossas, xv pedes latas, eadem altitudine 
perduxit: quarum interiorem, campestribus ac demissis 
locis, aqua ex flumine derivata complevit. Post eas 
aggerem ac vallum xn pedum exstruxit ; huic loricam 
pinnasque adjecit, grandibus cervis eminentibus ad 
commissuras pluteorum atque aggeris, qui ascensum 
hostium tardarent; et turres toto opere circumdedif, 
quae pedes lxxx inter se distarent. 

73. Erat eodem tempore 6l et materiari et frumentari 

GO. Corona cingeretur] " Hi r this ro breviore recepit, Densius ut 

8, 11. explains the phrase, wlien he parva disponeret arma corona,' 

says, 'Nee locum munitionibtis wliere avoid receiving£i/ro, the con- 

clandi nisi a majore exercilu posse.' jectnre of Markl. ad Stat. Silv. 5, 

Hence coronare for cingere, Stat. 2, 121. and consult Schel. ad Hygin. 

Tlieb. 2. 'densaqne nemos statione Grom. p. 61." Oudendorp. 
coronant.'" Dionys.Vossius. " Lu- 61. Eodem tempore] " Mannt. 

can 6, SB. ' Agminariue interius nm- Plant. Seal, and the lest in succes- 



LIBER VII. CAP. 73. 



221 



et tantas munitioncs fieri necesse, deminutis nostris 
copiis, quae longius ab castris progrediebantur : ac non- 
nunquam opera nostra Galli tentare, atque eruptionem 
ex oppido pluribus portis summa vi facere conabantur. 
Quare ad hose rdrsus opera addendum Caesar putavit, 
quo minore numero militum munitiones defend i possent. 
Itaque truncis arborum aut admodum firmis ramis ab- 
scisis, 6 * atque horum delibratis ac praeacutis cacumini- 
bus, perpetuae fossae, quinos pedes altae, ducebantur. 
Hue illi stipifes demissi et ab infimo revincti, ne revelli 
possent, ab ramis eminebant. Quini erant ordines, 
conjuncli inter se atque implicati ; quo qui intraverant, 
se ipsi acutissimis vallis induebant. 6 * Hos cippos appel- 
labant. Ante hos, obliquis ordinibus in quincuncem 
dispositos, scrobes trium in altitudinem pedum fodie- 
bantur, paulatim angustiore ad infimnm fastigio. 64 Hue 
teretes slipites, feminis crassitudine, ab summo praia- 
cuti et praeusti, demittebantur ita, ut non amplius digitis 
quatuor ex terra eminorent: simul, confirmandi et sta- 
biliendi causa, singuli ab infimo solo pedes terra excul- 



sion give uno tempore; and rightly, 
if they give it from Mss. For so 8, 
CI. ' Uno fere tempore sub lucem 
nuntiatur,'83. ' Ptignatur uno tem- 
pore omnibus loci*;' B. C. 1, 20. 
' Omnes uno consilio,' 3, 15. 'At- 
que uno etiam tempore accidit,' 21. 
' Cum Casilinum vmisset, unoque 
tempore ;' Hirt. B. Alex. 8. 17. B. 
Afr.30.34. and often. See Brak>nb. 
ad Liv. 1,51. But the other Edd. 
with the Mss. both of others, and 
my own, exhibit eo: whence Hoto- 
mann says that be should highly 
approve of eodem, if any Ms. sanc- 
tioned it. I can testify that it ap- 
pears ' in membranis primis Lei- 
densibus, Oxoniensibus, et Andi- 
nis :' dem was absorbed l)y tern. I 
have, therefore, with Gronovius, 
restored eodem, until it should ap- 
pear that uno is in the Mss. Caesar 
elsewhere uses unus ct idem." Ou- 

DENDORP. 

62. Abscisis] " Others alscissis, 
but the most ancient Mss. as well 
of Caesar, as of other Authors, do 



not double the hissing; letter. So 
Livy 44, 5. 'Qua rupes abscisas 
erant.' See also G. J. Vossius Anal. 
3, 26. p. 97." Davies. " All my 
Mss. too exhibit abscisis or abscissis, 
except the Ms. Guttoi-p. ; others 
have accisis, but see Lips, and ad 3, 
14. ' Quibus abscisis,' and fre- 
quently." Oudendorp. 

63. Se ipsi acutissimis vallis indue- 
bant] Xen.K.n. 1,6, 19.p.81."lya eV- 
nSffcpodpa (pevyeiv ainbs eavTOu ifiir'nr- 
Tcav ivedv. Caps. B.G. 7, 82. 'Seipsi 
stimitlis inopinantes inriuebant ;' 
Virg. JEn. 10, 681. Luer. 4, 815. 

64. Angustiore ad infimum fastigio'] 
Fastigium denotes 'depth' as well 
as 'height.' " Virg. G. 2, 288. 
' Forsitan et scrobibns quae sint 
fastigia quaeras ;' Lucan 4, 296. 
' puteusque cavati Montis ad irri- 
gui premitur fastigia campi ;' in 
like manner, Apul. Met. 4. p. 85. 
' Profundo maris udo re-edit ver- 
tice.' I have quoted other passages 
in Misc. Obs. V. 5. T. 1. p, 65." 

OUDENDORP. 



222 DE BELLO GALLICO. 

cabantur : reliqua pars scrobis ad occultandas insidias 
viminibus ac virgultis integebatur. Hujus generis 
octoni ordines ducti, ternos inter se pedes distabant. Id 
ex siuiilitudine floris liliura appellabant. Ante haec 
taleae, pedem longae, ferreis hamis infixis, totae in ter- 
ram infodiebantur ; mediocribusque intermissis spatiis, 
omnibus locis disserebantur, quos stimulos nomina- 
bant. 

74. His rebus perfectis, regiones secutus quam potuit 
aequissimas pro loci natura, xiv millia passuum com- 
plexus, pares ejusdem generis munitiones, diversas ab 
his, contra exteriorem hostem perfecit, ut ne magna qui- 
dem multitudine, si ita accidat ejus discessu, munitio- 
num prassidia circumfundi possent: neu cum periculo 
ex castris egredi cogantur, dierum xxx pabulum fru- 
mentumque habere omnes convectum jubet. 

75. Dum haec ad Alesiam geruntur, Galli, concilio 
principum indicto, non omnes, qui arma ferre possent, 
ut censuit Vercingetorix, convocandos statuunt, sed 
certum numerum cuique civitati imperandum ; ne, tanta 
multitudine confusa, nee moderari, nee discernere suos, 
nee frumentandi rationem habere possent. Imperant 
./Ediiis atque eorum clientibus, Segusianis, Ambivaretis, 
Aulercis Brannovicibus, [Brannoviis,] millia xxxv; 
parem numerum Arvernis, adjunctis Eleutheris Cadur- 
cis, Gabalis, Velaunis, qui sub imperio Arvernorum esse 
consuerunt; Senonibus, Sequanis, Biturigibus, Santo- 
nis, Rutenis, Carnutibus duodena millia; Bellovacis X ; 
totidem Lemovicibus ; octona Pictonibus et Turonis et 
Parisiis et Helviis ; Suessionibus, Ambianis, Medioma- 
tricis, Pctrocoriis, Nerviis, Morinis, Nitiobrigibus quina 
millia, Aulercis Cenomanis totidem; Atrebatibus I v ; 
Bellocassis, Lexoviis, Aulercis Eburonibus terna ; 
Rauracis et Boiis xxx ; universis civitatibus, quas 
Oceanum attingunt, quasque eorum consuetudine Armo- 
ricas appellantur, (quo sunt in numero Curiosolites, 
Rhedones, Ambibari, Caletes, Osismii, Lemovices, Ve- 
neti, Unelli,) sex. Ex his Bellovaci suum numerum non 
contulerunt, quod se suo nomine atque arbitrio cum 
Romanis bellum gesturos dicerent, neque cujusquam 
imperio obtemperaturos : rogati tamen ab Commio, pro 
ejus hospitio bina millia miserunt. 



LIBER VII. CAP. 77. 223 

76. Hujus opera Commii, ita ut antea demonstravi- 
mus, fideli atque utili superioribus annis erat usus in 
Britannia Caesar: quibus ille pro mentis civitatem 
ejus immunem esse jusserat, jura legesque reddiderat, 
atque ipsi Morinos attribuerat. Tanta tamen universal 
Galliae consensio fiiit libertatis vindicandae, et pristinae 
belli laudis recuperandae, ut neque beneficiis, neque 
amicitias memoria,. moverentur; omnesque et animo et 
opibus in id bellum incumberent, coactis equitura vm 
millibus et peditum circiter ccxl. Haec in iEduorum 
finibus recensebantur numerusque inibatur : preefecti 
constituebantur : Commio Atrebati, Viridomaro et Epo- 
redirigi, JEduis, Vergasiilauno Arverno, consobrino Ver- 
cingetorigis, summa imperii transditur. His delecti ex 
civitatibus attribuuntur, quorum consilio bellum admit 
nistraretur. Omnes alacres et fidnciae pleni ad Alesiam 
proficiscuntur : neque erat omnium quisquam, qui 
aspectum modo tantae multitudinis sustineri posse arbi- 
traretur ; praesertim ancipiti prcelio, 65 cum ex oppido 
eruptione pugnaretur, foris tantae copiae equitatus pedi- 
tatusque cernerentur. 

77. At ii, qui Alesiae odsidebantur, praeterita die, 
qua suorum auxilia expectaverant, consumto omui fru- 
mento, inscii, quid in /Eduis gereretur, conciiio coacto, 
de exitu fortunarum suarum consultabant. Apud quos 
variis dictis sententiis, quarum pars deditiouem, pars, 
dum vires suppeterent, eruptionem censebant, non prae- 
tereunda videtur oratio Critognati, propter ejus singula- 
rem ac nefariam crudelitatem. Hie, summo in Arvernis 
ortus loco, et magnae habitus auctoritatis, ' Nihil,' in- 
quit, 'deeorum sententia dicturus sum, qui turpissimam 
servitutem deditionis nomine a))pellant ; neque hos ha- 
bendos civium loco, neque ad concilium adhibendos, 
censeo. Cum iis mihi res sit, qui eruptionem probant : 
quorum in consilio, omnium vestrum consensu, pristinae 



65. Ancipiti prcelio] " Tiiese words extraque mnnitione?, non abscissum 

here denote ' an engagement press- in duas partes exercitum, cum al- 

ing on the rear, and in front.' R. C. tera alteri auxiliiim ferre non pos- 

3, 72. ' Non illi paucitatem nostro- set, causae ftiisse cogitabant ;' Curt, 

rum militum, non iniquitatem loci, 3,7,9. ' Ubi circumiri, ubi anci- 

atque angustias praeoccupatis cas- piti acie premi pos^ent ;' Nepos 

tris, et ancipitem terrorem intra Datain. 7, 3." Davies. 



22 4 



DE BELLO GALLICO. 



residere virtutis memoria videtur. Animi est ista m'oHi- 
tia, non virtus, inopiam paulisper ferre non posse. Qui 
ultro morti ofierant, facilius reperiuntur, quamquidolo- 
rem patienter ferant. Atque ego hanc sententiara proba- 
rem, (nam apud me tantum dignitas potest,) si nullam, 
prasterquam vitae nostras, jacturam fieri viderem ; sed in 
consilio capiendo omnem Galliam respiciamus, quam 
ad nostrum auxilium concitavimus. Quid, hominum 
millibus lxxx uno loco intertectis, propinquis consan- 
guineisque nostris animi fore existimatis, si paene in 
ipsis cadaveribus proelio decerlare cogentur? Nolite 
hos vestro auxilio exspoliare, 66 quivestrae salutis causa 
suum periculum neglexerint ; nee stultitia ° 7 ac temeri- 
tate vestra, aut irnbecillitate animi, omnem Galliam 
prosternere et perpetuos servituti addicere. An, quod 
ad diem non venerunt, dc eorum fide constantiaque du- 
bitatis 'I Quid ergo? Romanes in illis ulterioribus 
munitionibus animine causa quotidie exerceri pulatis? 
Si iilorum nuntiis confirmari non potestis, omni aditu 
pra?septo ; iis utimini testibus, appropinquare eorum 
adventum ; cujus rei timore exterriti diem noctemque in 
opere versantur. Quid ergo mei consilii est? 6s lacere, 
quod nostri majores, nequaquam pari bello Cimbrorum 
Tcutonumque, fecerunt; qui in oppida compulsi, ac 
simili inopia subacti, eorum corporibus, qui aetate inu- 
tiles ad bellum videbantur, vitam toleraverunt, neque 
se hostibus transdiderunt. Cujus rei si exemplum non 
haberemus, tamen libertatis causa institui et posteris 



66. Exspoliare] I. e. "'Penitns 
spoliare.' See Heins. ail Ovid. 
Met. 13,562. ' Exspoliatqwe genas 
oculis,' Burm. ad Pliaerir. 2, 2. 
' Exspoliari viros ;' Caps. B. G. 8, 
50. A piil. 2. p. 26. 'Caput rapillo 
exspoliaveris,' so some Mss., not 
spoliaceris." Oudendorp. 

67. Nee stultitia] " There is a 
double negative for one. Terence 
Andr. 2, 2, v. nit. ' Neque In hand 
dicas tibi non pra?dictum,' as in 
Greek, where two negatives make 
a stronger negation ; Minueius Fe- 
lix Oct. 88. ' Hnjusmodi propudia 
nobis non licet nee audi re.' See 
several examples, collected by 



Bronkh. ad Propert. 2, 15, 5." Da- 
vies. "See the note on I>. G. 5, 
21. 'Neque nulla oinnino na\i<.' 
In the passage under consideration, 
however, we may conveniently un- 
derstand velitis: a verb of a con- 
trary signification is often under- 
stood in the second member of a 
sentence. See, among mnny others, 
Perizoniiis ad Sanct. Min. 4, 8, 5. 
Burnt, ad Phaedr. 74. and ad Veil. 
Paterc. 2, 128. ; and my note on 
I'tontinus 2, 5, 31." Oipendorp. 

68. Quid ergo mei consilii est] 
Brutus ad Cic. 11, 1. * Quid ergo 
est, inquis, Uli consilii f dandaa est 
locus.' 



LIBER VII. CAP. 78. 225 

prodi pulcherrimum judicarem. Nam quid illi simile 
bello fait? Depopulata Gallia, 6 ' Cimbri, magnaque 
illata calamitate, finibus quidem nostris aliquando ex- 
cesserunt, atqne alias terras petierunt ; jura, leges, 
agros, libertatem nobis reliquerunt : Romani vero quid 
petunt aliud, aut quid volunt, nisi invidia adducti, quos 
fama nobiles potentesque bello cognoverunt, horum in 
agris civitatibusque considere, atque his aeternam in- 
jnngere servitutem ? Neque enim unquam alia condi- 
tione bella gesserunt. Quod si ea, quos in longinquis 
nationibus geruntur, ignoratis : respicite finitimam Gal- 
liam, quae in provinciam redacta, jure et legibus cora- 
mutatis, securibus subjecta, perpetua premitur servi- 
tute.' 

78. Sententiis dictis, constituunt, ut, qui valitudine 
aut aetate inutiles sint bello, oppido excedant, atque 
omnia prius experiantur, quam ad Critognati sententiam 
descendant: 70 illo tamen potius utendum consilio, si res 
cogat atque auxilia morentur, quam aut deditionis aut 
pacis subeundam conditionem. Mandubii, qui eos op- 
pido receperant, cum liberis atque uxoribus exire co- 
guntur. Hi, cum ad munitiones Romanorum accessis- 
sent, flentes omnibus precibus orabant, ut se, in servitu- 
tem receptos, cibo juvarent. At Caesar, dispositis in 
vallo custodiis,? 1 recipi prohibebat. 



69. Depopulata G(.llia~\ "This anna descenderet,' so the more per- 
verb, classed among deponents, is feet Mss., but the majority exhibit 
here used in a passive sense. So discederet; B.C. 1,9. ' Ad omnia se 
B. G. 1, 11. ' Sese depopulatisagris, descendere paratnm,' 81. ' Quo ne- 
non facile ab oppidis vim hostinm cessario descensuros existimabat,' 
prohibere ;' Horace Od. 3, 5, 24. 3, 9. 'Ad extremnm anxilinm de- 
' Arva Marte coli populata nostro.' scenderunt;' and so Livy and others 
And this is not surprising, as the everywhere." Oudendorp. 
active termination remained in use : 71. Custodiis] "An abstract for 
B. Hisp. 42. 'Agros vestramque a roncrete : Nepos Epam. 6, 4. 
provinciam vestio impulsu depopu- 'Coram frequentissimo legationum 
lavit ;' Virg. ^n. 1, 531. (4, 402.)" conventn ;' Val.Max. 1, 1, 9. ' Non 
Davies. See the note on Lucan dnbitaverunt sacris imperia servi- 
2, 445. ' Arva premi, quam si ferro re;' Eumenius Pan. 4, S, 5. ' Cum 
populentur et igni.' conjugiis et liberis ceteroqne. ex- 

70. Ad Critognati sententiam de- amine nece.ssitudinum.'" DavIes. 
scendant] " B. G.5, 29. ' Ad ejus- " B. G. 5, 55. ' Prassidia custodi- 
modi consilium descendisse;' 6,16. asque disponere ;' B. C. 2, 5. 'Cum 
' Ad innocentium supplicia descen- liberis, atque uxoribus, publicisqne 
diiDt;' 7, 33. 'Ad vim atque ad custodiis;' Frontinus 2, 2. 'In 



226 DE BELLO GALLICO. 

79. Interea Commius et reliqui duces, quibus summa 
imperii pcnnissa erat, cum omnibus copiis ad-Alesiam 
perveniunt, et, colle exteriore occupato, non longius m 
passibns ab nostris munitionibus considunt. Postero die 
equitatu ex castris educto, omnem earn planitiem, quam 
in longitudinem in millia passuum patere demonstravi- 
mus, complent, pedestresque copias paulum ab eo loco 
abditas in locis superioribus constituunt. Erat eK op- 
pido Alesia despectus in campum. Concurritur, his 
auxiliis visis: fit gratulatio inter eos, atque omnium 
animi ad lretitiam excitantur. Itaque productis copiis 
ante oppidum considunt, et proximam fossam cratibus 
inlegunt atque aggere explent, seque ad eruptionem 
atque omnes casus comparant. 

80. Caesar, omul exercitu ad utramque partem muni- 
tionum disposito, ut, si usus veniat, suum qnisque locum 
teneat et noverit, equitatum ex castris educi et prcelium 
committi jubet. Erat ex omnibus castris, quae sum- 
mum undique jugum tenebant, despeclus ; atque omnium 
militum intenti animi pugnae proventum expectabant. 
Galli inter equites raros sagittarios expeditosqne levis 
armaturae interjecerant, qui suis cedentibus auxilio suc- 
currerent, et nostrorum equitum impetus sustinerent. 
Ab his complures de improviso vulnerati prcelio exce- 
debant. Cum suos pugnae superiores 71 esse Galli con- 
fiderent et nostros multitudine premi viderent, ex omni- 
bus partibus et ii, qui munitionibus continebantur, et ii, 
qui ad auxilium convenerant, clamore et ululatu suorum 
animos confirmabant. Quod in conspcctu omnium res 
gerebatur, neque recte ac turpitcr factum celari pote- 
rat; utrosque et laudis cupiditas et timor ignominiae ad 



Btatione enstodiae sunt.* " Ouden- clarissinnis;' Drakenbor<» ad Sil. 

DORP. Iial. 11, 20. ' Veteres(|iie doloris ;' 

72. Pugua superiores] u Those ex- Markl. ad Stat. Sil v. 5, 3, 101). ' Fa- 

cellent Mss. Andin. and Leid. I. in r^rj u«- ob^cura jactres,' as tlie Ms. 

exhibit pugnce, which I do not ra*h- of a friend inspected by me ex- 

ly reject. Innumerable adjectives hibits ; Duk« r ad Flnr. 3, 17. ' .1- 

bave often a genitive for an ab'a- gnim reiuin teniere motarum ;' see 

tive: Veil. Patere. l,Z.acer belli; the note on Lucan 2,213. and Misc. 

Barthina ad Clandian. Iiiif. 1, 171. ; Obs. 5, 69. But yet I prefer the 

Cerda ad Virg. G. 4, 491. unimi vie- reading of the Mss. in this place of 

fits; Hirf. B. Alex.5f>. ; C2. Vossins Caesar." Oldendorp. 
ad Veil. Patere. 1, 5. ' Discipline 



LIBER VII. CAP. 82. 227 

virtutem excitabant. Cum a meridie prope ad solis oc- 
casum dubia victoria pugnaretur, Germani una in parte 
confertis turmis in hostes impetum fecerunt, eosque 
propulerunt : quibus in t'ugam conjectis, sagittarii cir- 
cumventi intert'ectique sunt. Item ex reliquis partibus 
nostri, cedentes usque ad castra insecuti, sui colligendi 
facultatem non dederunt. At ii, qui ab Alesia processe- 
rant, mcesti, prope victoria desperata, se in oppidum 
receperunt. 

81. Uno die intermisso, Galli, atque hoc spatio mag- 
no cratium, scalarum, harpagonum numero eflecto, media 
nocte silentio ex castris egressi, ad campestres muni- 
tiones accedunt. Subito clamore sublato, qua signirica- 
tione, qui in oppido obsidebantur, de suo adventu cog- 
noscere possent, crates projicere, fundis, sagittis, lapidi- 
bus nostros de vallo deturbare, reliquaque, quae ad op- 
pugnationem pertinent, administrare. Eodem tempore, 
clamore exaudito, dat tuba signum suis Vercingetorix 
atque ex oppido educit. Nostri, ut superioribus diebus 
suus cuique locus erat definitus, ad munitiones acce- 
dunt : fundis, librilibus, 73 sudibusque, quas in opere 
disposuerant, ac glandibus Gallos perterrent. Prospec- 
tu tenebris ademto, multa utrimque vulnera accipiuntur; 
complura tormentis tela conjiciuntur. At M. Antonius 
et C. Trebonius, legati, quibus eae partes ad defenden- 
dum obvenerant, qua ex parte nostros premi intellexe- 
rant, iis auxilio ex ulterioribus castellis deductos sub- 
mittebant. 

82. Dnin longius ab munitione aberant Galli, plus 
multitudine telorum proficiebant : posteaquam propius 
successerunt, aut se ipsi stimulis inopinantes induebant, 
aut in scrobes delapsi transtbdiebantur, aut ex vallo ac 
turribus transjecti pilis muralibus interibant. Multis 



73. Fundis, librilibus] " Some have thought, Poliorc. 4, 3. and so we 

libralibus, which lection may he con- find in the Ms. Brant, and the 

firmed from Vegetius 2, 3. 'Libra- Greek version : %<pev§6vous, fj.eyd\ois 

lia saxa,' but Festus defends the re \i8ois." Davies. " In no Ms. 

received reading: ' Librilia appel- does a appear ;' but all my Mss., ihe 

lantur instrumenta bellica, saxa Mss. Ciacc, and the early editions 

scilicet ad brachii ct'assitndinem in have librili bus, except that the word 

mod tun flagellorutn loris revincta.' is absent from the Ms. Cujac. See 

Hence we must distinguish between also Parens Lex. Ctit. G77." Ou- 

fundis and librilibus, as Lipsius also j>endorp. 



228 DE BELLO GALLICO. 

undique vulneribus acceptis, nulla munitione perrupta, 
cum lux appeteret, veriti, ne ab latere aperto ex supe- 
rioribus castris eruptione circumvenirentur, se ad suos 
receperunt. At interiores, dum ea, quae a Vercingeto- 
rige ad eruptionera prseparata erant, proferunt, priores 
fossas explent ; diutius in iis rebus administrandis mo- 
rati, prius suos discessisse cognoverunt, quam munitio- 
nibus appropinquarent. Ita, re iniecta, in oppidum re- 
verterunt. 

83. Bis magno cum detrimento repulsi Galli, quid 
agant, consulunt : locorum peritos adhibent : ab his su- 
periorum castrorum situs munitionesque cognoscunt. 
Erat a septentrionibus collis, quern propter magnitudi- 
nem circuitus opere circumplecti non potuerant nostri, 
necessarioque paene iniquo loco et leniter declivi castra 
fecerant. Haec C. Antistius Reginus et C. Caninius 
Rebilus, legati, cum duabus legionibus obtinebant. 
Cognitis per exploratores regionibus, duces bostium LX 
millia ex omni numero deligunt earum civitatum, quae 
maximam virtutis opinionem habebant ; quid quoque 
pacto agi placeat, occulte inter se constituunt ; adeundi 
tempus definiunt, cum meridies esse videatur. lis co- 
piis Vergasillaunum Arvernum, unum ex quatuor duci- 
bus, propinquum Vercingetorigis, prasticiunt. Ule ex 
castris prima vigilia egressus, prope confecto sub lucem 
itinere, post montem se occultavit, militesque ex noctur- 
no labore sese reficere jussit. Cum jam meridies appio- 
pinquare videretur, ad ea castra, quas supra demonstra- 
vimus, contendit : eodemque tempore equilatus ad cam- 
pestres munitiones accedere et reliquae copia? pro castris 
sese ostendere cceperunt. 

84. Vercingetorix ex arce Alesise suos conspicalus, 
ex oppido egreditur ; a castris longurios, musculos, 
ialces reliquaque, quas eruptionis causa paraverat, pro- 
fert. Pugnatur uno tempore omnibus locis acriter 7+ 
atque omnia tentantur: qua minime visa pars firma est, 
hue concurritur. Romanorum maims tantis munitioni- 
bus distinetur, nee facile pluribus locis occurrit. Multum 
ad terrendos nostros valuit clamor, qui post tergum 



74. Acriter] B. G. 8, 19. 42. 'A- 'Pugnatur acriter ad novissimum 
cerrime prceliantiir;' B. C. 1, 80. aginen.' 



LIBER VII. CAP. 87. 229 

pugnantibus extitit, quod suum periculum in aliena vi- 
dent virtute constare : omnia enim plerumque, quae ab- 
sunt, vehementius hominura mentes perturbant. 

85. Caesar idoneum locum nactus, quid quaque in 
parte geratur, cognoscit, Iaborantibus auxilium submit- 
tit. Utrisque ad animum occurrit, unum illud esse 
tempus, quo maxime contendi conveniat. Galli, nisi 
perfregerint munitiones, de omni salute desperant: Ro- 
mani, si rem obtinuerint, finem laborum omnium expec- 
tant. Maxime ad superiores munitiones laboratur, quo 
Vergasillaunum missum demonstravimus. Exiguum 
loci ad declivitatem fastigium magnum habet momen- 
tum. Alii tela conjiciunt ; alii testudine facta subeunt; 
defatigatis in vicem integri succedunt. Agger, ab uni- 
versis in munitionem conjectus, et ascensum dat Gallis, 
et ea, quae in terrarn occultaverant Romani, contegit : 
nee jam arma nostris, nee vires suppetunt. 

86. His rebus cognitis, Caesar Labienura cum co- 
hortibus sex subsidio Iaborantibus mittit : imperat, si 
sustinere non possit, deductis cohortibus eruptione 
pugnet : id, nisi necessario, ne faciat. Ipse adit reliquos; 
cohorlatur, ne labori succumbant ; omnium superiorura 
dimicationum fructum in eo die atque hora docet con- 
sistere. Interiores, desperatis campestribus locis prop- 
ter magnitudinem munitionum, loca praerupta ex ascen- 
su tentant : hue ea, quae paraverant, conferunt : multi- 
tudine telorum ex turribus propugnantes deturbant : ag- 
gere et cratibus fossas explent, aditus expediunt : falci- 
bus vallum ac loricam rescindunt. 

87. Caesar mittit primo Brutum adolescentem cum 
cohortibus sex, post cum aliis septem C. Fabium lega- 
tum : postremo ipse, cum vehementius pugnarent, inte- 
gros subsidio adducit. Restituto prcelio ac repulsis hos- 
tibus, eo, quo Labienum miserat, contendit; cohortes 
quatuor ex proximo castello deducit; equitum se par- 
tem sequi, partem circumire exteriores munitiones, et ab 
tergo hostes adoriri jubet. Labienus, postquam neque 
aggeres, neque fossae vim hostium sustinere poterant, 
coactis undequadraginta cohortibus, quas ex proximis 
praesidiis deductas fors obtuliy* Caesarem per nuntios 

75. Fors obtulii] B. G. 2, 21. 19.; Aurel. de Vir.IU.13. 'Equnm, 
' Quam in partem fors obtulit,' 8, quem fors dederat.' 

Casar. U 



230 DE BELLO GALLICO. 

facit cerfiorem, quid faciendum existiraet. Accelerat 
Caesar, ut proelio intersit. 

88. Ejus adventu ex colore vestitus 76 cognito, (quo 
insigni in proeliis uti coDsueverat,) turmisque equitura et 
cohortibus visis, quas se sequi jusserat, ut de locis su- 
perioribus haec declivia 77 et devexa cernebantur, hostes 
prcelium committunt. Utrimque clamore sublato, exci- 
pit rursus ex vallo atque omnibus mnnitionibus clamor. 
Nostri, omissis pilis, gladiis rem gerunt. Repente post 
tergum equitatus cernitur: cohortes alias appropin- 
quant : hostes terga vertunt : fugientibus equites occur- 
runt: fit magna caedes. Sedulius, dux et princeps Le- 
movicum, occiditur: Vergasillaunus Arvernus vivus in 
fuga comprehenditur : signamilitariaLXXiv ad Cassarem 
referuntur : pauci ex tanto numero se incolumes in cas- 
tra recipiunt. Conspicati ex oppido caedem et fugam 
suorum, desperata salute, copias a munitionibus redu- 
cunt. Fit protinus, hac re audita, ex castris Gallorum 
fuga. Quod nisi crebris subsidiis ac totius diei labore 
milites essent defessi, omnes hostium copiae deleri po- 
tuissent. De media nocte missus equitatus novissimum 
agmen consequitur : magnus numerus capitur atque in- 
terficitur, reliqui ex fuga in civitates discedunt. 

89. Postero die Vercingetorix, concilio convocato, id 
se bellum suscepisse non suarum necessitalum, sed 
communis libertatis causa, demonstrat; et quoniam sit 
fortunae cedendum, ad utramque rem se illis offerre, seu 
morte sua Romanis satisfacere, seu vivum transdere 
velint. Mittuntur de his rebus ad Caesarem legati. 
Jubet arma transdi, principes produci. Ipse in muni- 
tione pro castris consedit: eo duces producuntur. Ver- 



7G. Ex colore vestitus] " The ge- ' Montis declivia.' But the excel- 

neials were dressed in a white or lent Ms. Andin., (he Mss. Gotlorp. 

purple cloak: Val. Max. 1, G, 11. Leid. and Voss. 3. and the Ed. Inc. 

' Ducturus erat (Ciassus) a Canis give decliva, which onglit not to be 

adversns Parthos exercitum. Ei despised. Fordeclirus is said equally 

jMillum tradi turn est paliidanientuni, as clivis, with innumerable adjectives 

cum in prodium exeuntibus album of that kind : see ad Lucan. 4, 114. 

aut ptirpureum dari soleret.' But There is a variation also of reading 

Caesar used a garment of a very in B. G. 2, 18. and elsewhere. See 

singular color, or else those words also ad B. C. 1,45. and ad Hirt. B. 

would be idle, ' Quo insigni in prce- Afr. 10. 'Omnia sibi procliva.' " 

Jiis uti consueverat.'" Davies. Oldendorp. 

77. Decliviu] " Lncan 2, 421. 



LIBER VII. CAP. 90. 



231 



cingetorix deditur, arma projiciuntur. Reservatis -^Eduis 
atque Arvernis, si per eos civitates recuperare posset, 
ex reliquis captivis toto exercitu capita singula praedas 
nomine distribuit. 

90. His rebus confectis, in iEduos proficiscitur ; civi- 
tatem recipit. Eo legati ab Arvernis missi, qua; impe- 
raret, se facturos pollicentur. Imperat magnum nume- 
rum obsidum. Legiones in hyberna mittit : captivorum 
circiter xx millia ./Eduis Arvernisque reddit : T. La- 
bienum duabus cum legionibus et equitatu in Sequanos 
proficisci jubet: huic M. Sempronium Rutilum attri- 
buit : C. Fabium et L. Minucium Basilum cum duabus 
legionibus in Remis collocat, ne quani ab finitimis Bel- 
lovacis calamitatem accipiant. C. Antistium Reginum 
in Ambivaretos, T. Sextium in Bituriges, C. Caninium 
Rebilum in Rutenos cum singulis legionibus mittit. Q. 
Tullium Ciceronem et P. Sulpicium Cabilloni et Ma- 
tiscone in iEduis ad Ararim, rei frumentariae causa, 
collocat. Ipse Bibracte hyemare constituit. His rebus 
Uteris Caesaris cognitis, Romas dierum xx supplicatio 
indicitur.? 8 



71. Supplicatio indicitur] " An 
ancient Ms. has redditur, as if you 
were to say that the supplicatio was 
a grateful return to the gods for the 
victories vouchsafed by them ; but 
as far as my knowledge goes, none 
of the old writers has so used the 
word. Supplicatio is here the same 
as gratulntio in Val. Max. 1, 1, 1. 
'Priscoetiam instituto rebus divi- 
nis opera datur, cum aliquid com- 
mendandum est, precatione; cum 
exposcendum, voto ; cum solven- 
dum, gratulatione ; cum inquiren- 
dum vel extis, vel sortibus, impe- 
trito ; cum solemni ritu peragendum, 



sacrificio.' So Cic. ad Brut. 11, 18. 
1 Sed tamen, tarn recenti gratula- 
tione, quani tuo nomine ad omnia 
deorum templa fecimus ;' de Prov. 
Cons.ll. What Maximus here calls 
precatio, is termed obsecratio by Livy 
31, 9. 'Supplicationibus habitia 
jam, et obsecratione circa omnia 
pulvinaria facta.' For Livy is there 
speaking of a fresh war, and intends 
to say that the Roman state was 
recommended to their care, before 
the consuls took their departure 
for the provinces." Dionys. Vos- 

SIUS. 



C. JULII CiESARIS 

CO M MENTARII 



DE 



BELLO GALLICO. 



BOOK VIII. 

THE ARGUMENT. 



Aulus Hirtius's Preface. 1. The Gauls form a resolution to 
renew the war ; 2. Cassar falls unexpectedly upon the Bitu- 
rigians, and compels them to submit; 4. He afterwards 
disperses the Carnutes by the terror of his arms ; 5. The 
Bellovaci prepare for war; 6. Their designs; 7. Caesar 
endeavors to draw them to an engagement, by inspiring them 
with a contempt of his small numbers ; S. But, as they 
carefully avoid a battle, he resolves to fortify his camp; 
11. The Bellovaci intercept the Roman foragers ; 12. Daily 
skirmishes within view of the two camps; 13. The Bello- 
vaci artfully counterfeit a retreat ; lo\ And falling upon the 
Romans from an ambuscade, after an obstinate right, are 
entirely dispersed ; 17- The Bellovaci and other states sub- 
mit; 20. Cajsar divides his army ; 21. Caninius and Fabius 
relieve Duracius, besieged by Dumnacus in Limo; 2-i. Ca- 
ninius pursues Drappes and Luterius ; 25. Fabius obliges the 
Carnutes and other states to submit ; 2o\ Drappes and 
Luterius possess themselves of Uxellodunum ; 27. Caninius 
invests the town ; 28. Intercepts a convoy escorted by 
Luterius ; 29- Attacks and carries the camp of Drappes ; 
30. And joining the forces under Fabius, returns to the siege 



LIBER VIII. 233 

of Uxellodunum; 31. Caesar repairs to the camp of Cani- 
nius ; 33. And, depriving the besieged of water, compels the 
town to surrender; 37. He then sends his army into winter- 
quarters; 38. Commius, defeated in an engagement of horse, 
surrenders to Antony; 41. The year following, Gaul being 
in perfect quiet, Caesar goes into Italy ; 42. Where he is 
received with the highest demonstrations of respect ; 
43. He returns to the army, where he learns the designs 
formed against him at Rome ; 4,6. And thereupon sets out 
again for Italy. 



Coactus assiduis tuis vocibus, Balbe, cum quotidiana 
mea recusatio non difficultatis excusationem, sed iner- 
tiae videretur deprecationem habere, difficillimam rem 
suscepi. Cassaris nostri commentaries rerum gestarum 
Gallias, non comparandos superioribus atque insequen- 
tibus ejus scriptis, contexui, 1 novissimumque ac imper- 
fectum ab rebus gestis Alexandriae confeci usque ad 
exitum non quidem civilis dissensionis, cujus finem nul- 
lum videmus, sed vitae Caesaris. Quos utinam qui 
legent, scire possint, quam invitus susceperim scriben- 
dos, quo facilius caream stultitias atque arrogantiae cri- 
mine, qui me mediis interposuerim Caesaris scriptis. 
Constat enim inter omnes, nihil tarn operose ab aliis 
esse perfectum, quod non horum elegantia commenta- 
riorum superetur : qui sunt editi, ne scientia tantarum 
rerum scriptoribus deesset ; adeoque probantur omnium 
judicio, ut praerepta, non praebita, facultas scriptoribus 
videatur. Cujus tamen rei major nostra, quam reliquo- 
rum, est admiratio: ceteri enim, quam bene atque emen- 
date; nos etiam, quam facile atque celeriter eos per- 
fecerit, scimus. Erat autem in Caesare cum facultas 
atque elegantia summa scribendi, turn verissima scientia 
suorum consiliorum explicandorum. Mihi ne illud qui- 
dem accidit, ut Alexandrine atque Africano bello inter- 
essem : quae bella quanquam a ex parte nobis Caesaris 

1. Contexui] "He elegantly ap- construed with a subjunctive : "Lu- 
plies the word contexere, which sig- ran 2, 351. ' tempora quanquam Shit 
nifies not only covjungere , but con- aliena toris,' as I have edited from 
tinuare interrupta." Otjdendorp. the Mss. ; 473. ' quanquam His se- 

2. Quanquam] This is occasionally deat castris.' See also Pearce ad 



234 DE BELLO GALLICO. 

sermone sint nota ; tamen aliter audimus ea, quae rernm 
novitate aut adiniratione nos capiunt, aliter, quae pro 
testimonio sumus dicturi. Sed ego nimirum, dura omnes 
excusationis causas colligo, ne cum Caesare conferar, 
hoc ipso crimen arrogantiae subeo, quod me judicio 
cujusquam existimem posse cum Caesare comparari. 
Vale. 



Omni Gallia devicta, Caesar cum a superiore aestate 3 
nullum bellandi tempus intermisisset, railitesque hyber- 
norura quiete reficere a tantis laboribus vellet ; com- 
plures eodem tempore civitates renovare belli consilia 
nuntiabantur conjurationesque facere. Cujus rei veri- 
similis causa afferebatur, quod Gallis omnibus cognitum 
esset, neque ulla multitudine, in unum locum coacta, 
resisti posse Romanis; 4 nee, si diversa bella complures 
eodem tempore inissent 5 civitates, satis auxilii, aut 
spatii, aut copiarum habiturum exercitum Populi Ro- 
mani ad omnia persequenda : non esse autem alicui 
civitati sortem incommodi recusandam, si tali mora 
reliquae possent se vindicare in libertatem. 

2. Quae ne opinio Gallorum confirmaretur, Caesar M. 
Antonium quaestorem suis praefecit hybernis : ipse cum 
equitatus prassidio pridie kal. Januarias ab oppido 
Bibracte proficiscitur ad legionem xm, quam non longe 
a finibus iEduorum collocaverat in finibus Biturigum, 
eique adjungit legionem xi, quae proxima fuerat. Binis 



Cic. de Orat. 1, 6. Caes. B. G. 8, 5. Iuisstnt~\ u As writers every- 

55. ' Qnanqnam esset dubium,' Leid. where use inive prcelium, so [hey 

I.; B. Afr. 31. ' Qnanqnam adver- employ inire helium. Livy 3G, 1. 

sarii essent uiagnis copiis fieti.' So ' Vellent juberentne cum Autioclio 

the Mss. and Edd. of Apul. Met. G. rpgre belhim iniri,' and very often ; 

p. 115. 'Qnanqnam frustra filiuin Veil. Paterc. 2, 3. ( Bcllaque non 

dicam.'" Oudendorp. causis inita ;' Frontinus 1, I, 8. 

3. Superiore cestate] "It means ' Majorebellum niolitione initnros ;' 
the summer, not of that year, but Justin 8, 2. 'Tot bella victores illo 
of tbe preceding." Oudendorp. dnce inierant,' 12, 2, G. 15, 1, 9. and 

4. Resisti posse Romanis] "The others; Hirt. B. Afr. 91. ' Inito 
Gauls had found both elsewhere, bello.'" Oudendorp. The com. 
and in the preceding summer at nion reading was intulissent, bnt the 
Alesia that, if they assembled all W<s. And. and Oxon. exhibit fm*«- 
their forces together, they were not sent, and Oudendorp justly con- 
a match for the Romans, as Hoto- sidera the former to be a glossarial 
niann lias well explained the pas* explanation of the latter. 

sage." OiDENDonp. 



LIBER VIII. CAP. 4. 235 

cohortibus ad impedimenta relictis, reliquum exercitum 
in copiosissimos agios Biturigum inducit : qui, cum 
latos fines et complura oppida haberent, unius legionis 
hybernis non potuerant contineri, quin bellum pararent 
conjurationesque facerent. 

3. Repentino adventu Caesaris accidit, quod impa- 
ratis disjectisque 6 accidere fuit necesse, 7 ut sine timore 
ullo rura colentes prius ab equitatu opprimerentur, quam 
confugere in oppida possent: namque etiam illud, vul- 
gare incursionibus, signum hostium, quod incendiis 
aedificiorum intelligi consuevit, Caesaris id erat inter- 
dicto sublatum : ne aut copia pabuli frumentique, si 
longius progredi veilet, deficeretur ; aut hostes incendiis 
terrerentur. Multis hominum millibus captis, perterriti 
Bituriges, qui primum adventum effugere potuerant Ro- 
manorutn, in finitimas civitates, aut privatis hospitiis 
confisi, aut societate consiliorum, confugerant. Frustra: 
nam Caesar magnis itineribus omnibus locis occurrit ; 
nee dat ulli civitati spatium de aliena potius, quam de 
domestica salute cogitandi : qua celeritate et fideles 
amicos retinebat et dubitantes terrore ad conditiones 
pacis adducebat. Tali conditione proposita, Bituriges, 
cum sibi viderent dementia Caesaris reditum patere in 
ejus amicitiam, finitimasque civitates sine ulla poena 
dedisse obsides atque in fidem receptas esse, idem fece- 
runt. 

4. Caesar militibus pro tanto labore ac patientia, qui 
brumalibus diebus, itineribus difficillimis, frigoribus in- 
tolerandis, studiosissime permanserant in labore, du- 
cenos sestertios, centurionibus n millia nummum praedae 
nomine 8 condonanda pollicetur; legionibusque in hy- 

6. Disjectis] I. e. " Scattered, 8. Prccdce nomine] B. G. 7, 89. 
dispersed. B. G.8, 7. ' Pabulatione ' Exercitui capita singula, prajdee 
cum exigna turn disjecta,' 10. ' Ra- nomine, distribuit;' Sneton. Jul. 
ris disjectisque asdificiis ;' Heins. 48. ' Veteranis pra?das nomine, xx 
ad Ovid. Met. 3, 72G. 'Trnncased millia numuin dedit ;' Apul. 6. p. 
ostendens disjectis corpora mem- 114. 'Acceptnrns indicinae nomine 
bris.'" Oddendorp. vii. savia.' For so we should read 

7. Accidit quod accidere fuit neces- with Elmeuh. and Roaldus ; my Ms. 
se] Caes. B. G. 1, 85. ' Accidisse indicive ; the common reading, in- 
igitnr his, quod plernmque homini- dicii. So p. 121. ' Nauli nomine;' 
bus nimia pertinaria atque arro- Cic. and Sueton. Caes. 25. ' Stipen- 
gantia accidere so!eat,' 1,44.2,9. dii nomine,' and everywhere, 'Eo 
'Facerem quod nostri majcres fe- nomine.' 

cerunt;' B. C. 1, 19. 



236 DE BELLO GALLICO. 

berna remissis, ipse se recipit die XL Bibracte. Ibi 
cum jus diceret, Bituriges ad eum legatos mittunt, auxi- 
liura petitura contra Carnutes, quos intulisse bellura sibi 
querebantur. Qua re cognita, cum non amplius X et 
vni dies in hybernis esset commoratus, legiones xiv et 
vi ex hybernis ab Arare educit, quas ibi collocatas ex- 
plicandae rei frumentariae causa, superiore Commentario 
demonstratum est. Ita cum duabus legionibus ad per- 
sequendos Carnutes proficiscitur. 

5. Cum fama exercitus ad hostes esset perlata, cala- 
mitate ceterorum ducti Carnutes, desertis vicis oppi- 
disque, quae tolerandae hyemis causa, constitutis repente 
exiguis ad necessitatem aedificiis, incolebant, (nuper 
enim devicti complura oppida dimiserant, 8 ) dispersi 
profugiunt. Caesar erumpentes eo maxime tempore 
acerrimas tempestates cum subire milites nollet, in 
oppido Carnutum Genabo castra ponit, atque in tecta 
partim Gallorum, partim quae, conjectis celeriter stra- 
mentis, tentoriorum integendorum gratia, erant inaedi- 
ficata, milites contegit : equites tamen et auxiliarios 
pedites in omnes partes mittit, quascumque petisse di- 
cebantur hostes: nee frustra: nam plerumque magna 
praeda potiti nostri revertuntur. Oppressi Carnutes 
hyemis difficultate, terrore periculi, cum tectis expulsi 
nullo loco diutius consistere auderent, nee sylvarura 
praesidio tempestatibus durissimis tegi possent, dispersi, 
magna parte amissa suorum, dissipantur in finitimas 
civitates. 

G. Caesar tempore anni difficillimo cum satis haberet 
convenientes manus dissipare, ne quod initium belli 
nasceretur; quantumque in ratione esset, exploratum 
haberet, sub tempus aestivorum nullum summum bel- 
lum 9 posse conflari : C. Trebonium cum ii legionibus, 
quas secum habebat, in hybernis Genabi collocavit; 
ipse, cum crebris legationibus Remorum certior fieret, 
Bellovacos, qui belli gloria Gallos omnes Belgasque 
praestabant, 10 finitimasque his civitates, duce Correo 

8. Dimiserant] B. G. 5, 18. ' Ut maximum dependeret discrimen : 
hostes impetum legionum sustinere Gronov. ad Liv. 20, 10. 38, 50.'' 
uon possent, ripasque dimitterent.' Ovuendorp. 

9. Summum bellum] " Est in quo 10. Gullos omnes Belgasque pra* 
summa rei verteretur, et a quo stubant] " Prastare, when it sigui- 



LIBER VIII. CAP. 7- 237 

Bellovaco et Commio Atrebate, exercitus comparare 
atque in unnm locum cogere, ut omni multitudine in 
fines Suessionum, qui Remis erant attributi, facerent 
impressionem ; pertinere autem non tantuin ad dignita- 
tem, sed etiam ad salutem suam judicaret, nullam cala- 
mitatem socios optime de republica meritos accipere ; 
legionem ex hybernis evocat rursus xi, literas autem ad 
C. Fabium mittit, ut in fines Suessionum legiones it, 
quas habebat, adduceret, alteramque ex duabus ab T. 
Labieno arcessit. Ita, quantum hybernorum opportu- 
nitas bellique ratio postulabat, perpetuo suo labore, in 
vicem legionibus expeditionum onus injungebat. 

7. His copiis coactis, ad Beilovacos proficiscitur, 
castrisque in eorum finibus positis, equitum turmas di- 
mittit in omnes partes ad aliquos excipiendos, ex quibus 
hostium consilia cognosceret. Equites officio functi re- 
nuntiant, paucos in sedificiis esse inventos, atque hos, 
non qui agrorum colendorum causa remansissent, (nam- 
<jue esse undique diligenter demigratum,) sed qui spe- 
culandi gratia essent remissi. A quibus cum quasreret 
Caesar, quo loco multitudo esset Bellovacorum, quodve 
esset consilium eorum, inveniebat, Beilovacos omnes, 
qui arma ferre possent, in unum locum convenisse; item- 
que Ambianos, Aulercos, Caletos, Velliocasses, Atre- 
batas locum castris excelsum, in sylva, impedita cir- 
cumdatum palude, 11 delegisse; omnia impedimenta in 
ulteriores sylvas contulisse ; complures esse principes 

fies anlecellere, generally claims a magnitudine et calliditate omnes in 
dat. Yet Livy employs the accns. Africa natos praEStitisse constat,' 
in bk. 5. ' Ut nuntiare domum pos- Hannib. 1. 'Non est inficiandum 
sint, quantum Galli virtute ceteros Hannibalem praestitisse ceteros iro- 
mortales praestarent ;' and Tacitus peratores prudentia,' Attic. 3. 18." 
Ann. 4. for the same reason uses Davies. " See ad B. G. 1, 2. 
prcesidere with an accus. : ' Et baud ' Virtute omnes praestare,' as the 
spernenda illic civium sociorum- Ms. exhibits." Oudendorp. 
que manus litora Oceani praeside- 11. Circumdatum palude] " Cir- 
bat.' Dion ys.Voss. " That no one cumdari is applied as well to that 
may place too much faith in Dio- which surrounds, as to that which 
nys. Vossius, I shall produce the is surrounded : 34. ' Oppido muni- 
following examples: Quintil. 1,1. tiones circnmdaie ;' Hirt. B.Afr, 
• Praestat tamen ingenio alius ali- 74. ' Multitudine circumdata ;' see 
urn :' 2, 20. ' Ea in qnoque anima- adLiv. 1,28. * Armata circumdatur 
Hum est virtus, qua praestat cetera legio,' and ad Justin. 4, 4. ' Mnni- 
vel pleraque ;' Nepos Epam. 6. ' E- tionibus circumdatis.' So also cir- 
loqnentia omnes eo praestabat tern- cumfundi is often used." Ouden- 
pore,' de Regibus c. 3. ' Animi borp. 



238 DE BELLO GALLICO. 

belli auctores, sed multitudinem maxime Correo obtem- 
perare, quod ei summo esse odio nomen populi Romani 
intellexissent ; paucis ante diebus ex his castris Atre- 
batem Commium discessisse ad auxilia Germanorum 
adducenda, quorum et vicinitas propinqua, et raultitudo 
esset infinita: constituisse autem Bellovacos, omnium 
principum consensu, summa plebis cupiditate, si (ut di- 
cebatur) Caesar cum tribus legionibus veniret, offerre se 
ad dimicandum, ne miseriore ac duriore postea con- 
ditione cum toto exercitu decertare 1Z cogerentur : si 
majores copias adduceret, in eo loco permanere, quem 
delegissent; pabulatione autem, quae propter anni tem- 
pus cum exigua turn disjecta esset, et frumentatione et 
reliquo commeatu ex insidiis prohibere Romanos. 

8. Quae Caesar consentientibus pluribus cum cognovis- 
set, atque ea, quae proponerentur, consilia plena pruden- 
tiae longeque a temeritate barbarorum remota esse judi- 
caret, omnibus rebus inserviendum statuit, quo celerius 
hostis, contemta suorum paucitate, prodiret in aciem : 
singularis enim virtutis veterrimas legiones vn, vin et 
IX habebat; summae spei delectaeque juventutis xi, 
quae, octavo jam stipendio functa,' 3 tamen collatione 
reliquarum nondum eandem vetustatis ac virtutis cepe- 
rat opinionem. Itaque consilio advocato, rebus iis, 
quae ad se essent delatae, omnibus expositis, animos 
multitudinis confirmat. Si forte hostes trium legionum 
numero posset elicere ad dimicandum, agminis ordinem 
ita constituit, ut legio vu, vin, ix ante omnia irent 
impedimenta; deinde omnium impedimentorum agmen 
(quod tamen erat mediocre, ut in expeditionibus esse 
consuevit) cogeret undecima, ne majoris multitudinis 



12. Decertare"] " If you believe tus for questus, and Suetonius em- 

Bernartius in his Notes on Statins, ploys decanare forccenare, and seve- 

decertare is ' vehemently and perti- ral other verbs of that kind. Such 

naciously to contend;' as deperire is what Sueton. Jul. 2-1. says, 'Sed 

for valdeperire, &e. But he is much rebus prospere decedentibns ;' for 

mistaken; nor is decertare different which other authors would say, 

from, or more emphatic than cer- 'Prospere cedentibus,' as male ce- 

tare. I wonder that Bernartius was dere in Horace and Ovid." Ouden- 

not better versed in Statins than to dorp. 

say this, as it is clear that it was the 13. Stipendio functa] Seneca Ep. 

familiar practice of that age to use 93. ' Fnnctum omnibus vitae hunia- 

simple for compound verbs. So nae stipendiis.' 
the same poet Theb. I. uses deques- 






LIBER VIII. CAP. 10. 239 

species accidere hostibus posset, quam ipsi depoposcis- 
sent. Hac ratione paene quadrato agmine instructo, in 
conspectura hostium, celerius opinione eorum, exerci- 
tum adducit. 

9. Cum repente instructas velut in acie certo gradu 
legiones accedere Galli viderent, quorum erant ad Cae- 
sarem plena fiduciae consilia perlata, sive certaminis 
periculo, sive subito adventu, seu expectatione nostri 
consilii, copias instruunt pro castris, neo loco superiore 
decedunt. Caesar, etsi dimicare optaverat, tamen, ad- 
miratus tantam multitudinem hostium, valle intermissa, 
magis in altitudinem depressa, quam late patente, castra 
castris hostium confert. Haec imperat vallo pedum xn 
muniri, coronisque " 4 loriculam pro ratione ejus altitudi- 
nis insedificari ; fossam duplicem pedum quinum denum 
lateribus directis deprimi ; turres crebras excitari in 
altitudinem m tabulatorum, pontibus transjectis con- 
stratisque conjungi, quorum frontes viminea loricula 
munirentur, ut hostis a duplici fossa duplici propugnato- 
rum ordine defenderetur : 15 quorum alter ex pontibus, 
quo tutior altitudine esset, hoc audacius longiusque 
tela permitteret ; l6 alter, qui propior hostem in ipso 
vallo collocatus esset, ponte ab incidentibus telis tege- 
retur. Portis fores altioresque turres imposuit. 

10. Hujus munitionis duplex erat consilium. Xam- 
que et operum magnitudinem et timorem suum sperabat 
fiduciam barbaris allaturum : et, cum pabulatum fru- 



14. Coronisque] " Corona are ' the ad mod urn proprie et Latine ; nam 
summits of towers ;' called o-reQuvoi defendere et offendere inter sese ad- 
by Eurip., o-Tecpavcti/iaTa iripywf by versa sunt, quorum alterum signifi- 
Soph. ' Oiiginem vocabulo dedit, cat ifinoScnv exeiy, alterum e/c iroHuv 
quod, ut corona dentata plerumque -KoisiffQai, quod hoc in loco in Q. 
est, ita sa?pe et veterum moenia in- Claudio dicitnr." Sil. Ital. 5, 491. 7, 
tervalla exigua aut rimas in summo 170.; Heins. ad Ovid. Ep. Her. 5, 
habebant, quae pro fenestellis erant 16. ' Defensaest humili cana prnina 
propugnantibus.' Nay, in the more casa;' Dictys Cret. 3, 7.; B.C.I, 
ancient walls you may at this day 7. 2, 2. 9. 3, 110. 'Vim suorum de- 
discover traces, or rather the iden- fendebant.' 

tical form." Dionys. Vossius. 16. Permitteret'] "It denotes 

15. Defenderetur] Gell. N. A. 9, 'such a throw, that the weapons 
1. " Quod autem ait idem Q. Clau- reach to the enemy.' See the note 
dins, ' A pinnis hostes defendebant on Lucan 4, 651. ' Non potuit nati 
facillime,' animadvertendum est Tellus permitteie vires.'" Ouden- 
usum esse eura verbo defendebant, DORP. 

non ex vulgaii cousuetudine, sed 



240 DE BELLO GALLICO. 

mentatumque longius essetproficiscendum, parvis copiis 
castra niunitione ipsa videbat posse defendi. Interim 
crebro paucis utrimque procurrentibus, inter bina castra 
palude interjecta, contendebatur : quam tamen paludem 
nonnunquam aut nostra auxilia Gallorurn 17 Germanorum- 
que transibant, acriusque hostes insequebantur ; aut 
vicissim hostes, eandem transgressi, nostros longius sub- 
rnovebant. Accidebat autem quotidianis pabulationi- 
bus, id quod accidere erat necesse, cum raris disjec- 
tisque ex aedificiis pabulum conquireretur, ut impeditis 
locis dispersi pabulatores circumvenirentur : quae res 
etsi mediocre detrimentum jumentorum ac servorum 
nostris afferebat, tamen stultas cogitaliones incitabat 
barbarorum ; atque eo magis, quod Commius, quern 
profectum ad auxilia Germanorum arcessenda docui, 
cum equitibus venerat : qui tamen etsi numero non 
amplius erant quingenti, tamen Germanorum adventu 
barbari inflabantur. 

11. Cassar, cum animum advertcret, hostem com- 
plures dies castris, palude et loci natura munitis, se 
tenere; neque oppuguari castra eorum sine dimicatione 
perniciosa, nee locum munitionibus claudi, nisi a majore 
exercitu, posse : literas ad Trebonium mittit, ut, quam 
celerrime posset, legionem xm, quae cum T. Sextio 
legato in Biturigibus hyemabat, arcesseret, atque ita 
cum in legionibus quam magnis itineribus ,8 ad se 
veniret : ipse equites in vicem Remorum ac Lingonum 
reliquarumque civitatum, quorum magnum numerum 
evocaverat, praasidio pabulationibus mittit, qui subitas 
hostium incursiones sustinerent. 

12. Quod cum quotidie fieret, ac jam consuetudine 



17. Aut nostra auxilia Galloruni] Apnl. Met. 4. p. 65. ' Loro quam 
" He means the Gauls and the Ger- valido,' 5. p. 99. ' Quam concolores 
mans, who were among the anxi- fallacias,' p. 101. ' Nisu quam va- 
liaries, or were the auxiliaries of lido,' and very often. Hence I dis- 
the Romans." Ouuendorp. approve of the conjecture of Hein- 

18. Magnis itineribus] " The Ms. sins ad Ovid. Ep. 17, 192. who would 
Leid. 1. has an elegant, and, as I read in Apul. 3. init. inquam, ' Fuit 
think, the true reading, quam magnis. Charite quam misella,' where, • sic 
See the note on C, 26. ' Rami quam annr.ntiahat,' precedes; and the 
late dirTunduntur;' B. C. 1, 55. reading of Grnter Susp. 1, 11. quo- 
'Quam magnum numerum interci- niam is not entitled to more weight." 
pinnt,' so the Mss. ; B. Hisp. 33. Oudendorp. 

' Ccenam quam opimanj apparari ;' 



LIBER VIII. CAP. 13. 241 

diligentia minueretur, quod plerumque accidit diuturni- 
tate, Bellovaci, delecta manu peditum, cognitis statio- 
nibus quotidianis equitum nostrorum, sylvestribus locis 
insidias disponunt; eodemque equites postero die mit- 
tunt, qui primum elicerent nostros insidiis, deinde cir- 
cumventos aggrederentur. Cujus mali sors incidit 
Remis, quibus ille dies fungendi muneris obvenerat. 19 
Namque ii, cum repente hostium equites animum ad- 
vertissent ac nuraero superiores paucitatem contemsis- 
sent, cupidius insecuti, a peditibus undique sunt cir- 
cumdati : quo facto perturbati, celerius, quam consue- 
tudo fert equestris prcelii, se receperunt, amissoVer- 
tisco, principe civitatis, praefecto equitum : qui cum 
vix equo propter aetatem posset uti, tamen, consuetu- 
dine Gallorum, neque aetatis excusatione in suscipien- 
da prasfectura usus erat, neque dimicari sine se vo- 
luerat. Inflantur atque incitantur i0 hostium animi 
secundo proelio, principe et praefecto Remorum inter- 
fecto, nostrique detrimento admonentur, diligentius ex- 
ploratis locis stationes disponere, ac moderatius ceden- 
tem insequi hostem. 

13. Non intermittuntur interim quotidiana proelia in 
conspectu utrorumque castrorum, quae ad vada transi- 
tusque fiebant paludis. Qua contentione Germani, (quos 
propterea Cassar transduxerat Rhenum, ut equitibus 
interpositi prceliarentur,) cum constantius universi pa- 
ludem transissent, paucisque resistentibus interfectis 
pertinacius reliquam multitudinem essent insecuti : per- 
territi non solum ii, qui aut comminus opprimebantur, 
aut eminus vulnerabantur, sed etiam, qui longius sub- 
sidiari consueverant, turpiter refugerunt; nee prius fi- 
nem fugae fecerunt, saspe amissis superioribus locis, 
quam se aut in castra suorum reciperent, aut nonnullo 



19. Obvenerat] " This I do not pointed time :' B. G. 1, 8. ' Ubi ea 

condemn; yet it is worth notice dies, quam constituent cum lega- 

that venerat is found in the Mss. tis, venit ;' B. C. 1, 87. 'Cujus ill i 

Lov. Dorv. Pal. and the Edd. Rom. diem nondum venisse dicerent.' 

Ven. and Mediol., wliich cliange is See Burm. ad Plia-dr. 1, 16." Ow- 

not rare : see Graev. ad Justin. 13, dendorp. 

4. ' Pars Ptolemaso sorte venit ;' 20. Inflantur atque incitantur] B. 

Burm. ad Phaedr. 2. 'Majus ne C. 3, 108. ' Hunc incitatum suis, et 

veniat malum.' Venit dies is a fre- regis inflatum pollicitationibus.' 
quent plirase for denoting ' an ap- 

Casar. X 



242 DE BELLO GALLICO. 

pudore coacti, longius profugerent. Quorum periculo 
sic omnes copiae sunt perturbatae, ut vix judicari pos- 
set, utrum secundis parvulis rebus insolentiores, an ad- 
versis raediocribus timidiores, essent. 

14. Compluribus diebus iisdem in castris consumtis, 
cum propius accessisse legiones et C Trebonium lega- 
tum cognovissent : duces Bellovacorum, veriti similem 
obsessionem Alesiae, noctu dimittunt eos, quos aut 
aetate aut viribus inferiores, 21 aut inermes habebant, 
unaque reliqua impedimenta. Quorum perturbatum et 
confusum dum explicant agmen, (magna enim multitudo 
carrorum etiam expeditos sequi Gallos consuevit,) op- 
pressi luce, copiis armatorum vias pro suis instruunt 
castris, ne prius Romani persequi se inciperent, quam 
longius agmen impediraentorum suorum processisset. 
At Caesar neque resistentes aggrediendos, neque ce- 
dentes tanto coll is ascensu lacessendos judicabat ; neque 
non usque eo legiones admovendas, ut discedere ex eo 
loco sine periculo barbari, militibus instantibus, non 
possent. Ita, cum paludes impeditas a castris castra 
dividereutur, (quae transeundi difficultas celeritatem in- 
sequendi tardare posset;) atque id jugum, quod trans 
paludem pasne ad hostium castra pertineret, mediocri 
valle a castris eorum intercisum animum adverteret : 
pontibus palude constrata, legiones transducit celeriter- 
que in summam planitiem jugi pervenit, quae declivi fas- 
tigio duobus ab lateribus muniebatur. Ibi legionibus 
instructis, ad ultimum jugum pervenit, aciemque eo 
loco constituit, unde tormento missa tela in hostium 
cuneos conjici possent. 

15. Barbari, confisi loci natura, cum dimicare non rc- 
cusarent, si forte Romani subire collem conarentur, pau- 
latimque copias distributas dimittere non auderent, ne 
dispersi perturbarentur, in acie permanserunt. Quorum 
pertinacia, Caesar, cognita, viginti cohortibus instructis, 
castrisque eo loco metatis, muniri jubet castra. Abso- 
lutis operibus, legiones pro vallo instructas collocat: 



21. Viribus inferiors] " Justin 5, 1, 4." Davies. " B. G. 3, 25. 

2, 12. ' Exapquandasque vires par- ' Sub sarcinis inferiores animo ado- 

tium.et inferiores auxiiio levandos;' riri ;' Ovid Met. 4,652. 'Viribus 

8,1,3. ' Auxilium inferioiibus fe- inferior; quis enim par esset At- 

rendo;' Sulpicius Seveius H. S. 1, lanti Viribus?'" Oudendorp. 



LIBER VIII. CAP. 16. 



243 



equites frenatis equis in stationibus disponit. Bello- 
vaci) cum Romanos ad insequendum paratos viderent, 
neque pernoctare sine periculo, aut diutius permanere 
sine cibariis eodem loco possent, tale consilium sui reci- 
piendi inierunt. Fasces, uti consederant, stramentorum 
ac virgultorum, quorum summa erat in castris copia, per 
manus inter se transditos, ante aciem collocaverunt, 
extremoque tempore diei, signo pronuntiato, 24 uno tem- 
pore incenderunt. Ita continens flamma copias omnes 
repente a conspectu texit * 3 Romanorum. Quod ubi 
accidit, barbari vehementissimo cursu refugerunt. 

16. Caesar, etsi discessum hostium animum advertere 
non poterat, incendiis oppositis ; tamen id consilium 
cum fugag causa initum suspicaretur, legionespromovet, 
turmas mittit 2+ ad insequendum : ipse veritus insidias, 
ne forte in eodem loco subsistere hostis atque elicere 
nostros in locum conaretur iniquum, tardius procedit. 
Equites cum intrare fumum et flammam 25 densissimam 



22. Signo pronuntiato) " A rare 
phrase. The signum is here the 
vvvd-n/xa, tessera, or watch-word ; on 
hearing this, all the Gauls were to 
set fire to the twigs, and take to 
flight. The phrase in general use 
is signum dare." Dionys. Vossius. 

23. A conspectu texit] Val. Max. 
4, 7, 2. J Gracchum ab irruentibus 
telis oppositu corporum texerunt.' 

24. Turmas mittit] "Caesar moved 
the infantry nearer, but he de- 
spatched the cavalry in pursuit, 
while in the interim he proceeds 
very slowly with the infantry, fear- 
ing an ambuscade." Oddendorp. 

25. Fumum etflammam] " Though 
this readingis sound, yet I ought not 
to dissemble the fact that in the 
Mss. B. 1. 2. 3. Pal. Pet. and the 
ancient Ms. in my possession, sum- 
vmm jugum appears for fumum." 
Dionys Vossius. " Carrar. too, 
and all my Mss., (except And. and 
Oxon.) and the Ed. Inc. exhibit 
summum jugum ; incorrectly without 
doubt, yet from it the true reading 
easily presents itself, fumum jugem. 
So Gruter in his inedited notes for- 
merly conjectured, whom I have 



been unwilling to defraud of his 
praise. Jugis fumus is here conti* 
nens, as Hirtius above calls a flame, 
non, intermissus ; perpetuo undans, as 
the poeis say. Everywhere water 
from a fountain is termed jugis. 
Sallust B. J. 89. f Jngi aqua ute- 
bantur.' Consult Bentl. ad Horat. 
Epist. 1,15, 15. ' pnteosne perennis 
Jugis aquas :' so also two Mss., in- 
spected by me, not dulcis. Lactant. 
Epit. 11. ' Et tunc etiam lacrymae 
juges, et gemitus perpetes :' so I 
read from the lection of the most 
ancient Cod. Bonon., jugis, for the 
common reading luctus et gem. ; un- 
less you prefer reading, with Pfaf- 
fius and others from the Ms. Taur., 
lacrimce juges, luctus, &c. The word 
is not applied only to liquids, but 
extended to other things: Plaut. 
Pseud. 1, 1, 82. 'Jugis thesaurus;' 
Avien. Descr. Orb. 181. 'jugis ubi- 
que Mugitus pelago est, gemitti 
loca cuncta resultant ;' Veget. 2, 
23. 'Jngi perpetuoque exercitio ;' 
Apul. Flor. n. 13. ' Oratio tempore 
jugis.' Intrare fumum is used as 
intrare insidias, B. C. 3, 38." Ou- 

DENDORP. 



244 DE BELLO GALLICO. 

timerent ; ac, si qui cupidius intraverant, vix suorum 
ipsi priores partes adverterent equorum, insidias veriti, 
liberam facultatem sui recipiendi Bellovacis dederunt. 
Ita fuga, tiraoris siraul calliditatisque plena, sine ullo 
detrimento millia non amplius x progress! hostes, loco 
inunitissimo castra posuerunt. Inde, cum saepe in insi- 
diis equites peditesque disponerent, magna detriraenta 
Romanis in pabulationibus inferebant. 

17. Quod cum crebrius accideret, ex captivo quodam 
comperit Caesar, Correum, Bellovacorum duceru, forlis- 
simorum millia vi peditum delegisse, equitesque ex omni 
numero m, quos in insidiis eo loco collocarat, quem i i 
locum, propter copiam frumenti ac pabuli, Romanos 
pabulatum missuros suspicaretur. Quo cognito consi- 
lio, Caesar legiones plures, quam solebat, educit; equi- 
tatumque, qua consuetudine pabulatoribus mittere prae- 
sidia consuerat, praemittit. Huic interponit auxilia 26 
levis armaturae : ipse cum legionibus, quam potest ma- 
xime, appropinquat. 

18. Hostes in insidiis dispositi, cum sibi delegissent 
campum ad rem gerendam, non amplius patentera in 
omnes partes passibus m, sylvis undique impeditissimis 
aut altissimo flumine munitum, velut indagine hunc in- 
sidiis circumdederunt. Nostri, explorato hostium con- 
silio, ad prceliandum animo atque armis parati, cum sub- 
sequentibus legionibus nullam dimicationem recusarent, 
turmatim in eum locum devenerunt. Quorum adventu 
cum sibi Correus oblatam occasionem rei gerendae 

26. Auxilia] " Festus : l Auxili- liumferre is applied equally to the 
ares dicuntur in bello socii Roma- Romans and the Gauls ; and then 
noruni exteraruni nationum, dicti auxilium, prasidium, and subsidium 
ex Graeco vocabulo aVfrcrts, quod have nearly the same signification, 
nos dicimus rerum crescentium auc- and are used promiscuously. Hence 
tionem.' ' Prasidium est quod pro the Glossas use by way of mterpre- 
utilitate ac salute alictijns, auxi- tation both the terms, avu/xaxia and 
lii gratia, prae.ponitur. Subsidium, fior)8eia. And Caes. B. C. 3. employs 
quod postpositum est ad subveni- prasidium for ' a place, of which the 
endumlaborantihus.' Glossae: Prce- nature gives aid,' as a hill : — ' Cum 
sidium, Trpo<TTa<ria, <ppovpd. Caps. B. legio Cajsaris noua pra?sidium quod- 
C. 1. ' Primain aciem quaternas dam occnpavisset, et munire coepis- 
cohortes ex quinta legione tene- set, hnic loco propinquum et con- 
bant, has subsidiaries teniae, et rnr- trarium collem Pompeius occupa- 
sus alia? totidem suae cujiisque le- vit.' This passage is in vain as- 
gionis subsequebantur.' These words sailed by Ciaceonins; it is perfectly 
are often put absolutely, and auxi' souud." Dionys. Vossivs. 



LIBER Vlir. CAP. 19. 245 

existimaret, priraum cum paucis se ostendit atque in 
proximas turmas impetura fecit. Nostri constanter 
incursum 2 ? sustinent insidiatorum ; neque plures in 
unura locum conveniunt, quod plerumque equestribus 
prceliis cum propter aliquem tiinorem accidit, turn mul- 
titudine ipsorum detrimentum accipitur. 

19. Cum dispositis turmis in vicem rari prceliarentur, 
neque ab lateribus circumveniri suos paterentur, e rum- 
punt ceteri, Correo prceliante ex sylvis. Fit magna con- 
tentione diversum prcelium. Quod cum diutius pari 
Marte iniretur, paulatim ex sylvis instructa multitude 
procedit peditum, quae nostros cogit cedere equites : 
quibus celeriter subveniunt levis armaturae pedites, quos 
ante legiones missos docui, turmisque nostrorum inter- 
positi constanter prceliantur. Pugnaturaliquamdiu pari 
contentione: deinde, ut ratio postulabat prcelii, qui sus- 
tinuerant primos impetus insidiarum, 2,8 hoc ipso fiunt 
superiores, quod nullum ab insidiantibus imprudentes 
acceperant detrimentum. Accedunt propius interim 
legiones, crebrique eodem tempore et nostris et hostibus 
nuntii afferuntur, imperatorem instructis copiis adesse. 
Qua re cognita, prsesidio cohortium confisi nostri, acer- 
rime prceliantur, ne, si tardius rem gessissent, victorias 
gloriam communicasse cum legionibus viderentur. 
Hostes concidunt animis, atque itineribus diversis fu- 
gam quaerunt. Nequicquam : nam quibus difficultatibus 
locorum Romanos claudere voluerant, iis ipsi teneban- 
tur: victi tamen 2 9 perculsique, majore parte amissa, 

27. Incursum] There is a various incursu impetum fecernnt ;' B. G. 

reading here, impetum. " B. C. 1, 2, 20. ' Successus et incursus.' " 

41. ' Ne repentino hostium incursu Oudendorp. 

exterreantur,' 71. ' Vix equitum 28. Primos impetus insidiarum] I.e. 

incursus sustinerent ;' 2, 8. 11. "' Insidiatorum.' So 8, M. pabula- 

' Qui subitas hostium incursioues tiones for pabulatores; B. Afr. 59. 

sustinerent;' Frontiu. 4, 1, 8. 'Ad armaturas leves for milites levis arma- 

hostium incursum praspararentur.' lurce, 88. servitia for servi; Sil. Ital. 

Impetus and incursus are joined by 2, 230. ' spectacula tantum Este 

Lucan 4, 762. ' neque enim impetus viri,' i.e.spectatores, where Barthius 

ille Incursusqne fuit,' as we ought Advers. 6, 25. unnecessarily substi- 

to read from the Mss. even agaiust tutes, 'spectacula tanta Ferte viri;' 

the opinion ofCortius; Livy 2, 14, Sulpicius Sev. H.S.I, 24." Davies. 
6. ' Impetu se intnlerant, ut fun- 29. Victi tamen] " Quamvis ini- 

derent ipso incursu;' B.C. 1,82. quo clausi loco, tanquam indagine, 

' Ad incursum atque impetum mi- ut supra dictum est, tenebantur, 

litum;' Hirt. B. Afr. 51. 'Magno tamen uonnulli ex victis propulsis- 



US DE BELLO GALLICO. 

quo sors tulerat, constemati profugiunt, partira sylvis 
petitis, partim fluraine ; qui tamen in fuga a nostris 
acriter insequentibus conficiuntur : cum interim nulla 
calamitate victus Correus, excedere proelio sylvasque 
petere, aut, invitantibus nostris ad deditionem, potuit 
adduci, quin, fortissime proeliando compluresque vulne- 
rando, cogeret elatos iracundia 30 victores in se tela con- 
jicere. 

20. Tali modo re gesta, recentibus prcelii vestigiis in- 
gressus Caesar, cum victos tanta calamitate existimaret 
hostes, nuntio accepto, locum castrorum relicturos, quae 
non longius ab ea casde abesse plus minus octo millibus 
dicebantur, tametsi flumine impeditum transitum vide- 
bat, tamen exercitu transducto progrcditur. At Bello- 
vaci reliquasque civitates, repente ex fuga paucis, atque 
his vulneratis, receptis, qui sylvarum beneficio casum 
evitaverant, omnibus adversis, cognita calamitate, inter- 
fecto Correo, amisso equitatu et fortissimis peditibus, 
cum adventare Romanos existimarent, concilio repente 
cantu tubarum convocato, conclamant, legati JI obsi- 
desque ad Caesarem mittantur. 

21. Hoc omnibus probato consiiio, Commius Atrebas 
ad eos profugit Germanos, a qnibus ad id bellum auxi- 
lia mutuatus erat. Ceteri e vestigio miltunt ad Caesa- 
rem legatos, petuntque, ' ut ea poena sit content us hos- 
tium, quam si sine dimicatione inferre integris posset, 
pro sua dementia atque humanitate nunquam proiecto 

que, etiam rum major pais amissa where learned men, with Barthius 

esset, effugerunt.' See ad 1, 32. Ad vers. 35, 14. and not without my 

B.C.I, 84." Clarke. " B. G. S, consent, substitute efferari." Oi> 

33. " Quo defendente nullo, tamen dendorp. 

adsoeudere esset difficile ;' Hiit. B. 31. Conclamant, legati] " Eiph- 

Alex. 46. ' Depressa scapha, vnlne- teen Mss., and the Ed. Inc. do 

ratus tamen adnatat.' " Olden- not acknowledge ut : hence I have 

DORP. banished it. -See the notes on 4, 

30. Ektos iracundia]!. e." Abrep- 10. and Frontinus 2, 4, 1. ' Pio- 

tos, ' carried away.' So elalus spe, clamat, occnparent ipM prapsentis 

victoria &c. ; B. C. 1,45. elati stu- prcelii gloriam ;' B. C. 2, 4. 'Ex- 

din, 3, 79. gloria; Soph. Elrctr. citati extremo tempore rivitati stib- 

629. iit(p4pei npbs 6pyr,f. So Apul. venirent/ so the betterMss., 9, 5. j 

3. p. 49. Erie, 'Ad justam indig- B. C. 3, 82. ' Fidem implorarenr, 

nationem arrecli,' where there is no prsestaret,' so the IMss.. hot the 

occasion to read crccti or abrepti, as common reading is ut pr. ; B. Alex. 

I formerly conjectured. Hence. 56. ' Edictum proposuerati se adi- 

perhapi we may defend Apul. 6. p. rent,' so some' M>«., not ut se ad." 

117. 'Truci rabie solent efferri,' Oldendorp. 



LIBER Vlir. CAP. 23. 247 

esset illaturus: afflictas opes iZ equesfri prcelio Bellova- 
corum esse ; delectorum peditum multa millia interisse ; 
vix refugisse nuntios csedis : tamen magnum, ut in tanta 
calamitate, Bellovacos eo proelio commodum esse con- 
secutos, quod Correus, auctor belli, concitator 33 multi- 
tudiuis, esset interfectus ; nunquam enim Senatum tan- 
tura in civitate, illo vivo, quantum imperitam plebem, 
potuisse.' 

22. Haec orantibus legatis, commemorat Caesar, ' eo- 

* dem tempore superiore anno Bellovacos ceterasque 
'■ Gallia? civitates suscepisse bellum ; pertinacissime hos 

* ex omnibus in sententia permansisse, neque ad sani- 
' tatem reliquorum deditioneesse perductos: scire atque 
' intelligere se, causam peccati facillime mortuis dele- 
' gari, neminem vero tantum pollere, ut, invitis principi- 

* bus, resistente Senatu, omnibus bonis repugnantibus, 
' infirma manu plebis bellum concitare et gerere posset ; 
'■ sed tamen se contentum fore ea poena, quam sibi ipsi 

* contraxissent.' 

23. Nocte insequenti legati responsa ad suos referunt, 
obsides conficiunt. Concurrunt reliquarum civitatium 
legati, quas Bellovacorum speculabantureventum. Ob- 
sides dant, imperata faciunt, excepto Commio, quern 
timor prohibebat, cujusquam fidei suam committere sa- 
lutem. Nam superiore anno T. Labienus, Cassare in 
Gallia citeriore jus dicente, cum Commium comperisset 
solicitare civitates et conjurationem contra Caesarem fa- 
cere, infidelitatem ejus sine ulla perfidia judicavit com- 
primi posse. Quern quia non arbitrabatur vocatum in 

32. Afflictas opes] "I would make in the Ms. Dorv.; but in the Mss. 
no rash change, as the expression And. and Oxon. we have conciliator, 
afflictce opes is good Latin: 6, 10. Was cnncitor formerly written here 
Yet it is worthy of remark that the too, which is almost everywhere in 
Leid. 1. and Oxon. exhibit affectas Mss. converted into concitator? See 
opes, which is equally elegant, as is Gronov. ad Liv. 23, 41. Bong, ad 
manifest from the same place. Ta- just. 2, 9. 'Auctor et concitor ejus 
cit. Hist. 2, 84. ' Affecta? jam im- belli,' where in two Mss. seen by 
perii opes;' Apul. 4. fin., ' Affecta me also, we have concitator. Caes. 
domus triste fatum.' Elsewhere B. G. 7, 77. Petav. ' Galliam con- 
too this participle has been changed civimus.' Yet I make no change 
into afflictus : see Heins. ad Ovid, against the authority of the Mss.: 
Am. 2, 2, 21. ' Ibit ad. affectam, all exhibit, 8, 38. ' Principem see- 
qua? non languebit, amiciim Vise- leris illius et concitatorem belli,' c. 
re.'" Oudendorp. seq." ' Bellum concitare.' " Ouden- 

33. Concitator] " It is not found dorp. 



248 DE BELLO GALLICO, 

castra venturum, ne tentando cautiorem faceret, C. Vo- 
lusenura Quadratum misit, qui eum per simulationem 
colloquii curaret interficiendum. Ad earn rem delectos 
idoneos ei tradit centuriones. Cum in colloquium ven- 
tum esset, et, ut convenerat, manurn Commii Volusenus 
arripuisset; centurio, vel ut insueta re permotus, vel ce- 
leriter a familiaribus prohibitus Commii, conficere homi- 
nem non potuit : graviter tamen primo ictu gladio caput 
percussit. Cum utrimque gladii destricti essent; non 
tam pugnandi, quam diffugiendi fuit utrorumque consi- 
lium : nostrorum, quod mortifero vulnere Commium cre- 
debant affectum ; Gallorum, quod, insidiis cognitis, 
plura, quam videbant, extimescebant. Quo facto sta- 
tuisse Commius dicebatur, nunquam in conspectum cu- 
jusquam Romani venire. 

24. Bellicosissimis gentibus devictis, Caesar, cum vide- 
ret, nullam jam esse civitatem, quae bellum pararet, 34 
quo sibi resisteret ; sed nonnullosex oppidis demigrare, 
ex agris diffugere, 35 ad praesens imperium evitandum : 
plu res in partes exercitum dimittere conslituit; M. An- 
tonium quaestorem cum legione xi sibi conjungit; C. 
Fabium legatum cum cohortibus xxv mittit in diversis- 
simam Galliae partem ; quod ibi quasdam civitates in 
armis esse audiebat, neque C. Caninium Rebilum, lega- 
tum, qui in illis regionibus praserat, satis firmas n legi- 
ones habere existimabat. T. Labienum ad se evocat, 
legionemque xn, quae cum eo fuerat in hybernis, in To- 
gatam Galliam mittit, ad colonias civiuui Romanorum 
tuendas; ne quod simile incommodum accideret decur- 
sione barbarorum, 36 ac superiore aestate Tergestinis ac- 
cidisset, qui repentino latrocinio atque impetu eorum 

34. Bellum pararef] "I think that But Bong. 1. 2. Cnjar. Seal. Petav. 

appararet should he replaced : Cic. Leid. 1. And. Oxon. do not acknow- 

pro Lege Man. 12. * Tantum hel- ledge it. In Carrar. we have pro:- 

lum, tam diuttirnuni, tam longe la- pavnret." Oudendorp. 

teque dispersum Cn. Pompe'ms 35. Diffugere] " B. G. 8, 23. 

cxtrema hieme apparavit ;' Veil. ' Diffugiendi consilium,' 35. ' Diflu- 

Paterc. 2, 12. 'Tertius in appa- giunt ad praegidia;' Cic. Verr. 3, 

ratu helli consumtus,' 83." Davies. 18. ' Diffugprant prrmulti,' sc. ex 

"The conjecture is rightly ap- agris; Lucan 1, 572. See ad B. C. 

proved hy Clarke, and confirmed 1, 82." Oudendorp. 

by eleven Mss. and the first Edd., 36. Dccursiotie barbarorutn] Hirt. 

which have id. B. C. 2, 2. 'Appa- B. Alex. 42. 'Ad decursiones fa- 

ratus omnium reruin ad bellum.' ciendas et bellum iufVrendum.' 




LIBER VIII. CAP. 27- 249 

erant oppressi. Ipse ad vastandos depopulandosque 
fines Ambiorigis proficiscitur, quern perterritum ac fu- 
gientem cum redigi posse in suam potestatem despe- 
rasset, proxiraura suse dignitatis esse ducebat, adeo 
fines ejus vastare civibus, asdificiis, pecore, ut odio 
suorum Ambiorix, si quos fortuna fecisset reliquos, nul- 
lum reditum propter tantas calamitates haberet in civi- 
tatem. 

25. Cum in omnes partes finium Ambiorigis aut legio- 
nes aut auxilia dimisisset, atque omnia coedibus, incen- 
diis, rapinis vastasset, magno numero hominum inter- 
fecto aut capto : Labienum cum duabus legionibus in 
Treviros mitt it, quorum civitas, propter Germanise vici- 
nitatem quotidianis exercitata bellis, cultu et feritate 
non multum a Germanis differebat, neque iraperata un- 
quam, nisi exercitu coacta, faciebat. 

26. Interim C. Caninius, legatus, cum magnam multi- 
tudinem convenisse hostium in fines Pictonum literis 
nuntiisque Duratii cognosceret, qui perpetuo in amicitia 
Romanorum permanserat, cum pars qua3dam civitatis 
ejus defecisset; ad oppidum Lemonum contendit. Quo 
cum adventaret, atque ex captivis certius cognosceret, 
multis hominum millibus a Dumnaco, duce Andium, 
Duratium clausum Lemoni oppugnari ; neque infirmas 
legiones hostibus committere auderet ; castra munito 
loco posuit. Dumnacus, cum appropinquare Caninium 
cognovisset, copiis omnibus ad legiones conversis, castra 
Romanorum oppugnare instituit. Cum complures dies 
in oppugnatione consumsisset," et, magno suorum detri- 
mento, nulJam partem munitionum convellere potuisset, 
rursus ad obsidendum Lemonum redit. 

27. Eodem tempore C. Fabius, legatus, complures 
civitates in fidem recipit, obsidibus firmat, literisque C. 
Caninii Rebili fit certior, quse in Pictonibus gerantur. 
Quibus rebus cognitis, proficiscitur ad auxilium Duratio 
ferendum. At Dumnacus, adventu Fabii cognito, de- 
sperata salute, si eodem tempore coactus esset, et Ro- 
manum externum sustinere hostem et respicere ac timere 

37. Cum complures dies in oppug- consumtis,' 81. 'In ea re diem 

natione consumsisset] B. G. 5, 11. consumunt ;' B. Afr. 78. * Tempns 

' In his rebus decern dies consumit;' in otio consumebatur.' " Ouuen> 

B. C. 1, 27. 'Diebus in ea re dorp. 



350 DE BELLO GALLICO. 

oppidanos, repente eo ex loco cum copiis recedit i nee 
se satis tutum fore arbitratur, nisi fluraen Ligerim, quod 
erat ponte propter magnitudinem transeundum, copias 
transduxisset. Fabius, etsi nondum in conspectum ve- 
nerat hostibus, neque se cum Caninio conjunxerat, ta- 
men doctus ab iis, qui locorum noverant naturam, potis- 
simum credidit, hostes perterritos earn locum, quern 
petebat, petituros. Itaque cum copiis ad eundem pon- 
tem contendit, equitatumque tantum procedere ante 
agmen imperat legionum, quantum cum processisset, 
sine defatigatione equorum in eadem se reciperet castra. 
Consequuntur equites nostri, ut erat praeceptum, inva- 
duntque Dumnaci agmen, et fugientes perterritosque 
sub sarcinis in itinere aggressi, magna praeda, multis in- 
terfectis, potiuntur. Ita, re bene gesta, se recipiunt in 
castra. 

28. Insequenti nocte Fabius equites praemittit, sic 
paratos, ut confligerent atque omne agmen moraren- 
tur, dum consequeretur ipse. Cujus praeceptis ut res 
gereretur, Q. Atius Varus, prasfectus equitum, singularis 
et animi et prudentiae vir, suos hortatur, agmenque hos- 
tium consecutus, turmas partim idoneis locis disponit, 
partim equitum prcelium committit. Consistit audacius 
equitatus hostium, succedentibus sibi peditibus, qui, 
toto agmine subsistentes, 38 equitibus suis contra nostros 
ferunt auxilium. Fit prcelium acri certamine : naraque 
nostri, contemtis pridie superatis hostibus, cum subse- 
qui legiones meminissent, et pudore cedendi, et cupidi- 
tate per se conficiendi prcelii, fortissime contra pedites 
prceliabantur ; hostesque, nihil amplius copiarura acces- 
surum credentes, ut pridie cognoverant, delendi equita- 
tus nostri nacti occasionem videbantur. 

29. Cum aliquamdiu summa contentione dimicaretur, 
Dnmnacus instruit aciem, quae suis esset equitibus in 
vicem praesidio. Turn repente confertae legiones in con- 
spectum hostium veniunt. Quibus visis perculsae bar- 
barorum turmae, perterritae acies hostium, perturbato 
impedimentorum agmine, magno clamore discursuque 
passim fugas se mandant. At nostri equites, qui paulo 

38. Suhsistentes] B.G.I, 15. 'Hos- sere cceperunt ;' 5, 10. 'Auchorae 
tes audacius subsistere, nonnun- subsisterent.' 
quara etiam nostros proelio laces- 



LIBER VIII. CAP. 31. 251 

ante cum resistentibus fortissime conflixerant, laetitia 
victoriae elati, raagno undique clamore sublato, cedenti- 
bus circumfusi, quantum equorum vires ad persequen- 
dum dextraeque ad casdendum valent, tantum eo proelio 
interficiunt. Itaque amplius millibus xn aut armato- 
rum, aut eorum, qui timore arma projecerant, interfectis, 
oranis multitudo capitur impedimentorum. 

30. Qua ex fuga, cum constaret, Drappeten Senonem, 
(qui, ut primum defecerat Gallia, collectis undique per- 
ditis hominibus, servis ad libertatem vocatis, exulibus 
omnium civitatium ascitis, receptis latronibus, impedi- 
menta et commeatus 3 ? Romanorum interceperat,) non 
amplius hominum n millibus ex fuga collectis, Provin- 
ciam petere, unaque consilium cum eo Lucterium Ca- 
durcum cepisse, (quem superiore Commentario, prima 
defectione Galliae, facere in Provinciam impetum volu- 
isse, cognitum est:) Caninius legatus cum legionibus II 
ad eos persequendos contendit, ne de detrimento aut 
timore Provincias magna infamia, perditorum hominum 
latrociniis, caperetur. 

31. C. Fabius cum reliquo exercitu in Carnutes cete- 
rasque proficiscitur civitates, quarum eo prcelio, quod 
cum Dumnaco fecerat, copias esse accisas 40 sciebat : 
non enim dubitabat, quin recenti calamitate submissio- 
res essent futurae ; dato vero spatio ac tempore, eodem 
instante Dumnaco, possent concitari. Qua in re summa 
felicitas celeritasque in recipiendis civitatibus Fabium 

39. Commeatus] " Rightly : see diminution, is frequently said met'. 

ad 2,5. Yet the lection in Cod. di, as res, opes : Livy 7, 29. ' Ro- 

Cujac, which appears also between bore juventutis acciso;' Sil. Ital. 2, 

the lines in Leid. 1., comitatus, is not 302. Accitis populis, where some 

to be despised. By this term are read attritis, others aceisis, but whe» 

understood as well commeatus as ther a people itself can be said ac- 

supplementa.and other things coming cidi, is a question. In Statius Theb. 

to an army. See by all means B.C. 12,52. 'Ardent excisae viscera 

1, 48. 'Neque maximi comitatus, gentis,' Barthius indeed would read 

qui ex Italia venerant,' 51. 'Mag- accisce, but without the support of 

nos comitatus, qui iter habebant ad the Mss. Excidere copias is also 

Cacsarem, ad flumen constitisse,' 54. elegantly said by Frontinus 1,1,9. 

' Comitatus et qui frumenti causa and that word is more than once 

processerant :' in which places to be restored to Florns. Apul. 7. 

there is the same confusion, as also p. 137. ' Factione militarium vexil- 

B. G. 1, 34." Oudendorp. But lationnm indagatu confecta atqne 

ad Apul. Met. 11. p. 766. he says concisa.' From this it appears that 

that he now approves of commeatus. accidere arbor es is correct; not absci* 

40. Accisas] " What has suffered dere, 6, 27." Oudendorp. 



252 DE BELLO GALLICO. 

consequitur. Nam Carnutes, qui saepe vexati nunquam 
pacis fecerant mentionem, datis obsidibus, veniunt in 
deditionem ; ceteraeque civitates, positae in ultimis Gal- 
lias finibus, Oceano conjunct ae, quae Armoricae appel- 
lantur, auctoritate adductae Carnutum, adventu Fabii 
legionnmque, imperata sine mora faciunt. Dumnacus, 
suis finibus expulsus, errans, latitansque, solus extremas 
Galliae regiones petere est coactus. 

32. At Drappes, unaque Lucterius, cum legiones Ca- 
niniumque adesse cognoscerent, nee se sine certa perni- 
cie, persequente exercitu, putarent Provinciae fines in- 
trare posse ; nee jam liberam vagandi latrociniorumque 
faciendorum facultatem haberent, consistunt in agris* 1 
Cadurcorum. Ibi, cum Lucterius apud suos cives, 
quondam integris rebus, multum potuisset, semperque 
auctor novorum consiliorum magnam apud barbaros 
auctoritatem haberet, oppidum Uxellodunum, quod in 
clientela fuerat ejus, natura loci egregie munitum, occu- 
pat suis et Drappetis copiis, oppidauosque sibi con- 
jungit. 

33. Quo cum confestim C. Caninius venisset, animad- 
verteretque omnes oppidi partes praeruptissimis saxis 
esse munitas, quo, defendente nullo, tamen armatis 
ascendere esset difficile ; magna autem impedimenta 
oppidanorum videret, quae si clandestina fuga subtra- 
here conarentur, effugere non modo equitatum, 42 sed ne 
legiones quidem possent, tripartito cohortibus divisis, 
trina excelsissimo loco castra fecit, a quibus paulatim, 
quantum copiae patiebantur, vallum in oppidi circuitum 
ducere instituit. 

34. Quod cum animum adverterent oppidani, miserri- 
maque Alesiae memoria soliciti similem casum obses- 



41. Consistunt in agris] " It marks ne Italicao quidem stirpis,' 23, 29. ; 
4 quieiam sedom post vaga latroci- Jiistin 2, 1. ' Ita ut non modo pri- 
nia :' see Biirm. ad Ovid. Met. 11, mas geneiare homines, sed ne ad- 
407. ' Profugum consistere.' " Ou- veuas quidem recipeie ac tueri pos- 
dendorp. sent.' See also G. J. Voss. de 

42. Non modo equitatum"] "Caps. Constr. G3. p. 244.'.' Davies. "See 
B. G. 3, 4. 'Non modo defesso ex ad B. G. 2, 17. 'Non modo in- 
pugna excedendi, sed ne saucio trari, sed ne perspici quidem pos- 
quidem ejus loci, irbi constiierat, sit :' Drakenb. ad Liv. 5, 38." Ou- 
relinquendi f'acultas dahatur;' dendorp. 

Livy 1, 40. ' Non modo civica?, sed 



LIBER VIII. CAP. 36. 253 

sionis vererentur ; maximeque ex omnibus Lucterius, 
qui fortunae illius periculum fecerat, moneret, frumenti 
rationem esse habendam : constituunt omnium consensu, 
parte ibi relicta copiarum, ipsi cum expeditis ad impor- 
tandum frumentum proficisci. Eo consilio probato, 
proxima nocte, duobus millibus armatorum relictis, re- 
liquos ex oppido Drappes et Lucterius educunt : ii, 
paucos dies morati, ex finibus Cadurcorum, qui partim 
re frumentaria sublevare eos cupiebant, partim prohi- 
bere, quo minus sumerent, non poterant, magnum nume- 
rum frumenti comparant : nonnunquam autem expedi- 
tionibus nocturnis castella nostrorum adoriuntur. Quam 
ob causam C. Caninius toto oppido munitiones circum- 
dare contatur, ne aut opus effectum tueri non possit, aut 
plurimis locis infirma disponat prsesidia. 

35. Magna copia frumenti comparata, considunt 
Drappes et Lucterius non longius ab oppido x millibus, 
unde paulatim frumentum in oppidum supportarent. 
Ipsi inter se provincias partiuntur : 4J Drappes castris 
preesidio cum parte copiarum restitit ; Lucterius agmem 
jumentorum ad oppidum adducit. Dispositis ibi prse- 
sidiis, hora noctis circiter x, sylvestribus angustisque 
itineribus frumentum importare in oppidum instituit. 
Quorum strepitum vigiles castrorum 44 cum sensissent, 
exploratoresque missi, quas agerentur, renuntiassent, 
Caninius celeriter cum cohortibus armatis ex proximis 
castellis in frumentarios sub ipsam lucem impetum fecit. 
Ii, repentino malo pertcrriti, diffugiunt ad sua prsesidia: 
quae nostri ut viderunt, acrius contra armatos incitati, 
neminem ex eo numero vivnm capi patiuntur. Effugit 
inde cum paucis Lucterius, nee se recipit in castra. 

36. Re bene gesta, Caninius ex caplivis comperit, 
partem copiarum cum Drappete esse in castris a milli- 
bus non amplius xn. Qua re ex compluribus cognita, 

43. Tpsiinter se provincias partiun- of speech is very rare." Dionys. 

tur] "It is the same as if he had Vossius. 

6aid curas or munitt. He speaks in 44. Vigiles castrorurri] I. e. ' Ex- 
the Roman way; for among the cubitores :' Lncan 8,24. ' ne rum- 
Romans, the consuls and praetors pete somnos, Castrorum vigiles, 
were accustomed to divide the nullas tuba verberet aures ;' B. 
provinces by lot: thence provincia Hisp. 3. 'Vigiles non poterant di- 
was used to signify ' any office.' ligentiani preestare,' 35." Davies. 
Yet among the historians, this mode 

CcEsar. Y 



254 DE BELLO GALLICO. 

cum intelligent, fugato Duce altero, perterritos reliquos 
facile opprimi posse : magnae felicitatis esse arbitraba- 
tur, neminera ex caede vefugisse in castra, qui de accepta 
calamitate nuntium Drappeti perferret. Sed in expe- 
riendo cum periculum nullum videret, equitatum omnem 
Germanosque pedites, summae velocitatis homines, ad 
castra hostium praemittit : ipse legionem unam in trina 
castra distribuit, alteram secura expeditam ducit. Cum 
propius hostis accessisset, ab exploratoribus, quos prae- 
miserat, cognoscit, castra eorum, ut barbarorum fert 
consuetudo, 45 relictis locis superioribus, ad ripas flumi- 
nis esse demissa : at Germanos equitesque imprudenti- 
bus omnibus de improviso advolasse et prcelium com- 
misisse. Qua re cognita, legionem armatam instruc- 
tamque adducit. Ita, repente omnibus ex partibus 
signo dato, loca superiora capiuntur. Quod ubi acci- 
dit, Germani equitesque, signis legionis visis, vehemen- 
tissime prceliantur: confestim cohortes undique impe- 
tum faciunt, omnibusque aut interfectis aut captis, 
magna praeda potiuntur : capitur ipse eo prcelio Drap- 
pes. 

37. Caninius, felicissime re gesta, sine ullo paene roi- 
litis vulnere, ad obsidendos oppidanos revertitur ; ex- 
ternoque hoste deleto, cujus timore antea augere praesi- 
dia et munitione oppidanos circumdare prohibitus erat, 
opera undique imperat administrari. Venit eodem cum 
suis copiis postero die C. Fabius, partemque oppidi 
sumit ad obsidendum. 

38. Caesar interim M. Anlonium quaestorem cum co- 
hortibus xv in Bellovacis reliquit, ne qua rursus novo- 
rum consiliorum ad capiendum bellum facultas daretur: 
ipse reliquas civitates adit, obsides plures imperat, ti- 
mentes omnium animos consolatione sanat. Cum in 
Carnutes venisset, quorum consilioin civitate, superiore 
Commentario Caesar exposuit, initium belli esse ortum, 
quod prascipue eos propter conscientiam facti timerc 
animum advertebat, quo celerius civitatem metu libera- 
ret, principem sceleris illius et concitatorem belli, Gu- 

45. Fert consuehido~] " B. G. G, B. Hisp. 20. 'Opinio fert;' Te- 

7. ' Quam populi Roman! fert con- rencc Heaut. 2, 1, 3. 'Fert ado- 

snetntlo;' B. C. 1, 5). ' Ut fert iescentia."' Oudendokp. 
Gallica consuetudo;' and often: 



LIBER VIII. CAP. 39. 255 

tfuatum, ad supplicium deposcit : qui, etsi ne civibus 
quidem suis se committebat, tamen celeriter, omnium 
cura quaesitus, in castra perducitur. Cogitur in ejus 
supplicium Caesar contra naturam suam, maximo mili- 
tum concursu qui ei omnia pericula et detrimenta belli, 
a Gutruato accepta, referebant, 46 adeo ut verberibus 
exanimatum corpus securi feriretur. 

39. Ibi crebris literis Caninii fit certior, qua? de 
Drappete et Lucterio gesta 4 ? essent, quoque in consilio 
permanerent oppidani. Quorum etsi paucitatem con- 
temnebat, tamen pertinaciam magna poena esse afficien- 
dam judicabat ; ne universa Gallia, non defuisse vires 
sibi ad resistendum Romanis, sed constantiam, putaret; 
neve hoc exemplo ceterae civitates, locorum opportuni- 
tate fretae, se vindicarent in libertatem : cum omnibus 
Gallis notum sciret, reliquam esse unam aestatem suas 
provinciae ; quam si sustinere potuissent, nullum ultra 
periculum vererentur. Itaque Q. Calenum legatum cum 
legionibus duabus relinquit, qui justis itineribus se sub- 
sequeretur ; ipse cum omni equitatu, quam potest celer- 
rime, ad Caninium contendit. 

46. Accepta, referebanf] " They and in other writers. See B. C. 3, 

proclaimed Gutruatus to be the 72. Yet, if the lection of Davies 

cause of the losses. ' Metaphors were confirmed by good Mss., I 

est a re nummaria ; proprie enim would not refuse my consent. Per- 

ttcceptum referre dicebantur, qui pe- haps the whole name of Gutruatus 

cuniam i is nnmeratam in codicem originated in a gloss, so that ei may 

accepti referebant.' But, what is be referred to Gutruatus, not to 

particularly worthy of remark, other Ccesar. All the Mss. retain a, which, 

writers use a dative with this however, is erased in Vase. Stra- 

phrase: Ovid Trist. 2, 1, 10. 'Ac- da, R. Steph. Gryph. Ed. Post.; 

ceptum refero versibus, esse no- but a is rightly read, if you read 

eens;' Horace Epist. 2, 1,233. " in- with me qui ei, as in Petav. Bong, 

cultis qui versibus et male natis, 1. and Leid. 1. to which Leid. 2. 

Rettulit acceptos, regale numisnia, also leads, where we have quo." 
Philippos,' where see D.Lambinus. 47. De Drappete gesta] "Ms. Reg. 

Perhaps, then, Hirtius, omitting (a Drappete.) In truth de aliquo geri 

the preposition, wrote: ' Detri- for de aliquo fieri, is an unusual form 

menta belli Gutruato accepta re- of speech." Clarke. "Deiswant- 

ferebant.'" Davies. But Ouden- ing in Voss. 2., and its presence is 

dorp offers a different explana- necessary. Gesta is the same as 

tion : — "The soldiers related to acta, facta: which words are fre- 

him that all the losses sustained in quently interchanged by authors, 

the war were received from Gu- Virg. G. 4, 305. 'Hoc geritur.' See 

truatus ; for Caesar himself had not Gronov. Obs. 4, 14. Muncker ad 

been present. Accipere detrimentum Fulgent. 67. So agere and gerere 

ab aliquo, is a phrase of frequent remp., gerere and agere bellum, &c. 

eccurreuce in these Commentaries, here and elsewhere." Oudendorp. 



256 DE BELLO GALLICO. 

40. Cum contra expectationem omnium Caesar Uxel- 
lodunum venisset oppidumque opcribusclausum animum 
adverteret ; neque ab oppugnatione recedi videret ulla 
conditione posse ; magna autem copia frumenti abun- 
dare oppidanos, ex peri'ugis cognosset ; aqua prohibere 
hostem tentare coepit. Flumen infimam vallem divide- 
bat, quae totum paene montem cingebat, in quo positum 
erat praeruptum undique oppidum Uxellodunum. Hoc 
flumen averti loci natura prohibebat ; sic enim in imis 
radicibus montis ferebatur, ut nullam in partem depressis 
fossis derivari posset. Erat autem oppidanis difficilis 
et praeruptuseo descensus, ut, prohibentibus nostris, sine 
vulneribus ac periculo vitas neque adire flumen, neque 
arduo se recipere possent ascensu. Qua difficultate 
eorum cognita, Caesar, sagittariis funditoribusque dispo- 
sitis, tormentis etiam quibusdam locis contra facillimos 
descensus collocatis, aqua fluminis prohibebat oppida- 
nos, quorum omnis postea multitudo aquatum unum in 
locum conveniebat. 

41. Sub ipsum enim oppidi murum magnus fons aquse 
prorumpebat, ab ea parte, quae fere pedum ccc intervallo 
fluminis circuitu vacabat. Hoc fonte prohiberi posse 
oppidanos cum optarent reliqui, Caesar unus videret ; 
e regione ejus vineas agere adversus montem, et aggeres 
instruere 48 ccepit, magno cum labore et continua dimi- 
catione. Oppidani enim, loco superiore decurrentes, 
eminus sine periculo prceliabantur, multosque pertina- 
citer succedentes vulnerabant ; ut tamen non d*terrerentur 
niilites nostri vineas proferre, atque operibus vincere 
locorum difficultates. Eodem tempore tectos cuniculos 
ab vineis agunt ad caput fontis,+9 quod genus operis sine 



48. Aggeres instruere'] " The com- so the Mss. Flor. and Bertin., as 
pound is elegantly used for the Elmenh. informs us, but the coni- 
simple : B. C. 2, 9. Contubulationem man reading is struclum, as 10. p. 
or parieles instruere, where see the 232. ' Mons sublimi fabrica instruc- 
note ; B. Afr. 20. ' Officinas ferra- tus.' See by all means Scriver. ad 
jias instruere,' 51. 'Opus instrue- Veget. 2, 11." Oudenuorp. 
bat;' see ad Nepot.Them. 6. ' An- 49. Ad caput fontis] I. e. ' The 
dierunt muros instrni,' where there origin and beginning,' as often else- 
is the same variation ; Frontin. 3, where. See Torrent, ad Horat. 
17, 4. 'Instructum duplici muni- Od. 1, 1, 22. But Civs. B. G. 4, 10. 
tione castellnm ;' Apul. G. p. 112. says of the Rhine: ' Multisque ca- 
'Fanum sublimi fabrica instructum,' pitibus in Oceanian iunuit,' where 



LIBER VIII. CAP. 41. 
UXELLODUNUM. 



257 




A. Uxellodunum. B. Fountain where the besieged watered. C. Barrels 
filled with tallow, pilch, &;c. D. Terrace. E. Mines. F. River which ran 
through the valley. G. Tower of ten stories. 



258 DE BELLLO GALLICO. 

ullo periculo et sine suspicione hostium facere licebat. 
Exstruitur agger in altitudinem pedum ix, collocatur in 
eo turris x tabulatorum, non quidera quas moenibus ad- 
aequaretur, (id enim nullis operibus effici poterat,) sed 
qua3 superaret i'ontis fastigium. Ex ea cum tela tor- 
mentis jacerentur ad fontis aditus, nee sine periculo 
possent adaquari oppidani ; non tantum pecora atque 
jumenta, sed etiam magna hominum multitudo siti con- 
sumebatur. 

42. Quo malo perterriti oppidani cupas sevo, pice, 
scindulis s ° complent, eas ardentes in opera provol- 
vunt. Eodem tempore acerrime prceliantur, ut ab in- 
cendio restinguendo dimicatione et periculo deterreant 
Romanos. Magna repente in ipsis operibus flamma 
extitit. Qugecurnque enim per locum praecipitem missa 
erant> ea, viueis et aggere suppressa, 51 comprehende- 
bant id ipsum, quod morabatur. Milites contra nostri, 
quanquam periculoso genere prcelii locoque iniquo pre- 
mebantur, tamen omnia paratissimo sustinebant animo : 
res enim gerebatur et excelso loco et in conspectu 
exercitus nostri; magnusque utrimque clamor orieba- 
tur. Ita quam quisque poterat maxime insignis, quo 
notior testatiorque virtus ejus esset, telis hostium flam- 
inseque se offerebant. 

capitibus denotes ' mouths,' but the et dividantur.' And this reading is 
commentators deny that this word supported by the Greek word iraw- 
is elsewhere used in this notion, Sahibs, to which through crxlfa, 
and no one would doubt that such a scindo, it is allied, and which is de- 
nse of the word is very rare. How- fined to be rb \evr6Turov ruv |vAcoj/ : 
ever, Mamertinus Pan. 2, 16, 4. has see Hesych. Suid. Scliol. Aristoph. 
used it in the same sense: 'Citra Nub. 130. Ran. 835. " Sunt scunJu- 
Maeotim sub extrema septentrionis Ice tabella? e ligno, qnibiis tegi aedes 
plaga, qua fervidum caput Danu- solitas Roma?, ex Plinio discimus. 
bins evolvit.' They who are not Hodieque pro iis lamellas e lapide 
wholly ajiaiypdcpT]joi, know well that nsurpamns, quae fortasse inde apud 
the Masotis is near, not to a foun- Italos scaglia, Gallis escaille, nobis 
tain, but to the mouths of the Da- schalie dicuntur, extrito ndu: quod 
nube." Davies. in lingua nostra novum non est, 
50. Scindulis] There is great con- cum pro tanden, i.e. ' dentes,' etiam 
fusion in Cstsar, and in various ta'en dicamus; pro laden,' onerare,' 
■writers, between the lections scin- lu'en." Dionys. Vossils. 
dula and scandula ; but the former 51. Ea, vineis et aggeve suppressa] 
is, I think, preferable : the one " Supprimere is here, not anoKpiw 
must be derived from scindo, and ruv, but reprimere, or retinere, or 
the other from scando. Isidor. 19, moruri, as Hirtius himself explains 
19. ■ Scindulce eo quod sciudantur it. So Caes. B. C. 1. iter supprime- 



LIBER VIII. CAP. 44. 259 

43. Caesar cum complures suos vulnerari videret, ex 
omnibus oppidi partibus cohortes montem ascendere, et, 
simulatione mcenium occupandorum, clamorem undique 
jubet tollere. Quo facto perterriti oppidani, cum, quid 
ageretur in locis reliquis, essent ignari, suspensi sz revo- 
cant ab impugnandis operibus armatos murisque dispo- 
nunt. Ita nostvi fine prcelii facto celeriter opera flamma 
comprehensa partim restinguunt, partim interscindunt. 
Cum pertinaciter resisterent oppidani, et, jam magna 
parte suorum siti amissa, in sententia permanerent, ad 
postremum cuniculis venae fontis intercisee sunt atque 
aveisae. Quo facto exhaustus repente perennis exaruit 
fons, tantamque attulit oppidanis salutis desperatio- 
nem, ut id non hominum consilio, sed Deorum voluntate 
factum Si putarent. Itaque, necessitate coacti, se trans- 
diderunt. 

44. Caesar, cum suam lenitatem cognitam omnibus 
sciret, neque vereretur, ne quid crudelitate naturae vide- 
retur asperius fecisse, neque exitum consiliorum suorum 
animum adverteret, si tali ratione diversis in locis plu- 
res rebellare consilia inissent ; exemplo snpplicii deter- 
rendos reliquos existimavit. Itaque omnibus, qui arma 
tulerant, manus prascidit; vitam concessit, quo testatior 
esset poena improborum. Drappes, quern captum esse 



re for retrahere se ab itinere, and nels. Hence Tacitus Ann. 1. when 
Livy 7. impetum supprimere for re- it was debated in the Roman senate 
primere." Dionys. Vossius. " So whether they should divert the 
NeposTimoth. 3. supprimere classem ; course of those rivers, which swell- 
Ovid A. A. 3, 467. supprimere ha- ed the Tiber, in order to prevent 
benas, Met. 15, 282. suppressifontes. its frequent inundation!!, the Reatini 
So also B. C. 1, 45. supprimere hos- declared, 'Optime rebus mortalium 
tern insequentem, where see Davies." consuluisse naturam, quae sua ora 
Oudendorp. fiuminibus, suos cursus, utque ori- 

52. Suspensi] I. e. " Dubii, incer- ginem, ita fines dederit. Spectan- 
ti: Virg. jEn. 2, 114. 'Suspensi, das etiam religiones sociorum, qui 
Eurypylum scitatum oracula Phoebi sacra et lucos et aras patriis amni-> 
Mittimus;' B. Afr. 48. ' Exercitus bus dicaverint. Quin ipsum Tibe- 
ejus magis suspensiore animo ante rim nolle prorsus accolis fluviis or- 
adventum Jubaj commovebatur.'" batum minore gloria fluere. Sen 
Oudendorp. preces coloniarum, sen difficultas 

53. Deorum voluntate factum] Such operum, sive superstitio valuir, ut 
was the superstition of antiquity, in sententiam Pisonis concederetur, 
Fountains and rivers were account- qui nil mutandum censuerat.' See 
ed sacred, or deified, and it was the note of Dionys. Vossius. A 
impious for man to expect to stop similar opinion of the Gauls about 
their course, or change their chan- ambulatory towers occurs 2, SI. 



260 DE BELLO GALLICO. 

a Caninio docui, sive indignatione et dolore vinculorum, 
sive timore gravioris supplicii, paucis diebus se cibo 
abstinuit 54 atque ita interiit. Eodem tempore Lucte- 
rius, quern profugisse ex proelio scripsi, cum in potes- 
tatern venisset Epasnacti Arverni, (crebro enim mutan- 
dis locis, multorum fidei se comittebat, quod nusquam 
diutius sine periculo commoraturus videbalur, cum sibi 
conseius esset, quam inimicum deberet Caasarem ha- 
bere,) hunc Epasnactus Arvernus, amicissimus Populi 
Romani, sine dubitatione ulla vinctum ad Caesarem 
deduxit. 

45. Labienus interim in Treviris equestre prcelium se- 
cundum fecit; compluribusque Treviris interfectis, et 
Germanis, qui nulli adversus Romanos auxilia denega- 
bant, principes eorum vivos in suam redegit potestatem ; 
atque in iis Surum iEduum, qui et virtutis et generis 
summam nobilitatem habebat, solusque ex iEduis ad id 
tempus permanserat in armis. 

46. Ea re cognita, Caesar, cum in omnibus Gallia? 
partibus bene res gestas videret, judicaretque, supe- 
rioribus asstivis Galliam devictam et subactam esse ; 
Aquitaniam nunquam ipse adisset, sed per P. Crassum 
quadam ex parte devicisset; cum ii legionibus in earn 
partem est profcctus, ut ibi extremum tempus consu- 
meret asstivorutn : quam rem, sicut cetera, celeriter feli- 
citerque confecit: namque omnes Aquitanios civitates 
legatos ad eum miserunt obsidesque ei dederunt. Qui- 
bus rebus gestis, ipse cum equitum praesidio Narbonem 
profectus est, exercitum per legatos in hyberna deduxit: 
quatuor legiones in Belgio collocavit cum M. Antonio et 
C. Trebonio et P. Vatinio et Q. Tullio, legatis : duas in 
iEduos misit, quorum in omni Gallia summam esse 
auctoritatem sciebat : duas in Turonis ad fines Carnu- 
tum posuit, quae omnem regionem conjunct am Oceano 
continerent : duas reliquas in Lemovicum fines, non 

54. Sese cibo abslinuif] "This verb where, and de C. D. 1, 9. 'Abeo- 

is generally reckoned an intransi- rum reprehensione sese abstinent;' 

live; yet good authors attribute to G. J. Vossius de Constr. 22." Da- 

it an active force: Livy 21, 49. vies. Val. Max. 1, 4. 'Abstinnit 

' Usque ad iucem portn se abstinu- se ab ejus tecti nsn,' c. G. E\t. 1. 

ernnt ;' Lactant. de I. D. 10. 'Quo ' Se ab incepto proposito abstine- 

se homines imperiti a peccando abs- ret,' where see the notes, 
tinerent ;' Augustine both else- 



LTBER VIII. CAP. 48. 26 1 

longe ab Arvernis, ne qua pars Galliae vacua ab exer- 
citu esset. Paucos dies ipse in Provincia moratus, 
cum celeriter omnes conventus 55 percucurrisset, pub- 
licas controversias cognovisset, bene meritis prsemia 
tribuisset, (cognoscendi enim maximam facultatem ha- 
bebat, quali quisque anirao in rempublicam fuisset 
totius Galliae defectione, quam sustinuerat fidelitate 
atque auxiliis Provincial illius :) his rebus confectis, ad 
legiones in Belgium se recipit, hybernatque Nemeto- 
cennae. 

47. Ibi cognoscit, Commium Atrebatem proelio cum 
equitatu suo contendisse. Nam, cum Antonius in hy- 
berna venisset civitasque Atrebatum in officio maneret, 
Commius, qui post illam vulnerationem, quam supra 
commemoravi, semper ad omnes motus paratus suis 
civibus esse consuesset, ne consilia belli quaerentibus 
auctor armorum duxque deesset, parente Romanis 
civitate, cum suisequitibusse suosque latrociniis alebat, 
infestisque itineribus commeatus complures, qui compor- 
tabantur in hyberna Romanorum intercipiebat. 

48. Erat attributus Antonio praefectus equitum, C. 
Volusenus Quadratus, qui cum eo hyemaret. Hunc 
Antonius ad persequendum hostium equitatum mittit. 
Volusenus autem ad earn virtutem, quas singularis in eo 
erat, magnum odium Commii adjungebat ; quo libentius 
id faceret, quod imperabatur. Itaque dispositis insidiis, 
saepius ejus equites aggressus, secunda prcelia faciebat. 
Novissime, cum vehementius contenderetur, ac Voluse- 
nus, ipsius intercipiendi Commii cupiditate, pertinacius 
eum cum paucis insecutus esset, ille autem tuga vehe- 
menti Volusenum longius produxisset; repente omnium 
suorum invocat fidem atque auxilium, ne sua vulnera, 
perfidia interposita, paterentur inulta ; conversoque 
equo, se a ceteris incautius permittit in praefectum. Fa- 
ciunt idem omnes ejus equites, paucosque nostros con- 
vertunt atque insequuntur. Commius incensum calca- 
ribus equum jungit equo Quadrati, lanceaque infesta 56 



55. Conventus] " He so calls cer- the word see Gronov. Obs. 3, 22. 

tain towns of his province, selected p. 63S." Davies. 
for the administration of justice, 56 Lanceaque infesta'] " B. G. 6 } 

(assize-towns.) On this notion of 8. 'Infestis signis ad se ire ;' B. C t 



26"2 DE BELLO GALLICO. 

medium femur ejus magnis viribus transjicit. Prsefecto 
vulnerato, non dubitant nostri resistere et conversi 
hostem pellere. Quod ubi accidit, complures hostium, 
magno nostrorum impetu perculsi, vulnerantur et partim 
in fuga proteruntur, partim intercipiuntur. Quod ubi 
malum dux equi velocitate evitavit, graviter vulneratus 
praefectus, ut vitas periculum aditurus videretur, refertur 
in castra. Commius autem, sive expiato suo dolore, 
siye magna parte amissa suorum, legatos ad Antonium 
mittit, seque et ibi futurum, ubi prasscripserit, et ea fac- 
turum, quaa imperaverit, obsidibus datis firmat. Unum 
illud orat, ut timori suo concedatur, ne in conspec- 
tum veniat cujusquam Romani. Quam postulationem 
Antonius cum judicaret ab justo nasci timore, veniam 
petenti dedit, obsides accepit. 



Scio, Cassarem singulorum annorum singulos Com- 
mentaries confecisse : quod ego non existimavi mihi 
esse faciendum, propterea quod insequens annus, L. 
Paullo C. Marcello coss. nullas res Galliae habet magno 
opere gestas. Ne quis tamen ignoraret, quibus in locis 
Caesar exercitusque eo tempore fuissent, pauca scri- 
benda conjungendaque huic Commentario statui. 



49. Caesar, in Belgio cum hyemaret, unum illud pro- 
positum habebat, continere in amicitia civitates, nulli 
spem aut causam dare armorum: nihil enim minus vole- 
bat, quam sub decessu suo necessitatem sibi aliquam 
imponi belli gerendi, ne, cum exercitum deducturus 
esset, bellum aliquod relinqueretur, quod omnis Gallia 
libenter sine praesenti periculo susciperet. Itaque, bo- 
norifice civitates appellando, principesmaximis praemiis 
afficiendo, nulla onera nova imponendo, defessam tot 
adversis prceliis Galliam, conditione parendi meliore 
facile in pace continuir. 

50. Ipse, hybernis peractis, contra consuetudinem in 
Italiam quam maximis itineribus est prol'ectus, ut mu- 
nicipia et colonias appellaret, quibus M. Antonii, quai- 

S, 93. • Infestis pilis procurrere;' ' Infcsto nuirrone ;' Drakenb. ad 
B. Afr. 84. ' Infesto telo ad se ve- Liv. 2, 36. ' Infestis provolare lias- 
nire ;' Pricaeus ad Apul. Met. 1. Us.'" Oudendorp. 



LIBER VIII. CAP. 51. 263 

storis sui, commendaret sacerdotii petitionem. Con- 
tendebat enira gratia" cum libenter pro hornine sibi 
conjunctissimo, quern paulo ante praemiserat ad pe- 
titionem, turn acriter contra factionem et potentiara 
paucorum, qui M. Antonii repulsa, Caesaris decedentis 
convellere gratiam cupiebant. Hunc etsi augurem 
prius factum, quam Italiam attingeret, in itinere au- 
dierat : tamen non minus justam sibi causam muni- 
cipia et colonias adeundi existimavit, ut iis gratias 
ageret, quod frequentiam atque officium suum Anto- 
nio praestitissent ; simulque se et honorem suum in 
sequentis anni commendaret petitione, propterea quod 
insolenter adversarii sui gloriarentur, L. Lentulum et C. 
Marcellum coss. creatos, qui omnem honorem et digni- 
tatem Caesaris exspoliarent ; ereptum Sergio Galboe con- 
sulatum, cum is multo plus gratia suffragiisque valuis- 
set, quod sibi conjunctus et familiaritate et necessitudine 
legationis esset. 

51. Exceptus est Caesaris adventus ab omnibus mu- 
nicipiis et coloniis incredibilihonore atque amore : (turn 
primum enim veniebat ab illo universal Galliae bello.) 
Nihil relinquebatur, quod ad ornatum portarum, itine- 
rum, 58 locorum omnium, qua Caesar iturus erat, excogi- 

57. Gratia] " Sueton. Jul. 19. nai @o\ais ffrecpdvwv Kal avQZv 8e|c£- 
.* Inferior gratia;' Sallust B. C. 20. (jlsvov avr6v. He adds ws vwikiik&s 
* Vulgns fuimus sine gratia, sine to show that conquerors were 
auetoritate ; itaque omnis gratia, usually so treated ; for no one is 
potentia, honos, divitiae apud illos ignorant that the athletes and Olym- 
sunt :' where see Cortius." Ouden- pionicee were thus honored by the 
dorp. throwing of flowers, whence the 

58. Itineruin] " He means the well-known phrases avdopo\La and 
flowers and chaplets strewed along (pvKKofioAia, and that the honor was 
the roads, according to the usual not confined to them alone, but 
custom of the people, when they paid to every great military corn- 
wished to receive any one with joy. mander, as it was paid to Pompey, 
Hence we read in Polybius that T. we learn from Plutarch." Dionys. 
Quintius, when he had ordered the Vossius. At the chairing of the 
liberty of Greece to be prorlaimed, Members elected to represent in 
was honored by a shower of chap- Parliament the borough, in which 
lets : Oi 5e woWol erreepdvovs ivtpplir- I reside, (and most probably the 
rovres Kal\T]fii'i(TKovi, And Plutarch same custom prevails in other 
relates of Curio the Tribune that, places,) persons are appointed to 
whenhehadtriumphedoverPompey scatter flowers in the streets, as the 
in the elections, the people testified procession moves forward, and to 
their applause by throwing flowers: throw them at the Members them- 
KaKetvos /xev ws vsviK-qnhs Xajxirphs virb selves. 



264 DE BELLO GALLICO. 

tari posset. Cum liberis omnis multitudo obviam pro- 
cedebat : hostiae omnibus locis immolabantur: tricliniis 
stratis fora templaque occupabantur, ut vel expectatis- 
simi triumphi laetitia praecipi posset. Tanta erat mag- 
nificentia apud opulentiores, cupiditas apud humiliores. 

52. Cum omnes regiones Galliae Togatae 5 ^ Caesar per- 
cucunisset, summa cum celeritate ad exercitum Nemeto- 
cennam rediit : legionibusque ex omnibus hybernis ad 
fines Trevhorum evocatis, eo profectus est ibique exer- 
citum lustravit. T. Labienum Gallias Togatae praefecit, 
quo majore commendatione conciliaretur ad consulatus 
petitionem. Ipse tantum itinerum faciebat, quantum 
satis esse ad mutationem locorum, propter salubritatem, 
existimabat. Ibi quanquam crebro audiebat, Labienum 
ab inimicis suis solicitari; certiorque fiebat, id agi pau- 
corum consiliis, ut, interposita Senatus auctoritate, ali- 
qua parte exercitus spoliaretur ; tamen neque de Labieno 
credidit quicquam, neque, contra Senatus auctoritatem 
ut aliquid faceret, potuit adduci ; judicabat enim, liberis 
sententiis palrum conscriptorum causam suam facile 
obtineri. Nam C. Curio, tribunus plebis, cum Caesaris 
causam dignitatemque defendendam suscepisset, saepe 
erat Senatui pollicitus, si quern timor armorura Caesaris 
laederet, et, quoniam Pompeii dominatio atque arma 
non minimum terrorem foro inferrent, discederet uterque 
ab armis exercitusque dimitteret, fore eo facto liberam 
et sui juris civitatem. Neque hoc tantum pollicitus 
est ; se-d etiam per se discessionem fa cere ccepit : (quod 
ne fieret, consules amicique Pompeii jusserunt,) atque 
ita rem moderando discesserunt. 

53. Magnum hoc testimonium Senatus erat universi, 

59. Gallia Togalce] I. e. " ' Cisal- Cic. Att. 1,1.' Quoniam videtnr in 

pinae.' See Aid. Manut. Quaest. suffragiis mnltum posse Gallia(Cis* 

per Epist. 2, 2. The colonics and alpina.) cum Romae ab judiciis fo- 

municipia of the Roman people had rum refrixerit, excurremns mense 

the right of suffrage. Caes. B. G. Septembri legati ad Pisonem, ut 

8, 50. ' Munieipia et colonias ap- Januario revertamur.' See the 

pellaret, quibus M. Antonii, Quae- notes of Paulus JManutius and Pe- 

6toris sui, commendaret sacerdotii trus Victorias. As to the time 

petitionem.' And again : ' Justam when the right of suffrage was given 

sibi causam munieipia et colonias to the colonial and munieipia, see H. 

adeundi existimavit, lit iis gratias Noris ad Cenot. Pis. Diss. 1, 1." 

ageret, quod freqnentiam atque of- Dames. 
ficiuni suam Antonio pra?stitissent.' 



LIBER VIII. CAP. 55. 265 

conveniensque superiori facto. Nam Marcellus proxi- 
mo anno, cum impugnaret Caesaris dignitatem, contra 
legem Pompeii et Crassi retulerat ante tempus ad Sena- 
tum de Caesaris provinciis, sententiisque dictis, disces- 
sionem faciente Marcello, qui sibi omnem dignitatem ex 
Caesaris invidia quasrebat, Senatus frequens in alia 
omnia transiit. Quibus non frangebantur animi inimi- 
corum Caesaris, sed admonebantur, quo majores para- 
rent necessitudines, quibus cogi posset Senatus id pro- 
bare, quod ipsi constituissent. 

54. Fit deinde S. C. ut ad bellum Parthicum legio 
una a Cn. Pompeio, altera a C. Caesare mitterentur : 
neque obscure ha; duae legiones uni Caesari detrahuntur. 
Nam Cn. Pompeius legionem primara, quam ad Caesa- 
rem miserat, confectam ex delectu provincial Caesaris, 
earn tanquam ex suo numero dedit. Ceesar tamen, cum 
de voluntate adversariorum suorum se exspoliari nemini 
dubium esset, Cn. Pompeio legionem remisit, et suo 
nomine xv, quam in Gallia citeriore habuerat, ex S. C. 
jubet transdi. In ejus locum xm legionem in Italiam 
mittit, quae praesidia tueatur, ex quibus prassidiis xv 
deducebatur. Ipse exercitui distribuit hyberna. C. 
Trebonium cum legionibus quatuor in Belgio collocat; 
C. Fabium cum totidem in iEduos deducit. Sic enim 
existimabat, tutissimam fore GalSiam, si Belgea, quorum 
maxima virtus, et iEdui, quorum auctoritas summa 
esset, exercitibus continerentur. 

55. Ipse in Italiam profectus est. Quo cum venisset, 
cognoscit, per C. Marcellum consulem, legiones duas, 
ab se remissas, quae ex S. C. deberent ad Parthicum 
bellum duci, Cn. Pompeio transditas atque in Italia re- 
tentas esse. Hoc facto, quanquam nulli erat dubium, 
qnidnam contra Caesarsm pararetur, tamen Caesar omnia 
patienda esse statuit, quoad sibi spes aliqua relinque- 
retur, jure potius disceptandi, quam belli gerendi. 
Contendit. 



EXAMINATION QUESTIONS. 



BOOK I. 

1. What is meant by Commentarii? 

2. What is the difference between helium and proelium? Is 
the one ever used for the other ? 

3. How is civitas used by Caesar? 

4. What is meant by carrus or carrum ? 

5. What is meant by the phrase, principatum obtinere? 

6. What is the difference between navis, ratis, and schedia ? 

7. What is the proper meaning of reprcesentare ? 

8. What is meant by the words adscripticii and adcensi, 
conscripti, and adlecti ? 

9- What is meant by the phrase, in provincice for mam 
Yediyi ? 

BOOK II. 

1. What is the difference between perspecta and prospecta? 
Q. What is meant by the phrase, adjicere tclum ? 

3. What authorities are there for uniting the words primi 
pill into primipilus or primopilus? 

4. In the following phrase, pro se qvisque, is any alteration 
required ? 

BOOK III. 

1. What is meant by portorium ? 

2. Is the phrase, eibi persuasum habebant, correct '. 

3. What is meant by gcBSum ? 

4. What is meant by malaria? 

5. What is meant by the phi use, sub corona vendi? 

6. What is meant by evocatio and conjuratio? 

7. What is meant 1>\ sectura and strictures? 

8. What is meant by the phrase, sub pellibus? 



EXAMINATION QUESTIONS. 267 



BOOK IV. 

1. How is the phrase, in conspectu venire, to be accounted 
for ? Does any similar expression occur in Greek writers ? 

2. Is the phrase, in sylvas abdere, analogous ? 

3. What is the difference between navis longa and navis 
oneraria? Is fxaKpbv irXoiov used in the same sense ? 

4. What is meant by essedum and covinus? 



BOOK V. 

1. What is the difference between subducere naves, and 
deducere naves ? 

2. What is meant by navis actuaria, or navigium aclu- 
arium ? 

3. What is meant by annotinus? What other examples 
occur of adjectives similarly formed? 

4. In what sense does Caesar use pietas? 

5. What was meant by the phrases, dare manus, tendere 



BOOK VI. 

1. What is meant by the phrase, sarta tecta? 

2. Is there any and what difference between the phrases 
caver e aliqua re and caver e de aliqna re? 

3. Define the various meanings of jactura. 

4. Was the transmigration of souls a Druiclical doctrine? 
And how did they acquire the doctrine? 

5. What is meant by ambactus? 

6. What was the Gallic or Druidical name of Mars ? And 
what is the opinion held by Dionysius Vossius ? 

7. Has any writer distinguished between justa and funera? 

8. What is meant by rheno? And what is the derivation of 
the word according to Cluverius ? 

9. What is the difference between tendere and detendere, as 
applied to tents ? 

10. What is the difference between habere fidem and facer e 
fidem ? 

BOOK VII. 

1. What is meant by conjuratio, and tumultuarii milites? 

2. What is meant by ne quidem with a word interposed ? 






268 EXAMINATION QUESTIONS. 



Was quidem ever omitted ? Is ne equivalent to nee? How 
would ne quidem be expressed in Greek ? 

3. How do you account for the phrase, in Mo vestigio tem- 
poris? And what other word does Caesar elsewhere substitute 
for vestigium ? 

4. What is the proper meaning of propugnator ? And what 
is the difference between oppugnare and propugnare? And in 
what circumstances is the one used for the other ? 

5. How do you account for the river Elaver being greater in 
summer than in winter ? 

6. What is meant by plutei in the phrase, Pluteosque vallo 
addere ? 

7. Is valles used in the nominative ? And what other nouns 
of that class have the nominative often ending in es? 

8. What is the difference between secundum Jlumen and 
adversum Jlumen ? 

9. What is remarkable in the phrase, angustiore ad injimum 
fastigio? And can you give any other instances of fast ig ium 
being so used ? 

10. Distinguish between fundis and Ubrilibus. 

11. What was the color of the general's cloak? And did 
Caesar deviate in tiiis respect from the usual custom ? 

12. Define the terms supplicatio and gratulatio, precatio 
and obsecratio. 

BOOK VIII. 

1. Is the accusative or the dative used with prcestare in the 
sense of ' excelling V And how has Tacitus used pr&sidere? 

2. What is the meaning of corona, as applied to towers? 
What gave rise to the word in this sense? Is there any cor- 
responding term in Greek ? 

3. Is jugis applied only to liquids ? 

4. Define the difference between auxilium, presidium, and 
subsidii/ in . 

5. How came provincia to signify ' any office ? ' 

6. What is the proper meaning oi accept urn referre? 

7. Define the difference between scindula and scandula, and 
give reasons for preferring the former reading. 

8. Was there any superstitious feeling, among the ancients, 
about stopping the course, or changing the channel of rivers? 

9. On what occasion was it usual to strew flowers, herbs, 
and chaplets along the roads? And what were the Greek 
terms used on such occasions ? 

I>IUNTED DY A. J. VALPY, RED LION COURT, TLEtT STREET. 



